خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل چگونه از دین دفاع کنیم؟ ؛ (حاشیه ای انتقادی بر مقاله «اعتبار تئوری های علمی»)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل چگونه از دین دفاع کنیم؟ ؛ (حاشیه ای انتقادی بر مقاله «اعتبار تئوری های علمی») :

چکیده:

یکی از راه های حل تعارض علم و دین، تشکیک در حجیت معرفت شناختی تجربه و حس است که نویسنده محترم مقاله «اعتبار تئوریهای علمی»(۲) این رویکرد را برگزیده است. ناقد محترم در این نوشتار کوتاه در صدد است نشان دهد که چنین رویکردی منجر به تشکیک در خود دین نیز می شود. بنابراین، راه حل مناسبی برای حل تعارض علم و دین نیست.

شایان ذکر است که چاپ این دست مقالات که در مقام نقد نویسندگان مجله رواق اندیشه می باشد لزوما به معنای تأیید محتوی آن از سوی مجله نیست بلکه تنها به منظور ایجاد فضای نقد و مناظره، چنین مقالاتی امکان چاپ می یابند.

یکی از وظایفی که هر دینی بر عهده متدینان خود می نهد، دفاع از آن دین است. این وظیفه در اسلام به نحو مؤکّد است؛ زیرا دین اسلام دین فطرت و عقل است. بنابراین، علاوه بر شرع اسلام، عقل و فطرت نیز این وظیفه را بر عهده مسلمین می گذارد. یکی از وجوه دفاع از دین دفاع در برابر افکار و آرای رقیب است. متدین باید در برابر افکار و آرای رقیب بتواند چنان دفاعی از دین خود بنماید که معقولیت دینداری خود را نشان دهد.

علم جدید غرب یکی از همین رقبای دین شمرده می شود که از جهاتی چند، رقیب دین شمرده شد؛ از جمله:

۱ ارائه توصیفی از واقعیات مغایر با توصیف دین از آنها؛

۲ ادعای ایجاد سعادت و بهشت دنیوی با تسریع در رشد تکنولوژی و تغییرات فوق العاده در شیوه زندگی بشر.

در مقابل، متدینان به روشهای مختلفی تلاش کردند در برابر این رقیب جدید و تازه نفس، از دین دفاع کنند و حتی به رقیب بتازند. یکی از قویترین و مهمترین این روشها خدشه در اعتبار تئوری های علمی است. در همین راستا، یکی از نویسندگان در مقاله «اعتبار تئوریهای علمی» تلاش کرده است این اعتبار را زیر سؤال ببرد. وی با خدشه در اعتبار معرفت حسی و تجربی و با استمداد از آرای کوهن و فایرابند در فلسفه علم، در نهایت چنین نتیجه می گیرد:

«از این جهت، وقتی که نظریات علمی، از اعتبار نظری برخوردار نیستند، در صورتی که میان یک نظریه علمی با یک نظریه فلسفی، عرفانی، دینی،… تعارض مطرح شود، نمی توان با اعتماد به آن نظریه علمی، نظریه رقیب را از صحنه خارج نموده و آن را باطل دانست.»(۳)

وی برای این منظور استقراگرایی و ابطالگرایی را نقادی نموده و به آرای نسبی انگارانه کوهن و فایرابند نگاه مثبت دارد.

به نظر می رسد این رویکرد به علم بیش از آن که به نفع دین باشد، به نفع رقبای دیگر دین، از قبیل اومانیسم و لیبرالیسم باشد. در این نقد به توضیح همین نکته می پردازیم:

۱ دین و اعتبار استقرا

آیا انکار اعتبار استقرا، به نفع دین و معرفت دینی است؟ به نظر نمی رسد که چنین باشد. برای اثبات این امر، توجه نویسنده محترم مقاله را به این نکته جلب می کنیم که با فرض عدم اعتبار استقرا، امکان اثبات اعتبار نقل متواتر غیرممکن می گردد. دو شرط زیر از ارکان تحقق تواتر هستند:

۱ کثرت مشاهده؛ ۲ کثرت مخبرین به حدّی که عادتا ممکن نباشد بر دروغگویی هماهنگ شده باشند.

اما انکار استقرا، اعتبار هر دو شرط را مخدوش می سازد. زیرا انکار استقرا معادل با انکار اعتبار کثرت مشاهده است و این، شرط اول را بی اعتبار می سازد؛ و شرط دوّم نیز از این حیث بی اعتبار می شود که تنها طریق علم به این که «عادتا ممکن نباشد…» استقراست. نویسنده محترم مقاله توجه دارند که انکار اعتبار یقینی تواتر، اساس دین را یکجا به باد فنا می دهد؛ برای مثال بدون اعتبار یقینی تواتر، هرگز نمی توان یقین کرد که شخص حضرت محمّد بن عبداللّه صلی الله علیه و آله وجود داشته است!

