خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل سفر نامه ها نخستین بازتاب ها در مواجهه با غرب جدید

فایل پاورپوینت کامل سفر نامه ها نخستین بازتاب ها در مواجهه با غرب جدید؛ انتخابی مطمئن برای ارائه‌ای حرفه‌ای

اسلایدهایی آماده برای استفاده:

فایل فایل پاورپوینت کامل سفر نامه ها نخستین بازتاب ها در مواجهه با غرب جدید شامل 120 اسلاید با طراحی دقیق و ساختاری استاندارد است که برای ارائه‌های رسمی یا چاپ، کاملاً مناسب و آماده استفاده می‌باشد.

ویژگی‌هایی که فایل فایل پاورپوینت کامل سفر نامه ها نخستین بازتاب ها در مواجهه با غرب جدید را متمایز می‌کند:

• طراحی بصری حرفه‌ای:فایل پاورپوینت کامل سفر نامه ها نخستین بازتاب ها در مواجهه با غرب جدید با بهره‌گیری از رنگ‌بندی هوشمندانه و چیدمان اصولی جهت انتقال بهتر مفاهیم ارائه.
• سهولت در اجرا: تمامی اسلایدها از پیش تنظیم شده‌اند و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.
• وضوح بالا و نظم ساختاری: کیفیت بالای عناصر گرافیکی و هماهنگی کامل در نمایش، تجربه‌ای بدون نقص را فراهم می‌سازد.

استاندارد بالا در تولید محتوا:

فایل فایل پاورپوینت کامل سفر نامه ها نخستین بازتاب ها در مواجهه با غرب جدید با رعایت اصول حرفه‌ای طراحی شده و عاری از هرگونه ایراد گرافیکی یا ناهماهنگی در نمایش می‌باشد.

نکته مهم:

در صورت مشاهده نسخه‌هایی با کیفیت پایین‌تر، توجه داشته باشید که ممکن است نسخه‌های غیررسمی باشند. نسخه اصلی فایل فایل پاورپوینت کامل سفر نامه ها نخستین بازتاب ها در مواجهه با غرب جدید تنها از طریق منبع معتبر در دسترس است.

هم‌اکنون فایل فایل پاورپوینت کامل سفر نامه ها نخستین بازتاب ها در مواجهه با غرب جدید را دریافت کرده و ارائه‌ای حرفه‌ای و متمایز تجربه نمایید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل سفر نامه ها نخستین بازتاب ها در مواجهه با غرب جدید :

اشاره

نخستین رویارویی های ایران و غرب، بیشتر جنبه اقتصادی و نظامی داشته است و اصولا اروپا از این دو طریق در ایران به مقاصد خود می رسید و همین روابط، زمینه ساز آشنایی ایرانیان با فرهنگ و تمدن غرب بود . با این وصف در انتقال تفکر جدید، تنها روابط اقتصادی و نظامی دخیل نبوده; بلکه عوامل دیگری نیز دخالت داشته اند که سفرنامه ها یکی از آن موارد است .

نویسنده مقاله با پرداختن به سفرنامه های «تحفه العالم » ، «حیرت نامه » و «گزارش سفر میرزا صالح شیرازی » سعی دارد نخستین بازتاب های ایرانیان را در برابر غرب جدید به تصویر بکشد .

درآمد

بحث درباره فرهنگ غرب و چگونگی ورود آن به ایران از مباحثی است که محققان متعددی با زاویه نگرش های کاملا متفاوت به آن پرداخته اند و مساله مهم در طرح این گونه مباحث، توجه و اهتمام به پرسش های بنیادین زیر می باشد:

آیا ایرانیان در مواجهه با فرهنگ جدید غرب به شناختی بنیادین از ماهیت آن دست یافته بودند؟ آیا کسانی که خواهان غربی شدن در تمام حوزه های فکری و اجتماعی بودند، بر لوازم گفته های خود آگاهی داشتند یا این که صرفا شیفتگی نسبت به ظواهر تمدن جدید، آنها را به تقلید و الگوبرداری سطحی وادار می کرد؟ آیا پذیرش فرهنگ جدید با تامل و تفکر در مبانی فکری و نظری آن همراه بود یا این که فقط خواستار اخذ ظواهر آن بودند؟ سرانجام آیا بین مبانی نظری تمدن جدید و فرهنگ سنتی ایران سازگاری وجود دارد و آن دو با هم قابل جمع هستند؟

چنان که ملاحظه می شود، پرداختن به مقوله های بالا و یافتن جواب های مقبول و منطقی، نیازمند ارزیابی و نقد دوره های مختلف در حوزهای عملی و نظری در ایران و غرب می باشد; اما از طرفی بررسی و ارزیابی آنها به جهت گسترده بودن بحث و از طرف دیگر خارج بودن آن از موضوع مقاله، جایگاه دیگری می طلبد .

