خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل علم قرائات، علم تجوید و رابطه آنها

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل علم قرائات، علم تجوید و رابطه آنها :

در بررسی مسائل و موضوعات مربوط به ضوابط قرائت و تلاوت قرآن کریم با دو علم مواجه هستیم: علم قراآت و علم تجوید. یکی متکفل کیفیت اداء کلمات قرآن و اختلاف آنهاست و دیگری عهده دار صحت اداء آن الفاظ (یعنی حروف کلمات) از نظر رعایت مخارج و صفات می باشد. امّا گاهی ملاحظه می شود که موضوعات این دو علم با یکدیگر تداخل می کند، از این رو لازم است فرق بین دو علم مذکور، برای قاریان به صورت آشکار تبیین شود که آیا علم قراآت و علم تجوید از نظر تعریف یا موضوع یکی هستند یا خیر؟ اگر یکی نیستند، نقاط اشتراک و افتراق آنها کدام است؟

بدین منظور ابتدا توجه خوانندگان محترم را به تعریف «علم قراآت» از دیدگاه بعضی از بزرگان این علم جلب می کنیم.

تعریف علم قراآت

حافظ ابوالخیر محمد بن محمد دمشقی مشهور به «ابن جزری» از پیشوایان بزرگ علم قراءت در این مورد چنین می نویسد: علم قراآت، علم به کیفیت ادای کلمات قرآن و اختلاف کیفیت ادای آنهاست، در حالی که آن اختلاف به ناقل و راوی آن نسبت داده می شود. بنابراین در علم قراآت، بحث و بررسی درباره کیفیت ادای کلمات قرآن و به تعبیر دیگر بحث در صورتهای لفظی کلمات و الفاظ قرآن است. کما این که «زَرْکشی» از عالمان علوم قرآنی می گوید: «قراآت عبارت از اختلاف الفاظ وحی در حروف و کیفیت آنها، از نظر تخفیف و تشدید و غیر اینهاست»[۱]

بر این اساس در علم قراآت، بحث از الفاظ و صورتهای مختلف تلفظ آن است، بدین معنا که به وسیله علم، صورتها و وجوه گوناگون تلفظ بعضی از الفاظ قرآن را ـ که در نحوه ادا و تلفظ آن بین قرّاء مختلف، اختلاف نظر وجود دارد ـ به دست می آوریم. قاری و یا مربی و استاد قرآن، در صورت تمایل، می تواند مبانی و نحوه قراءت هفت قاری مشهور «قرّاء سَبْعَه» را فراگیرد.

قواعد و ضوابط علم قراآت

دانشمندان علم قراآت برای بازشناسی قراءتها و تفکیک آنها از یکدیگر و پیدا کردن نقاط اشتراک و افتراق آنها، دو دسته قاعده وضع کرده اند: الف. اصول «اُصولُ القاری» ب. فروع (فَرْشُ الحُروف).

الف. اصول: جمع اصل، و آن عبارت از قاعده ای کلی است که از قواعد جزیی زیر مجموعه خود استنتاج شده و بر آن جزئیات منطبق است. با توجه به این تعریف، قواعد کلّی قراءت هر یک از قرّاء سبعه را اصول آن قاری نامیده اند، چرا که تحت ضابطه ای مشخص به صورت قواعدی کلی در آمده است.

به عنوان مثال، قاعده «نقل و حذف» در قراءت نافع به روایت ورش یکی از اصول قراءت وی می باشد و قاعده «اِشْمامِ خَلْطِ حرف به حرف» نیز اصلی از اصول قراءت حمزه و… است.

ب. فروع (فرش الحروف): در اصطلاح علم قراآت، به فروع، «فرش الحروف» هم اطلاق می شود. فرش به معنای نشر و بسط است و کلمه حروف، جمع «حرف» بوده و در این جا معنای قراءت می دهد، پس وقتی گفته می شود: «حرفُ عاصم، حرفُ حمزه، حرفُ نافع» در اصطلاح یعنی قراءت عاصم، قراءت حمزه و…[۲]

مراد از فروع یا فرش الحروف، احکام و قواعد خاصی است که موارد آن در قراءت هر قاری به صورت کلی جاری نیست بلکه اختصاص به موارد جزیی و استثنایی دارد. به عبارت دیگر در قرآن کریم کلماتی وجود دارد که علاوه بر پراکنده بودن در سوره های مختلف قرآن، تلفظ آنها تحت قاعده ای معین و مشخص در نمی آید.

