خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل پژوهشی تاریخی در زمینه نظام مالی در حکومتهای اسلامی(۱)

فایل پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل پژوهشی تاریخی در زمینه نظام مالی در حکومتهای اسلامی(۱)؛ راهکاری شایسته برای ارائه‌های موفق

اگر به‌دنبال یک فایل ارائه‌ی آماده با کیفیت بالا و طراحی حرفه‌ای هستید، فایل فایل پاورپوینت کامل پژوهشی تاریخی در زمینه نظام مالی در حکومتهای اسلامی(۱) انتخابی مناسب برای شماست. این مجموعه شامل 120 اسلاید استاندارد و دقیق است که با هدف ارتقاء کیفیت ارائه‌های شما تهیه شده‌اند.

دلایل انتخاب فایل فایل پاورپوینت کامل پژوهشی تاریخی در زمینه نظام مالی در حکومتهای اسلامی(۱):

• طراحی ساختارمند و چشم‌نواز: هر اسلاید با دقت بالا و توجه به اصول طراحی گرافیکی تهیه شده است تا محتوای شما به‌خوبی دیده و درک شود.
• آمادگی کامل برای ارائه: نیازی به ویرایش مجدد نیست؛ فایل فایل پاورپوینت کامل پژوهشی تاریخی در زمینه نظام مالی در حکومتهای اسلامی(۱) آماده‌ی استفاده در کلاس، جلسه یا کنفرانس است.
• سازگاری کامل با پاورپوینت: نمایش صحیح اسلایدها در تمامی نسخه‌های PowerPoint بدون بهم‌ریختگی یا مشکل ظاهری تضمین شده است.

تولید شده با رویکرد حرفه‌ای:

تمامی بخش‌های فایل پاورپوینت کامل پژوهشی تاریخی در زمینه نظام مالی در حکومتهای اسلامی(۱) با هدف ایجاد یک تجربه کاربری روان و بی‌نقص طراحی شده‌اند. جزئیات با دقت بالا تنظیم شده‌اند تا ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید.

توجه:

تنها نسخه رسمی فایل فایل پاورپوینت کامل پژوهشی تاریخی در زمینه نظام مالی در حکومتهای اسلامی(۱) از کیفیت کامل برخوردار است. نسخه‌های غیرمجاز ممکن است شامل اشکالات طراحی باشند و توصیه نمی‌شود از آن‌ها استفاده شود.

با تهیه فایل فایل پاورپوینت کامل پژوهشی تاریخی در زمینه نظام مالی در حکومتهای اسلامی(۱)، سطح ارائه‌های خود را ارتقاء دهید و مخاطبان خود را تحت تأثیر قرار دهید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل پژوهشی تاریخی در زمینه نظام مالی در حکومتهای اسلامی(۱) :

چکیده:
سیستم مدرن و پیشرفته بانک و بانکداری در اقتصاد امروز جهان، شکل تکامل یافته نظام مالی و پولی جوامع گذشته است. جامعه اسلامی هم صرافخانه ها را در سیر تحولات نظام مالی خویش آزموده است؛ خدمات صرافخانه ها در سپرده پذیری و عرضه وام و دیگر عرصه های تأمین مالی، از آنها مؤسسات مالی گسترده ای ساخته بود که تا اندازه ای نقش بانکهای امروزی را ایفا می کرده اند. این نوشته به بررسی تحولات آنها تا قرن چهارم هجری می پردازد.
ابتدا به بررسی واژه صرف کردن پرداخته، سپس وظایف و فعالیتهای صرافخانه ها، مهمترین معاملات آنها و انواع آنها را بررسی می کند. نقش مؤثر صرافان در تأمین مالی تجار و صنعتگران، تأسیس شرکتهای اقتصادی و تلاش برای کاهش بحرانهای اقتصادی نیز تبیین می گردد.