در این نوشته، جستاری کوتاه به یکی از راه های ورود تفکر جدید به ایران به صورت گذرا اشاره می شود تا در مقام بررسی و ارزیابی ریشه های ورود غرب گرایی در تاریخ ایران معاصر، افق های تازه ای پیش روی ما گشوده شود و بستری مناسب برای طرح مباحثی; همچون «مدرنیسم » «سنت و تجدد» ، «دین و دنیا» و موضوع های دیگر آماده گردد .

کارویژه سفرنامه ها

سفرنامه ها قدیمی ترین منابعی هستند که به وسیله اشخاص متعدد از پایگاه های اجتماعی مختلف نوشته شده اند و از ابزاری هستند که ما را با فرهنگ جدید به صورت ملموس آشنا می کنند که همزمان عهده دار اموری چند هستند:

۱ . واردکردن افکار تازه به جامعه سنتی ایران و ترویج آنها در بین طبقه های مختلف مردم;

۲ . شکل دهی آغازین آشنایی ایرانیان با فرهنگ غرب بر اساس این گزارش ها: هر چه گزارش گری واقع بین و به دور از تحلیل های قشری باشد، می تواند در انعکاس چهره واقعی آن جا مؤثر باشد .

۳ . ستایش گری نسبت به فرهنگ غرب و سرزنش و تحقیر فرهنگ ایرانی: احساس عقب ماندگی از غرب و در مواردی احساس بی هویتی ملی در نزد سفرنامه نویسان، باعث دل دادگی و دل سپردگی نسبت به غرب می گردید . خواننده این گونه نوشته ها، همواره باید به این نکته ها توجه داشته باشد .

پایگاه اجتماعی سفرنامه نویسان

سفرنامه ها را به لحاظ پایگاه اجتماعی نویسندگان و رویکرد آنان به فرهنگ غرب می توان به چند دسته تقسیم کرد:

الف) سفرنامه هایی که به وسیله صاحبان مناصب دولتی نوشته می شدند . این افراد به عنوان دیپلمات برای ماموریت های دیپلماتیک به کشورهای متعدد مسافرت می کردند و در ضمن سفر، خاطره های خود را به صورت سفرنامه می نگاشتند . به عنوان مثال می توان به «حیرت نامه یا سفرنامه میرزا ابوالحسن خان ایلچی » اشاره کرد .

هم چنین سفرنامه هایی که به وسیله منشیان حرفه ای نوشته می شد که آنان به سمت نویسنده و محرر، همراه مقام عالی رتبه به سر می بردند; مانند «مخزن الوقایع » که سفرنامه مردی مهم، یعنی «فرخ خان امین الدوله » می باشد که به وسیله «حسین بن عبدالله سرابی » تالیف شده است . وی در کنار فرخ خان امین الدوله بود و به مجامع عمومی کمتر راه پیدا می کرده و صرفا در پیشگاه او انجام وظیفه می نموده است .

ب) سفرنامه هایی که به وسیله ایرانیان تحصیل کرده در کشورهای غربی به نگارش درآمده است; مانند «گزارش سفر میرزاصالح شیرازی » . این قبیل آثار از سفرنامه های دیگر می تواند مهم تر و کاراتر باشد; چرا که نویسندگان آن از پایگاه اجتماعی بالا و سطح علمی قابل قبولی در زمان خود برخوردار بودند و در شمار نخبگان علمی جامعه قلمداد می شدند . هرچند که این گونه سفرنامه ها در اقلیت هستند; ولی با این حال قابل دقت و تامل می باشند .

ج) سفرنامه هایی که توسط سیاحان و تجار ایرانی به رشته تحریر درآمده است; مانند مسیر طالبی یا سفرنامه میرزا ابوطالب ^(۱) و تحفه العالم .