۲ دین و اعتبار مشاهده

نویسنده در مقاله خویش اعتبار مشاهده را زیر سؤال می برد و می نویسد:

«… بر خلاف نظریه استقراگرای سطحی که مشاهده را مقدم بر نظریه می داند نظریه باید مقدم بر مشاهده باشد.»(۴)

و با صراحت بیشتر در عبارت زیر، گزاره های مشاهده ای را خطاپذیر می داند:

«گزاره های مشاهدتی، از آن جهت که مسبوق به نظریات است، قابل اعتماد نمی باشند. به سخن دیگر گزاره های مشاهده ای همان اندازه خطاپذیرند که نظریه های مضمر در آنها خطاپذیرند.»(۵)

اما به نظر می رسد انکار اعتبار مشاهده نیز خدشه ای اساسی در معرفت دینی ایجاد می کند؛ به عنوان مثال، به نمونه های زیر توجه کنید:

الف) یکی دیگر از شرایط تحقق تواتر این است که مخبر عنه مستند به حس باشد نه نظریه. با فرض تقدیم نظریه بر مشاهده، این شرط غیر قابل تحقق می شود.

ب) با فرض عدم اعتبار مشاهده، چگونه می توان یقین کرد خطوط قرآن کریم، چنان که هست، مشاهده شده و درست قرائت شده است؟

ج) اگر مشاهده بی اعتبار است، چرا خداوند گوش و چشم را مسؤول می داند و از آنها انتظار علم و کشف واقع دارد؟ و می فرماید:

«وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُوءادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْوءُلاً»(۶)

یعنی: از چیزی که به آن علم نداری پیروی مکن، همانا گوش و چشم و دل، همه از آن بازخواست می شوند.

طبرسی در تفسیر آیه می نویسد:

«گوش از آنچه شنیده، بازخواست می شود و چشم از آنچه دیده.»

البته انکار نمی کنیم که قول به اعتبار معرفت شناختی مشاهده و استقرا با مشکلاتی نظری همراه است، اما راه حل این مشکلات پاک کردن صورت مسأله نیست؛ چنان که قول به اختیار انسان، در مسأله جبر و اختیار، با مشکلات نظری فراوانی روبروست، اما راه حل آن انکار اختیار نیست.(۷)

۳ ابطالگرایی پوپر

تقریری که در مقاله مذکور از ابطالگرایی پوپر شده است، تقریری است منطقی به صورت قیاسی استثنایی (به این معنا که فرضیه حکمی کلی است و گزاره مشاهدتی حکمی جزئی، اگر آن حکم کلی با یکی از جزئیات خود تطابق نداشت، ابطال می شود). اما به نظر نمی رسد این تقریر از نظریه پوپر صحیح باشد. ماهیت نظریه پوپر قراردادگرایی است، نه منطقی. صورت منطقی آن تنها یک ظاهر و پوشش بر قراردادگرایی وی است.

در ابطالگرایی پوپری امور زیر منوط به قرارداد یا تصمیم اند:

۱ اصل قواعد روش شناختی علم تجربی(۸)؛

این بدان معنا است که روش حدس و ابطال پوپری یک قرارداد است.

۲ ابطال پذیری یا ابطال ناپذیری یک نظریه؛

پوپر می نویسد:

«در واقع ممکن نیست با تحلیل صورت منطقی نظامی از گزاره ها مشخص کرد که آیا آن یک نظام قراردادی از تعاریف بی چون و چرای ابطال ناپذیر است، یا نظامی تجربی است، به معنایی که من ارائه کردم؛ یعنی نظامی ابطال پذیر…

تنها راه برای پرهیز از قراردادگرایی أخذ یک تصمیم است: تصمیم بر به کار نگرفتن روشهای آن»(۹) (تأکید از پوپر است.)

۳ پوپر پذیرش گزاره های پایه را نتیجه یک تصمیم می داند:

«گزاره های به عنوان نتیجه یک تصمیم یا یک توافق پذیرفته می شوند و از این حیث آنها قراردادند.»(۱۰)

علت این رویکرد پوپر این است که وی گزاره های پایه را دارای اعتبار قطعی نمی شمارد و همچون نظریه ها، آنها را آزمون پذیر می داند.(۱۱) به نظر وی گزاره های پایه ترجیحی بر یکدیگر ندارند و از آن حیث که یکی می تواند بار دیگر آزمون شود، این آزمون پذیری متسلسل است و تنها با یک تصمیم قطع می شود.(۱۲)

نتیجه این تصمیم گراییها و قراردادگراییها این است که نظریه ای با یک حدس پذیرفته می شود با یک تصمیم در معرض ابطال قرار داده می شود و گزاره پایه ای که ابطالگر آن باشد، با یک تصمیم انتخاب شده و با یک تصمیم رابطه بین آن گزاره پایه و آن نظریه تأیید یا ابطال تعیین می شود.

در اینجا در پی نقد نظریه