واژگان کلیدی: صرافی، بانکداری، پول، سکه، تاریخ اقتصادی، نظام مالی مقدمه
پژوهشهای سیاسی، اداری و نظامی در تاریخ اسلام، سهم بالائی از کوشش فراوان پژوهشگران معاصر را، به خود اختصاص داده است. بطوری که می بینیم حجم زیادی از بررسیهای تاریخ اسلام، به این موضوع پرداخته است؛ اما ابعاد دیگر تاریخ اسلام همانند ابعاد: معرفتی (فکری)، اقتصادی و اجتماعی همچنان نیازمند تحقیق و بررسی بیشتر است. از این رو مقاله حاضر کوششی در تاریخ اقتصادی است، تا آثار اقتصادی صرافان، در دولتهای اسلامی را، از آغاز شکل گیری، تا قرن چهارم هجری نشان دهد.
پژوهشگر اطلاعات درباره صرافیگری را، که در کتابهای تاریخ عمومی، پراکنده است، می یابد؛ اما در کتابهای نظام اداری، مالی و غیره اطلاعات بیشتری یافت می شود. کتابهای ادبی نیز به این موضوع پرداخته اند؛ در کتابهای فقهی برای تشخیص معامله های صحیح و باطل بر سکه، بحث صرافی اهمیت یافته است؛ کتابهای حسبه و اموال نیز به آن اهمیت داده اند؛ زیرا کنترل صرافان از مهمترین وظایف محتسب بوده است. در پژوهشهای معاصر نیز بدان همت گمارده اند که اگر چه تعداد آنها کم است، اما به لحاظ اهمیت، بعضی را نام می بریم.
پژوهش دکتر عبدالعزیز الدوری، به نام تاریخ اقتصادی عراق، در قرن چهارم هجری که درباره جهبذه^(۴) و صرافان و تحول آنها تا قرن چهارم بحث کرده است.
دکتر عبدالمجید الکبیسی نیز، در پاره ای از تحقیقهای خویش، به این موضوع پرداخته است. بویژه «در بازارهای بغداد تا دوران آل بویه» و «در مبانی نظام پولی»
خانم دکتر أمل عبدالحسین عباس، در پایان نامه دکترای خویش در دانشگاه بغداد با عنوان: «صرافان و جهبذه در عراق، از قرن دوم تا قرن چهارم هجری» بیش از همه بدان اهتمام ورزیده است.
نظر به اهمیت موضوع و علاقه ای که به پیگیری کوششهای علمی گذشتگان هست، این پژوهش در راستای تبیین حادثه مهمی از تاریخ اقتصادی تدوین شده است که در ضمن آن معنای لغوی و اصطلاحی صرافی و صرافان بررسی می شود. سپس به تحولات تاریخی صرافی و انواع آن در دولت اسلامی و مسؤولیتهایی که پذیرفته اند، می پردازد همچنین میزان اهتمام مسؤولان دولت اسلامی، به صرافی و نقش آن در افزایش فعالیتها و رونق اقتصادی بررسی می شود. ۱- مفهوم صرافی در لغت و اصطلاح
مفهوم لغوی صرف کردن را می توان از واژه های صراف، صیرفی و صیرف بدست آورد که همه به معنای «صرافی درهم» (الزبیدی: ۶/۵۴) (سکه نقره) یعنی ارزیابی^(۵) آن است و همچنین به معنای «ارزش سنجی درهمی از درهم دیگر و دیناری از دینار دیگر است»؛ (ابن منظور: ۹/۱۹۰) و از آن جا که پول رایج در دولتهای اسلامی عربی، سکه های طلا و نقره بوده است، صرافی به معنای «فروش طلا به نقره» (همان) نیز می باشد و همچنین به معنای مبادله پول، مانند: «صرافی درهم به دینار» (زبیدی: ۶/۱۶۴) آمده است. واژه صرف در پولهای همسان نیز بکار می رود و گفته می شود «بین این دو درهم صرف هست، یعنی برتری هست، زیرا نقره یکی بهتر است». (همان)
همچنین صیرفی به معنای «صراف درهمها و محک زننده آنها» (همان) آمده است؛ یعنی کسی که برتری بعضی را بر بعضی در قیمت، خالص بودن و بهتر بودن مشخص می کند.