در این نوشته به علت محدودیت های خاص، تنها به چند نمونه از این سفرنامه ها که از اولین منابعی است که ایرانیان را با افکار جدید آشنا ساخته، اشاره می شود . نویسندگان این سفرنامه ها عموما ستایشگر و دل داده غرب بوده اند; با این وصف، به این نکته نیز اشاره کرد که در میان سفرنامه ها، منابعی هر چند محدود نیز یافت می شود که به شکل انتقادی به غرب می نگریستند و همین تعداد کم در آن زمان به اندازه خود با اهمیت و در خور توجه می باشد و جای دارد در تحقیقی مستقل به آنها پرداخته شود . در این نوشته مختصر به اجمال به چند سفرنامه متفاوت از هم بسنده کرده و اطاله کلام را به نوشتاری دیگر واگذار می کنیم .

۱ . سفرنامه عبداللطیف شوشتری

عبداللطیف شوشتری در سال ۱۱۷۲ قمری در شوشتر در خانواده ای متولد شد که سال ها شیخ الاسلامی آن ولایت را به عهده داشتند . او از نواده سید نعمت الله جزایری ^(۲) می باشد . ^(۳) مقدمات علوم را در شوشتر نزد عمویش و تنی چند از علمای آن جا فرا و پس از آموزش ابتدایی به آموختن هیئت، نجوم و شیوه استخراج تقویم ها سرگرم شد ^(۵) ; سپس برای ادامه تحصیلات خود در شهرهای مختلف ایران، عراق و برخی از کشورهای خلیج فارس پرداخت و در کربلا از درس «آقا محمدباقر بهبهانی » بهره گرفت . ^(۶) وی بعد به مشهد رضوی رفت و از آن جا به موطن خود باز گشت . پس از این تاریخ (۱۹۹۵) وی تحصیل علوم دینی را به اتمام نرساند و سفر هند و فکر تجارت، او را از ادامه تحصیل منصرف ساخت و دیگر به مباحثه و تحصیل ادامه نداد و تا سال ۱۲۱۶ ه . ق که در هندوستان مشغول نگارش «تحفه العالم » ^(۷) بود، چیزی از دروس رسمی تحصیل نکرده بود . وی در هندوستان در روز یک شنبه پنجم ماه ذی القعده از سال ۱۲۲۰ ه . ق هنگام غروب آفتاب در حیدرآباد دکن درگذشت . ^(۸)

صاحب «مرآت الاحوال جهان نما» که خود از نزدیک با عبداللطیف آشنا بوده است، درباره ویژگی های وی این گونه می نویسد:

«به غایت خجسته گفتار و نیکو اطوار و آرمیده ^(۹) و بزرگ منش و مبادی آداب بود . . . ، در تحریر و تقریر نیز سلیقه تامه داشت و در بدو امر فی الجمله از مراتب علمیه را نیز تحصیل کرده بود . . . ، و چیزی که در هنگام فوتش موجب حیرت و عبرت من شد این بود که از مفارقت آن مرحوم، دوست و دشمن و خویش و بیگانه همه نالان و گریان بودند . . . . خار مفارقتش بر دل دوستان نشست، اعزه و اعیان بر جنازه اش حاضر شدند و با دستگاه تمام تشیع کرده و در دایره میر ^(۱۰) مدفون کردند .» ^(۱۱)

لازم به یادآوری است که وی به فرنگ مسافرت نکرده بود و تنها از طریق تماس با انگلیسی هایی که در هندوستان به سر می بردند، با آداب و رسوم آنان آشنا شده و در کتاب خود در پی وصف و توضیح آنها برآمده است .

الف . تحفه العالم و دگرگونی های بنیادی در مغرب زمین

هر چند که کتاب «تحفه العالم » یک سده پیش از مشروطیت ایران به نگارش در آمده است، شایان توجه می باشد که برخی از مفاهیم اندیشه مشروطیت را می توان در آن پیدا کرد و به احتمال این کتاب، نخستین نوشته فارسی باشد که در آن از مشروطیت و نهادهای سلطنت مشروطه سخن به میان آمده است .

شوشتری با توصیفی که از انگلستان و دیگر کشورهای بعد از دوره نوزایش (رنسانس) شنیده بود، کوشیده است تا به برخی از ویژگی های تجدد اشاره کند که از سه سده پیش از زمان او، دگرگونی های بنیادینی در مغرب زمین در پی داشت .