علم تجوید وموضوع آن

تعریف: تجوید مصدر باب تفعیل و از ابواب ثلاثی مزید است. ماضی و مضارع آن «جَوَّدَ ـ یجَوِّدُ» و اسم آن «الجَوْدَه» و در علم قراءت یعنی: «نیکو ادا کردن»[۳] شیخ زکریا انصاری از بزرگان علم تجوید، در معنای اصطلاحی تجوید چنین نوشته است: «تجوید در لغت به معنای تحسین ونیکو گردانیدن است و در اصطلاح عبارت است از تلاوت قرآن و اعطای حق هر حرف از نظر مخرج و صفت»[۴]«ملّا علی بن سلطان قاری» در «المنح الفکریه» می گوید:[۵]

تجوید یعنی: ادای حرف از مخرج خود، همراه با اعطای حق و مستحق آن حرف. حق حرف، به صفاتی گفته می شود که لازمه آن حرف باشد. همچون صفات و ویژگی هایی که هر یک از حروف به تنهایی و بدون ترکیب در کلمه پیدا می کنند؛ مانند: شدّت، رخوت، اطباق، انفتاح، جهر، همس، صفیر و…. مستحق حرف، به احکامی گفته می شود که از پیوستن حرف یا حروفی در ترکیب با حروف و یا حرکات دیگر به دست می آید مثل تفخیم، ترقیق، مدّ، ادغام، اخفاء و….با ارائه تعاریف فوق، متوقف بودن تجوید بر چهار امر آشکار می شود:[۶]

۱.شناخت مخارج حروف؛

۲.شناخت صفات حروف؛

۳.شناخت احکامی که به علت ترکیب، بر حروف عارض می شود؛

۴.تمرین دادن دستگاه تکلم (اندام های صوتی) و کثرت تکرار.

بندهای یک تا سه مربوط به تجوید نظری و بند چهارم به تجوید عملی مربوط می شود.

بدین ترتیب می توان گفت: علم تجوید از صورت صوتی حروف هجایی قرآن بحث می کند.[۷] عناوینی که در علم تجوید مورد بحث قرار می گیرد از این قبیل است: مخارج حروف، صفات حروف، مد و قصر، ادغام، احکام نون ساکن و تنوین، احکام میم ساکن، تفخیم و ترقیق، طرق وقف و….

اشتراک و افتراق علم قراآت و تجوید

با مباحثی که پیرامون علم قراآت و تعریف علم تجوید مطرح شد این نتایج به دست می آید:

۱.علم قراآت و تجوید در بعضی از موضوعاتی که به اصول قراءتی قاریان قرآن «قرّاء سبعه» مربوط است اشتراک موضوع دارند از قبیل: احکام نون ساکن و تنوین، وقف، ادغام، مد.

۲.مباحث «فرش الحروف» یا «فروع قراءتی» به طور انحصاری به علم قراآت مربوط است.

۳.بحث «مخارج و صفات حروف» در قلمرو علم تجوید می باشد. از این رو آن مقدار از فرش الحروف که از باب ضرورت در علم تجوید بحث می شود به علم قراآت مربوط است؛ بدین معنی که ما وقتی علم تجوید را فرا می گیریم با توجه به این که قراءت رایج در کشور ما قراءت عاصم به روایت حفص است ناگزیریم فرش الحروف یا فروعات قراءتی عاصم به روایت حفص را هم فرا گیریم تا بتوانیم قرآن را به طور صحیح و مطابق قراءت مذکور بخوانیم.

مباحث ارایه شده به ما می گوید: تجوید علمی است که در دوره های بعد، از علم قراآت مشتق گردیده، در حالی که در آن اکتفا به بررسی احکام اصوات شده است. و آن احکامی است که در مخارج حروف و صفات آن مجسم است، و به عبارت دیگر علم قراآت اعم از تجوید است. بنابراین می توان فرق بین علم قراآت و تجوید را در یک جمله کوتاه چنین گفت: علم قراءت مربوط به «الفاظ و کلمات» است و علم تجوید در مورد «ادای حروف» بحث می کند.[۸]

فراگیری هر علمی وقتی سودمند است که به مرحله کاربرد و بازدهی برسد، بدین سبب اگر علمی به مرحله کاربرد نرسید منفعت چندانی بر آن مترتّب نیست، بلکه صرف افزودن محفوظات در خانه ذهن است. کاربرد هر علمی در زمینه و محور خا