از آنچه گذشت دانستیم که مفهوم لغوی صرف، مبادله پولها و تغییر آنها از پولی به پول دیگر یا محک زدن و ارزیابی یک پول است. بنابراین صرّافخانه مکانی است که عملیات پیش گفته در آن انجام می پذیرد. پس معلوم می شود که صرافیگری حرفه ای مستقل از شغلهای دیگر است؛ زیرا به قیمت گذاری پول می پردازد و صراف هم کسی است که صرافیگری و معامله سکه ها را مبنای حرفه و شغل خود قرار دهد.
اما در تعریف اصطلاحی صراف اختلاف نظر فراوان است و هر کس بر مبنای معلومات و تخصص خویش نظر داده است. و ما نیز برخی آراء مشهور از افرادی با آگاهیها و تخصصهای متفاوت را می آوریم:
مثلاً به صراّف فلاّس گفته شده و مقصود شخصی است که خرید و فروش پول را شغل خود قرار داده است. «فلاّس به کسی گفته می شود که فلوس^(۶) خرید و فروش می کند و صراف باشد.» (الشیبانی: ۲/۲۳۰)
سمعانی با تکیه بر علم انساب گفته است: «صراف به افرادی گفته می شود که طلا را با نقره مبادله می کنند و یا طلای بد و خوب را وزن کرده به زیادی مبادله می کنند» (السمعانی: ۸/۲۹۵) و صراف نزد فقها کسی است که پول را به پول می فروشد همجنس باشند، مانند: سکه طلا به طلا یا غیر همجنس، مانند: طلا به نقره (التهانوی) و نزد گروهی دیگر (از فقها) به معنای عقد بیعی است که کالاهای مبادله شده از معادن قیمتی (الشنتاوی: ۱۴) باشند.
نسفی گفته است: «صرف به معنای ارزیابی درهم با درهم است و نام صیرفی و صراّف از آن مشتق شده، زیرا آنها را ارزیابی کرده و بعضی را بر بعضی دیگر ترجیح می دهد.»(السنفی: ۱۱۳)
نویسنده کتاب صبح الأعشی فی فن الانشاء گفته است: «صراف کسی است که مسؤول قبول اموال و مبادله آنهاست و از کلمه صرف به معنای ارزیابی و سنجش طلا و نقره در ترازو گرفته شده است.»(القلقشندی: ۵/۴۶۶) و صراّف را احیانا ناقد و ناقدی نام برده اند؛ زیرا در عبارات آمده است: «همین الآن از فلان ناقد و فلان ناقد هر چه سکه های نقره و طلا دارند بگیرید.» (التنوخی: ۳/۸۱)
شاید نامگذاری صراف بر ارزیابان حدیث به علت مشابهت روش ایشان باشد، زیرا آنان نیز برای تبیین احادیث صحیح، به نقد و غربال کردن آنها می پردازند و اظهار نظر در هر دو کار، نیاز به دقت، تجربه و ثبات رأی دارد.