شوشتری، خاستگاه دگرگونی ها در سامان مغرب زمین را در تحول رابطه دولت و کلیسا و استقلال نهادهای آن از بند فرمان روایی دنیوی پاپ و دستگاه کلیسا در اروپا می داند و آن عامل را عاملی مهم در فروپاشی دستگاه کلیسا قلمداد می کند . ^(۱۲)

ب . تحفه العالم گزارش آگاهی های عبداللطیف از جهان غرب

کتاب تحفه العالم اثری ماندگار از یک ایرانی آگاه به زمان خود و جهان پیرامونی می باشد . تحفه العالم درست زمانی به نگارش در آمد که از یک سو دانش و صنعت غرب و از سوی دیگر رویه استعماری بورژوازی اروپا پا به پای یکدیگر، اوج خود را آغاز کرده بود . آن چه در واپسین سال های سده هیجده در امریکا و اروپای باختری می گذشت و می توانست در چارچوب سیاست و سوداگری کمپانی هند شرقی انگلیس در سرزمین هند و در حوزه فرمان روایی انگلیسیان بازتاب یابد; عبداللطیف آن را با اندیشه ای کنجکاوانه و با بهره جویی از پیوند خود با بلندپایگان سیاسی و اجتماعی هند دریافت و در تحفه العالم منعکس کرد .

تحفه العالم از اهمیت تاریخی فراوانی برخوردار است . او به کشف های تازه جغرافیایی در سراسر کره زمین; علل به وجود آمدن جزایر، معادن، رودخانه ها; پیدایش «ارض جدید» امریکا و برخی از ویژگی های آن ^(۱۳) ; و شهر لندن و بعضی از ویژگی ها و فعالیت های خدماتی دولت در آن، مانند فراهم کردن آب، روشن ساختن خیابان ها، اقدام های عمرانی دولت انگلیس در امر «راه سازی » ، «مدارس » و «دارالشفا» های افزون از شمار نیز سخن رانده است . ^(۱۴)

ستیز کلیسا و حکومت، تبلیغات خرافه آمیز پاپ و پادریان و این که «اکنون تمام فرنگیان پیروی حکما کنند و در امر مذهب پرده ای دارند» ^(۱۵) اموری است که او را به خود متوجه کرده است .

ج . آزادی بیان و مطبوعات در تحفه العالم

آزادی مطبوعات و بیان که از مباحث مهم و بنیادی تمدن جدید غرب تلقی می شود، نظر وی را به خود جلب و در این مقوله هرچند مختصر به آن اشاره می کند و به طور کلی وجود مطبوعات آزاد را باعث مصالح فراوانی می داند . وی درباره مطبوعات و کارایی آنها می نویسد:

«اخبار مملکت را هر هفته در یک جزو کاغذ . . . نویسند و از آن پانصد – ششصد جزو قالب زنند و به اطراف مملکت و به خانه های هریک از اعاظم جزوی فرستند تا جمیع مردم از حوادث مملکت آگاه شوند و . . . اگر امری قبیح از یکی از بزرگان یا رئیس . . . که بر تمامی مملکت فرمان فرماست، سر زند بنویسد و احتیاط نکند . گویند در این کار مصالح بسیاری است . . . یکی از آن جمله این است که امرو مستحدثه، درست به قید تاریخ به ضبط درآیند و ثبت گردند; نه مثل تواریخ سلف که در امور عظیمه، چون ولادت عیسی و رفع او به آسمان به سبب اندراس و فراموشی آن قدر اختلاف کرده اند که تحریر در نیاید .» ^(۱۶)

او یکی از زمینه های تحریف تاریخ را نبود آزادی در «نگارش » و «بیان » می داند و معتقد است که بعضی از تاریخ نگاران به سبب ترس از پادشاه و نبود «مصونیت سیاسی » تاریخ را همان طوری نگاشته اند که آنان می خواستند .

تحفه العالم که یک سده پیش از انقلاب مشروطیت ایران نگاشته شده است، برای نخستین بار در آن به بسیاری از مباحث جدیدی که در ادبیات حاکم آن وقت یافت نمی شد; مانند برابری، مساوات، حاکمیت در چارچوب قانون، مسلوب الاختیار بودن پادشاه ^(۱۷) ، انتظام سلطنت، ^(۱۸) عدالت خانه ^(۱۹) و تعهد به عهد و پیمانی که شهروندان در قبال هم دارند، توجه شده است به صورتی که باروری این اندیشه ها را در انقلاب مشروطه شاهد هستیم .

د . کاستی های تحفه العالم

هرچند تحفه العالم از معدود نوشته هایی می باشد که توانسته است تا حدودی دگرگونی وقایع پیرامونی را به دور از تعصبات کلیشه ای به تصویر بکشد و مسائل مهم زمان خود را برای ایرانیان به یادگار گذارد; ولی این باعث نمی شود که از دیده انتقاد به دور ماند، از این رو به برخی از این کاستی ها اشاره می شود .

– عدم انعکاس چهره استعماری غرب

آن چه در این نوشته و دیگر نوشته های همگون به چشم می خورد، عدم توجه به روش استعماری غرب می باشد; روشی که استعمارگران در مقاطع مختلف، تاکتیک های متفاوتی را اتخاذ می کردند: زمانی استعمار اقتصادی و گاهی دیگر استعمار سیاسی – فرهنگی . بر این اساس، وی نه تنها به این راهبرد اشاره نمی کند، حتی در مواردی سعی می کند به آن سرپوش گذارد . تمام توجه او به دانش و ترقی اروپا معطوف می باشد; در حالی که در همان زمان، خاورمیانه و به خصوص کشور خودش از ستم استعمارگران به ظاهر مترقی در امان نبودند . پیشرفت علوم و تکنولوژی باعث می شود که این گونه افراد به واقع نتوانند غرب را با همه ویژگی هایش در یابند . او غرب را مهد پیشرفت می داند; ولی به این نکته توجه ندارد که علت عقب ماندگی کشور خود و دیگر کشورها امثال خود چه می تواند باشد؟

– عدم توجه به مبانی معرفت شناختی غرب

تحفه العالم بدون توجه به مبانی نظری و معرفت شناختی غرب، نه تنها آن را مورد نقد قرار نمی دهد; بلکه به ایران «سنتی » نیز تجویز می کند و بدون در نظر گرفتن مشترک ها و تمایزها به تقلید و اقتباس و دریافت تکنولوژی بدون اندیشه و متدد علمی را در راستای سفارش های خود قرار می دهد .

بی توجهی به مبانی اندیشه ای موجب شده است تا تحفه العالم نیز، مانند گزارش های دیگر سفرنامه نویسان ایرانی به صورت جنگی از داستان های عجیب تبدیل شود; زیرا شوشتری، اگر چه بر پایه دیده های خود از شیوه فرمان روایی انگلیسی ها در هند و شنیده هایش از سامان نو آیین انگلستان وصفی کمابیش سازگار با واقعیت به دست می دهد; اما از آن جا که نمی تواند شالوده نظری دگرگونی های غرب را توضیح دهد، ناچار نوشته او از محدوده یک گزارش فراتر نرفته است و در تحلیل چرایی آنها چندان موفق به نظر نمی رسد .

نگاه شوشتری به غرب، در صنعت و تکنولوژی خلاصه می شود; در حالی که صنعت و تکنولوژی ظواهر تمدن غرب بوده و هستند . آن چه فرهنگ غرب را از دیگر فرهنگ ها به ویژه فرهنگ ایران اسلامی متمایز می کرد، این بود که آن فرهنگ بر مبانی هستی شناختی و انسان شناختی خاصی، یعنی بر پایه های اومانیسم و لیبرالیسم استوار بود; مبانیی که نه تنها در فرهنگ اسلام جایگاهی نداشت; بلکه در چالشی جدی قرار داشت .

– مستندهای ضعیف

روایت های او از مغرب زمین یا تنها به شنیده ها مستند می باشد یا در بعضی موارد، خود از نحوه سلوک انگلیسیان مقیم در هند این مطالب را برداشت کرده است . به هر صورت، در مقابل دیگر سفرنامه ها، که نویسندگان آن از نزدیک شاهد اعمال و رفتار غربیان بوده و طبق مشاهده های خود گزارش کرده اند، ارزش کمتری دارد; البته بدان معنا نیست که ارزش تاریخی کتاب را زیر سؤال برده باشیم .