پاره ای از پژوهشگران بین جهبذ و صراف خلط کرده اند و گاهی از صرافان به اسم جهبذ نام می برند، در حالی که جهبذ در اصل منشی مالیاتی در دوره اموی و عباسی بودند که مسلمانان آنان را می شناختند و در آن دوره ها برای جمع آوری مالیاتهای منطقه از ایشان کمک می گرفتند. در قرن سوم هجری (نهم میلادی) کاربرد این واژه از «منشی مالیاتی» به «خزانه داران بیت المال» تغییر یافت، زیرا بعضی از تجار، مانند یوسف بن فنحاس در زمان وزارت علی بن فرار اول [(۲۹۶-۲۹۹) – (۹۰۸-۹۱۰م)] جهبذ اهواز گردید. و هدف از انتخاب جهبذ از طبقه تجّار این بود که هر گاه دولت، قبل از زمان جمع آوری مالیات، نیازمند پول می شد، جهبذ (خزانه دار بیت المال) از اموال خود می پرداخت و سپس هنگام جمع آوری مالیاتها آن را استیفاء می کرد.(الدوری: ۱۵۸-۱۵۹) پس جهابذه کارهای صرافان را شروع کردند و کم کم به عنوان «آشنا به مسائل پیچیده و آگاه به نقد اموال شناخته شدند.»(الزبیدی: همان ۱۲/۵۵۸)
از این رو ممکن است خلط بین صرافیگری و جهبذیگری از تشابه دو حرفه نشأت گرفته باشد. یعنی این که هر دو، با پول نقد، سر و کار داشتند و آنها را مبادله می کردند و چه بسا بعضی از جهبذان به صرافی هم می پرداختند.
پاره ای تاریخ نگاران معاصر صراّفیگری و صراّفان را به بانکداری جدید تشبیه کرده اند (الکبیسی، اسواق: ۷۳) و پاره ای دیگر با ایشان مخالفت کرده اند و تأکید ورزیده اند که صراّفیهای دوره عباسیان با بانکهای امروزی تفاوت بسیاری دارند، زیرا بیشتر آنها مالکیت خصوصی داشته و به تخصص کمتری نسبت به بانکداری نیاز داشته است.(العلی، تنظیمات: ۲۶۰) تحولات تاریخی نظام صرافخانه در حکومتهای اسلامی
صراّفی در سرزمینهای عربی به دوره های تاریخی بسیار دور باز می گردد و مردم عراق از پیشتازان این حرفه بوده اند، زیرا عراقیان باستان زندگی اقتصادی خویش را بر پایه صرافی تنظیم کرده بودند و حمورابی^(۷) در منشور خویش نزدیک به ۱۲۰ ماده از ۲۸۲ ماده را به معاملات و مسائل تجارت و از جمله صرافی، سپرده گذاری، آداب تجارت و تولید و مانند آن اختصاص داده بود. (النجفی: ۲۷)
مجموعه لوحهای گلی از سالهای نزدیک به ۱۵۰۰ قبل از میلاد و متعلق به دوره آشوریان یافت شده است که به معاملات صرافیگری مخصوصا سپرده گذاری تجاری و خرید و فروش مدت دار مربوط می شود.(همان: ۲۶)
آل یجیی در دوره بابلیان نیز به فعالیتهای صرافیگری شهرت یافته بودند که از (۶۸۵ ق.م) شروع و نزدیک به چهار صد سال ادامه یافت و به نسیّه، تبدیل پول، معاملات تجاری و مالی، و قرض دادن از شهری به شهر دیگر می پرداختند.(الدوری: ۱۶۹) فعالیتهای صراّفی در عراق ادامه یافت؛ چنانچه مدائن قبل از اسلام در حوزه های مبادله تجاری و صرافی پولهای رایج، یعنی سکه های طلا و نقره فعال بود؛ اما در دوره اسلامی صرافان مرکز خود را به کوفه منتقل کردند. (ماسنیوس: ۱۹)
تنها اهل عراق به صرافیگری نمی پرداختند، بلکه ساکنان جزیره العرب، قبل از اسلام نیز با آن آشنا بودند، بطوری که برجسته ترین فعالیت سپرده گذاری که عرب آن را آزمود، صرافیگری بوده است.(خلیل: ۶۹) گروهی از ایشان از این که حد فاصل ساسانیان (که سکه رایج آنها نقره بود) و بیزانس (سکه رایج آن جا طلا بود) قرار گرفته بودند، استفاده کرده به صرافیگری پرداخته و در این رشته تخصص یافتند.(العلی: محاضرات: ۱۰۰) این یکی از مهمترین منابع گردآوری ثروت و گسترش فعالیتهای اقتصادی و کشاورزی بوده است. بهر حال در سرزمینهای عربی قبل از اسلام و در شهرهایی مانند: مکه، یثرب، حیره، اثبار و غیر آن نشانه هایی از وجود صرافان در تاریخ دیده می شود.(الکبیسی، اصول: ۴۶)
با ظهور اسلام در سرزمینهای عربی و استقرار حکومت اسلامی، دین اسلام فعالیتهای صرافیگری را جایز شمرد. آنچنان که بعضی از یاران پیامبر ( صلی الله علیه و آله ) درباره صرافی از ایشان پرسیدند و در پاسخ گفتند: «اگر دست به دست کنید و نسیه نباشد اشکالی ندارد»(السجستانی: ۳) و همچنین فرمود: «نفروشید طلا را به طلا مگر مثل به مثل و آنها را (برای مبادله) با یکدیگر نشکنید (و خرد نکنید). (مسلم: ۱۱/۱۱)
همچنین فرمودند: مبادله ورق یا سکه ضرب شده با طلای ضرب نشده ربا است، مگر کاملاً برابر و مساوی باشند.»(همان: ۱۲) همانا گروهی از اصحاب نیز به صرافیگری پرداختند، یکی از ایشان زبیر بن عوام بود که سکه های طلا را از تجار می گرفت و برای ایشان به بصره و کوفه حواله می نوشت و آنان سکه هایی بهتر از سکه های خویش دریافت می کردند.(الزهری: ۳/۱۰۸) و همچنین درباره عبدالله بن عباس، نقل شده که سکه های طلا را در مکه از تجار و مسافرین دریافت می کرد و حواله ای به همان مقدار برای کوفه به آنها می داد.(العلی، تنظیمات: ۲۶۴)
پس از گسترش حکومت اسلامی و توسعه شهرها، ثبات اقتصادی که نشانه رفاه و شکوفائی اقتصادی و سیاسی است، افزایش یافت و بدنبال آن معاملات صرافی در شهرها فزونی یافت و صرافیگری در بازار شهرهایی مانند: بصره، کوفه، قسطاط، قیروان، واسط، بغداد، سامراء و دیگر شهرهای اسلامی (الکبیسی، اصول: ۴۶) رونق گرفت. نقش کوفه در رونق صرافیگری بسیار آشکار بود، زیرا صرافان مدائن پس از فتح اسلام به کوفه آمدند و به فعالیت پرداختند و این اثر مطلوبی بر کوفه داشت. کارکرد صرافان را منظم کرد و مهارت در این رشته را ارتقاء بخشید، صرافان کوفه نقش بزرگی در پیشرفت صرافیگری در عراق و بویژه در بغداد داشتند.(ماسنیوس: ۲۲)
فعالیت صرافی پس از ساختن بغداد در آن جا به اوج خود رسید؛ چون مرکز حکومتی پهناور گشت. از این رو ساکنان آن فراوان و تنوع معاملات زیاد شد. علاوه بر آن دوره های ضرب سکه و ورود پولهای خارجی نیز افزایش یافت که همه این عوامل در شکوفایی فعالیتهای صرافیگری مؤثر بودند. صرافیگری از طرف صرافان و حکومت همواره بر تجربه خود می افزود، زیرا بیت المال به مثابه یک صرافخانه رسمی برای عرضه وام به مردم شناخته شده بود.
ابتدای قرن چهارم هجری شاهد رواج گسترده صرافی بود؛ زیرا شرایط فعالیتهای تجاری و مبادلات اقتصادی حکام با صرافان، صرافخانه ها را به بیت المال های متعدد مبدّل ساخت؛ (الکبیسی، اسواق: ۲۵۲) و در همه نقاط کشور اسلامی گسترش داد و در هر شهر صرافخانه ای برپا شد؛ بلکه بازارهایی، ویژه صرافیگری پدید آمد، مانند بازار درب العیون در محله کرخ بغداد،(مسکویه: ۲/۱۸۸) بازار صرافی، پررونق و صرافان فراوان بودند، چنانچه ناصر خسرو در سفرنامه خویش می گوید: بازار اصفهان دویست صراف داشت که همگی آنان در یک بازار به نام بازار صرافان گرد آمده بودند،(متزآدم: ۱۹۶۷) علاوه بر این صرافخانه ها در شهرهای دیگر نمایندگی داشتند که این موجب افزایش روابط اقتصادی شهرها می شد.