۲ . حیرت نامه ابوالحسن خان ایلچی

۲ – ۱ . نگاهی اجمالی به زندگانی ایلچی

«میرزا ابوالحسن خان شیرازی » ، معروف به «ایلچی » پسر میرزا محمدعلی از اهالی توابع اصفهان و خواهرزاده «حاج ابراهیم خان اعتمادالدوله شیرازی » ، صدر اعظم آغامحمدخان و فتحعلی شاه و پدرش در عهد کریم خان زند به سر رشته داری سپاه مامور بود .

میرزا ابوالحسن خان، این فرزند متلون ایران ^(۲۰) به واسطه وابستگی به اعتمادالدوله در زمان صدارت او، مدتی حاکم شوشتر بود و بعد از گرفتاری و کشته شدن صدراعظم و بستگانش به هندوستان رفت و در حیدرآباد توقف کرد و سپس به ایران بازگشت و در شیراز به منصب یساولی حسین علی میرزا فرمان فرما تعیین شد; ولی به علت آبرومند نبودن آن شغل از آن کناره گیری و به وسیله امین الدوله ترقی کرد و ثروتی جمع نمود . ^(۲۱)

نام برده در سال ۱۲۲۴ قمری برای ماموریت به لندن رفت و نزدیک به یک سال و نیم در آن خطه زیست و سپس به ایران بازگشت و دیده ها و آموزه های خویش را که سراسر با حیرت همراه بود در سفرنامه اش به نام «حیرت نامه » به نگارش در آورد . ^(۲۲) وی در ۲۵ جمادی الثانی سال ۱۲۲۹ قمری، برای تغییراتی در عهدنامه گلستان و تجدید نظر در مواد آن و سپس به امضا رسانیدن معاهده مزبور با هدایای بسیار به عنوان مامور فوق العاده سفارت به دربار روسیه رفت . ^(۲۳) گزارش آن سفر از سوی مردی به نام «محمدهادی علوی شیرازی » نوشته شده است که رویدادهای گوناگون تاریخی در چارچوب پیوند ایران با روس و انگلیس را در بر دارد . ^(۲۴)

وی در سال ۱۲۳۳ قمری، دوباره به سمت سفارت، مامور لندن شد و در این منصب تا آخر وفادار بود و به گفته یکی از دیپلمات های انگلیسی «تا آخرین روز زندگی خود، دوست خوبی برای دولت بهیه انگلیس » باقی ماند . ^(۲۵) نام برده ضمن عهده دار بودن سفارت انگلیس; سفارت عثمانی، اتریش و فرانسه را نیز برعهده داشت و پس از سه سال اقامت در ممالک اروپا در سال ۱۲۳۶ قمری به ایران بازگشت . در سال ۱۲۴۰ قمری در جایگاه نخستین وزیر در وزات امور خارجه تعیین شد . ^(۲۶)

۲ – ۲ . ویژگی های برجسته حیرت نامه

او دانش و کارشناسی نوین و نوگرایی را در حد خود به تصویر کشیده است به گونه ای که سخنان شایان توجهی را می توان در سفرنامه او یافت . به هنگام درنگ در لندن یا در گیرودار سفر از بنیادهای فراوان علمی، صنعتی، اجتماعی، فنی، و سیاسی انگلیس دیدن کرده و بسیاری از شیوه های مرسوم در آن کشور را مورد بررسی قرار می دهد . ^(۲۷)

یتیم خانه ها، مدارس، کارخانه ها و دیگر ابنیه ها از نکته هایی می باشد که این ایرانی شیفته ظواهر را به خود جلب کرده است .

سراسر حیرت نامه پر از شرح مهمانی ها، گشت و گذار، تفرج، دیدار از مزارع، باغ ها و منازل می باشد . داستان ها، زیورگرایی ها، شب نشینی ها، خوشگذرانی ها، زن بارگی ها و عشق بازی های وی صفحه های زیادی را در بر می گیرد، به گونه ای که گویی این فرد، فقط برای وصف زنان و دختران و کیفیت رقص و دلبری آنان به این سفر مامور بوده است . ^(۲۸) البته ناگفته نماند که این مسافر فرنگ، نسبت به بعضی از مفاسد اخلاقی آن جا اظهار نارضایتی می کند:

«چون به گرمابه درآمدیم پشیمان شدیم . نعوذ بالله، اهل آن جا که به صورت آدمی و از اشراف شهر مذکور محسوب می شدند، هم چو دد و حیوان برملا با بچه گان ارامنه لواط می کردند . پس معلوم شد که خاص و عام این شهر به این کار شنیع مشغولند و به هیچ وجه پروایی ندارند; متحیر شده از حمام بیرون آمده، به تفرج شهر طوف نمودیم .» ^(۲۹)

نوع نگاه ایلچی به مظاهر تمدن غرب، می تواند سرآغاز غرب گرایی روشنفکران دوره های بعدی باشد . فرهنگ برهنگی غرب را در اوج برهنگی فرهنگی به تصویر می کشد، هر چند که خود، چه بسا به آن توجه ندارد .

۲ – ۳ . حیرت های حیرت نامه

همان گونه که از نام آن تداعی می شود، دیده ها و شنیده های نویسنده سراسر عجیب و غریب بوده است; از این رو نام «حیرت نامه » بر آن می نهد و ما فقط به نمونه هایی از این حیرت ها اشاره می کنیم:

– دیدن تصاویر، مناظر، ابنیه ها و صنایع به گفته خود، هوش از سر او ربوده است:

«. . . از مشاهده آن عمارات بدیع که نقاشان ارژنگ نژاد در و دیوار آن را به ترکیبات خوب و تصویرات مرغوب به رنگ های الوان ترصیع نموده بودند، هوش از سرم پرواز نمود و در نزد رفعت آن عمارت، طاق کسری پستی نمود . . . . اگر خواهم شمه ای از اوصاف صنایع آن کلیسا را به قلم و زبان تحریر نمایم، هر آینه لب به عجز گشاید .» ^(۳۰)

– مهمانی ها و چگونگی برگزاری آن و آداب و رسوم حاکم بر فرهنگ عمومی از مواردی می باشد که وی را مجذوب کرده است . او در یکی از این مهمانی ها، صحنه هایی مشاهده می کند که به گفته خود بر حیرت های وی می افزاید . ^(۳۱)

– عشق بازی میان افراد که او به «عشق حقیقی » تعبیر می کند از دیگر مقوله هایی است که او را حیرات زده می کند ^(۳۲) و . . . .

۲ – ۴ . حیرت نامه در نگاه تامل

الف . غرب زدگی و فرنگی مآبی

ایلچی در ضمن گزارش دیده ها و آموزه های خود، خوانندگان را به پیروی راهی فرا می خواند که فرنگیان مبتکر و طلایه دار آن هستند . او در ضیافتی حضور می یابد که نزدیک به ۹۲۰ نفر از وزیران، امیران و شاهزادگان همراه با زنانشان گرد آمده بودند . در آن مجلس که صدای نوشانوش اهل محفل بر افلاک می رسید و هر کس خود را به وضع خوشی پیرایه کرده بود، می گوید:

«طرفه شهری است که شاهزادگان عظیم الشان و وزرا و امرا و بزرگان به این مهربانی، نسبت به هم با زنان آفتاب طلعتان ایشان به این کوچک دلی و بی ساختگی دست هم را گرفته در سماع رود و سرود کامرانی کنند و غم روزگار از دل بیدلان زدایند . کاش این شیوه اعیان و اشراف انگریز در مملکت ما نیز متداول می گشت .» ^(۳۳)

در جای دیگر پا را فراتر گذاشته و عفت زنان انگلیسی را تا جایی می ستاید که آرزو می کند تا زنان ایرانی نیز از این ره توشه ها بهره می بردند . ایلچی، هنگامی که درباره خود و نحوه معاشرتش با زنان انگلیسی می شنود برآشفته شده و می گوید:

«حق تعالی شانه علیم و خبیر است که مکرر من آرزو از خدا کرده ام که کاش نسوان ایران را به عفت و عصمت زنان انگریز بهره ور گرداند، چنان چه آزاد و مختارند و کسی را بر ایشان تسلطی نیست .» ^(۳۴) و «کاش زنان ایران از این زنان تعلیم می گرفتند و حبت شوهران را بر خود لازم می شمردند و قدر شوهران خود را به این مقدار می دانستند .» ^(۳۵) یا «آرزو کردم که کاش، اهل ایران نیز انصاف از مردم انگریز کسب می نمودند تا روزگار ایشان هم به خوشدلی و فراغت می گذرانیدند .» ^(۳۶)

این موارد حاکی از عدم درک روح مکتب اسلام و خودباختگی فرهنگی به تمدن غرب می باشد .