پیشتازی عراق بر دیگران در صرافیگری، سبب روابط تنگاتنگ حجاز، مصر، شام و اندلس با صرافخانه های عراق شده بود.(الکبیسی، المؤسسات: ۱۹۸۸) همچنین رقابت عباسیان در بغداد با فاطمیون در مصر و شمال آفریقا، نقش عمده ای در این روابط داشت؛ زیرا فاطمیون انتقال سرمایه و مهاجرت صاحبان سرمایه به مصر را تشویق می کردند که در میان ایشان صرافان عراقی بودند و این به پیدایش نمایندگیهایی از صرافخانه های عراقی در مصر کمک نمود. (همان) وظایف و فعالیتهای صرافخانه ها الف – ارزیابی سکه ها:^(۸)
ارزیابی سکه ها موضوع بسیار مهمی است که صراف قبل از انجام هر معامله ای بدان می پردازد. پس اول به قیمت گذاری (قیمت خرید) سکه اقدام می کند و بعضی این فعالیت را نِقاد می نامند (السعدی: ۱۹۸۵، ۱۰۲) که از نقد سکه، یعنی تشخیص سکه های خوب از بد گرفته شده است. چنانچه گذشت، این کاری مهم و بسیار سخت است، اما فراوانی مبادلات صرافی، صرافان را ماهر کرده بود و اینان در این راستا روشهای گوناگون، ساده و پیچیده بکار می بردند که به نوع سکه و ناخالصی بکار رفته در آن بستگی داشت.(الکبیسی، اصول: ۴۶) آنگاه به جایگاه مهم صرافان پی می بریم که بدانیم آنان تنها کسانی بودند که به ارزیابی سکه ها می پرداختند و میزان خلوص و وزن و قیمت سکه های رایج را تعیین می کردند.(همان: ۴۷) از روشهای ارزیابی سکه طلا و قیمت گذاری آنها می توان روشهای زیر را نام برد:
۱- آزمایش صدایی: از ضربه زدن بر سکه شنیده می شود، هر چه صدای آن بم تر باشد خالص تر است. (الدمشقی: ۱۸۹۸، ۷)
۲- آزمایش میزان نرم یا سخت بودن سکه: با فشار دندان انجام می گرفت، که هر چه سخت تر باشد، ناخالصی آن بیشتر است.(السعدی: الصیرفه: ۱۱۱)
۳- آزمایش سکه با حرارت دادن: هر گاه با حرارت، سبز یا سیاه و تیره گردد مغشوش و ناخالص است.(الدمشقی: ۷)
از روشهای دیگری همچون استفاده از نمک مخصوص،(الجاحظ: ۱۹۳۵، ۱۱) محک زدن (الثعالبی: ۱۹۵۶، ۳/۳۶۹) اندازه گیری سرعت تخلیه الکتریسیته ساکن (الجاحظ: ۱۱) و یا شکستن سکه(الدمشقی:۷) نیز استفاده می کردند.
در ارزیابی سکه های نقره نیز روشهای زیادی وجود داشته است که چشیدن، (الجاحظ: ۱۰) شکستن، حرارت دادن و غیر آن از راههای تشخیص درهم ناخالص، یعنی زیوف (همان: ۱۱) بوده است. ب – تبدیل سکه و نقد کردن چک و حواله
فعالیت مهم دیگر صرافان و خدماتی که به تجار و بازرگانان می دادند، بنیاد داد و ستد و ستون فقرات بازار شمرده می شد، که همانا تبدیل پول و نقد کردن چک و حواله بود.
در بازارهایی که پولهای مختلفی وجود داشت، نقش صرافان آشکارتر می شد، زیرا بدون ایشان معامله و خرید و فروش انجام نمی شد. در بازار به مقتضای معاملات، یا پولهای خارجی به پول رایج داخلی تبدیل می شدند، و یا درهم به دینار.
عوامل متعددی در نفوذ گسترده پولهای خارجی در حکومتهای اسلامی نقش داشتند. مثلاً مالیاتهایی که از ایالات به مرکز ارسال می شود، آنجا درهمهای قطریفی، محمدی، خوارزمی و مسیبی وجود داشت.(المقدسی: ۲۳۹) این سکه به وسیله خزانه داران بیت المال یا صرافان خصوصی صرف می شد. تجار عامل دیگر وارد کردن پولهای خارجی غیر رایج بودند. (السعدی: ۱۱۵) ارزش سکه در بازارهای مالی متغیر بود؛ قیمت یک سکه طلا گاهی ده درهم و گاهی به سیصد درهم می رسید،(همان) عرضه طلا و نقره نقش موثری در افزایش و کاهش قیمت سکه داشت، دشواری راهها و تیره شدن روابط سیاسی هم، موجب کاهش عرضه و تغییر نرخ مبادله می شد.
روشن است، قدرت خرید سکه، وابسته به قدرت اقتصادی دولت اسلامی و روابط مالی آن با کشورهای دیگر می باشد.(السعدی: ۱۲۷) برخی معتقدند که رابطه مستقیمی بین مقدار ضرب سکه و نرخ مبادله وجود داشته است.(همان) همچنین دخالت دولت در تعیین نرخ مبادله در قیمت سکه مؤثر بوده است. همچنان که در قرن چهارم هجری سال ۳۸۹ ه دولت، قیمت دینار را سیصد درهم تعیین کرد. مهمترین معاملات صرافان مراطله
یعنی فروش طلا به طلا و نقره به نقره با وزن یکسان، به این صورت که طلاها را در دو کفّه ترازو قرار می دادند، هر گاه برابر می شدند، معامله درست بود.(همان: ۱۴۷) زیرا در حدیث آمده است: «مبادله طلا با طلا ربا است، مگر برابر باشند.»(مسلم: ۱۱/۹) و همچنین فرموده است: «طلا را به طلا نفروشید، مگر این و این و سکه طلا را به سکه طلا نفروشید مگر این و این، همانا من از ربا بر شما بیمناکم و طلا را به سکه طلا نفروشید، مگر این و همچنین؛(ابن انس: ۱۴۸) و سکه طلا را با طلا (نفروشید) مگر این و همچنین.»^(۹) ابو هریره از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می کند که حضرت فرمودند: «طلا با طلا، هم وزن و یکسان، نقره با نقره، هم وزن و یکسان و پس از این هر کس زیادتر بدهد یا مطالبه کند، همانا آن ربا است.»(مسلم: ۱۱/۱۵)
و از سعد بن عباده (نقل شده): ما در سال خیبر با یهود یک أوقیه^(۱۰) از طلا را به دو و سه دینار معامله می کردیم که منادی رسول الله صلی الله علیه و آله خبر داد معامله طلا صحیح نیست، مگر با وزن یکسان.(همان) از أبوسعید خدری نقل شده که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: طلا با طلا و نقره با نقره و گندم با گندم و جو با جو و خرما با خرما و نمک با نمک، همسان و نقد معامله شوند و هر کس زیادتر بدهد و یا مطالبه کند ربا نموده و دریافت کننده و پرداخت کننده در آن برابر هستند.(همان: ۱۱/۱۴)