ب . خودباختگی فرهنگی

ایلچی در وصف یکی از میهمانی ها که زنان و مردان از اعیان و اشراف، بدون هیچ محدودیتی بر سر یک میز نشسته اند، تعجب می کند به گونه ای که این وضعیت، حیرت او را بر می انگیزد و در سؤال «میس پرسول » که می پرسد:

«چنان می فهمم که از اکل نمودن مرد و زن به جمعیت، تو را حیرت دست داده; خود انصاف ده که شیوه ما بهتر است یا شیوه شما که زنان را مستور دارید؟ در جواب می گوید: طریقه شما بهتر است، از رهگذر این که زن مستوره، چشم بسته و هم چو مرغی که در قفس حبس شود و چون رهایی یابد، قوت پرواز به طرف گلشن ندارد .» ^(۳۷)

همان گونه که ذکر شد، اعتراف ایلچی به برتری فرهنگ معاشرت فرنگیان از «خودباختگی » به «فرهنگ بیگانه » و «بی اعتمادی » به فرهنگ اسلامی – سنتی ایران حکایت می کند .

ج . سطحی انگاری و تقلید کورکورانه

هرچند حیرت نامه ایلچی بعضی از روش های دانش و کارشناسی را به تصویر می کشد; ولی با نگاه سطحی و خام، تقلید کورکورانه از غرب را سفارش می کند . او علت پیشرفت و تحول در کشورهای مسافرت کرده را بررسی نکرده و فقط جلوه های ظاهری ترقی، او را به حیرت در آورده است . درست است آگاهی های نوینی که ایلچی در اختیار مخاطبان خود می گذارد، برای آنها سودمند بودند; ولی در مجموع، آموزش های مورد نیاز آن روزگار را درست در اختیار ایرانیان نگذاشت و تمدن غرب را به شیوه های همه سویه نشناساند . به عبارت دیگر، وی فقط حکایت گر ابنیه ها، اماکن و صنعت بود; اما چگونگی دست یافتن و مترقی شدن را ارائه نداد و در مواردی هم که به اخذ تمدن سفارش می کند، سراسر با غرب زدگی همراه بوده است . از همه مهم تر این که او با بدآموزی هایی که در نوشته خود به جای می گذارد به آسانی یکی از ریشه های غرب زدگی سده بیستم در ایران را به خود اختصاص می دهد .

ابوالحسن خان در مقابل تکنولوژی مغرب زمین، راهی جز «اقتباس از کار اهل انگلیس » نمی بیند:

«عقل معاش اهل آن سرزمین به سرحد کمال است و ناتمامی ندارند . به اعتقاد خاطر و محرر این دفتر آن که اگر اهل ایران را فراغت حاصل شود، اقتباس از کار اهل انگلیس نمایند، جمیع امور روزگار ایشان بر وفق صواب گردد .» ^(۳۸)

این سفارش در آینده ای بسیار نزدیک به وسیله «میرزا ملکم خان » و بعد از او به وسیله «سید حسن تقی زاده » به صورت خیلی جدی در ایران پی گیری شد . تقی زاده در یکی از نوشته هایش، نسخه فرنگی برای ایران می پیچد و نجات ایران و ایرانیان را در «قبول و ترویج تمدن اروپا بلاشرط و قید و تسلیم مطلق شدن به اروپا و اخذ آداب و عادات و رسوم و ترتیب و علوم و صنایع و زندگی و کل اوضاع فرنگستان بدون هیچ استثنا (جز زبان) و کنار گذاشتن هر نوع خودپسندی و ایرادات بی معنی که از معنی غلط وطن پرستی ناشی می شود و آن را وطن پرستی کاذب توان خواند» دانسته و معتقد است که «ایران باید ظاهرا و باطنا، جسما و روحا فرنگی مآب شود و بس .» ^(۳۹)

با این نگاه، حیرت نامه را می توان جزء نخستین منشور غرب زدگی در دوره اقتباس ^(۴۰) محسوب کرد .

د . تحلیلی سطحی از ساختار سیاسی و فعالیت سیاستمداران در انگلیس

ایلچی در مواردی که به بنیادهای حکومت و ساختار آن در غرب اشاره می کند، بسیار سطحی و با نگاهی خوش بینانه تحولات پیرامونی خود را تحلیل می نماید . برای نمونه، بحثی را درباره وکلای مجلس و چگونگی قانون گذاری در غرب ارائ