فقها برای معامله مراطله شروطی گذاشته اند که عبارتند از این که وزن داده شده و گرفته شده برابر باشد و همچنین عیار آنها و جایز نیست معامله دیگری همراه با مراطله انجام شود. مالک گفته است: اگر کسی سکه های هاشمی، نزد صراف آورده و بخواهد آنها را با تعداد بیشتری از سکه های قدیمی که وزنشان کمتر است، مراطله کند، همانا اضافه وزن سکه های رایج هاشمی را، به جای تعداد بیشتر سکه های قدیمی پرداخته است.(ابن انس: ۱۴۸) مبادله
آن مبادله سکه با مانند خودش است (السعدی: ۱۴۸) و این نوع معامله کم و محدود است، زیرا تنها در معدودات، یعنی درهم و دینار انجام می شود. مبادله نزد مالک فقط برای تعداد کم مانند دو و سه دینار یا درهم به شرط برابری تعداد دو طرف جایز است و اگر زیاد باشد جایز نیست.(ابن انس: ۱۴۸) فقها برای این نوع از معاملات پولی و مبادله ضوابطی گذاشته اند به این که معامله نقد بوده و قبل از جدا شدن فروشنده و خریدار متبادلین رد و بدل و قبض و اقباض گردد و این که مبادله بدون هیچ شرط از پیش تعیین شده ای انجام شود.(السعدی: ۱۴۹) صرافی
آن معامله سکه طلا با نقره است (همان: ۱۵۰) و در آن مقررات فقهی، برای درستی معامله قرار داده شده است، از جمله، باید نسبت سکه مورد صرافی، با سکه طلا تعیین شود، مثلاً بگوید: «این ده دینار را هر دینار به ده درهم می فروشم» و همچنین باید این عقد نقدی بوده و در همان مجلس تمام شود و هر چیزی که سبب تأخیر در تحویل گرفتن و تحویل دادن شود معامله را باطل می کند، زیرا رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هیچ سکه غائبی (نسیه ای) را به سکه حاضری (نقدی) نفروشید.»(مسلم: ۱۱/۹)
صرافیها علاوه بر تبدیل سکه، به نقد کردن چک و سفته نیز می پرداختند و بدینوسیله، به آسان شدن گردش پول و انتقال اموال و جلوگیری از تلف شدن و به سرقت رفتن آنها کمک می کردند. چک برگه سپرده گذاری بود که با نوشتن مقدار پول، به نامبرده در آن پرداخت می شد.(همان: ۱۳۰) چک در سطوح دولتی و شخصی استفاده می شد. چکهای دولتی برای پرداخت حقوق کارمندان و تدارکات سربازان به کار می رفت. چک را عمر بن خطاب بکار می گرفت و پایین آن را مهر می کرد.(الزبیدی: ۲۲۶) بعضی چکهای دولتی برای پرداخت از بیت المال استفاده می شد و گاهی چون پشتوانه کافی وجود نداشت، نقد کردن چک به تأخیر می افتاد. همچنان که خزانه دار، از نقد کردن چک یزید بن مهلب سرپیچی کرد و گفت: «بیت المال حقوق تو را کفایت نمی کند.»(الیعقوبی: ۲/۱۵۴-۱۵۵)
گاهی چکهای دولتی، نزد صرافان نقد می شد و درآمد آنها هم در مواردی مانند درآمد مرسوم در صرافی از هر دینار یک درهم بود. همواره چک، سند بدهی افراد شمرده می شد. چنانکه صابی آورده است: «علی بن فرات وزیر، برای شخصی، چک نوشت و گفت این چک علی بن فرات برابر سه هزار درهم است و آن را هزینه خود قرار می دهد.»(ابن الاثیر: ۲/۱۴۵)
سفته نیز به عنوان یکی از ابزارهای سپرده گذاری در کشورهای اسلامی گسترش یافت و از آن به حواله، اوراق مالی یا ضمانت نامه نیز تعبیر می شود و مقصود آن است که: «شخصی مالی را به دیگری پرداخت می کند در حالی که دریافت کننده در شهر پرداخت کننده مالی دارد… پس طلب خود را استیفاء می کند و فایده آن، امنیت داد و ستد در فاصله های دور است.»(الصابی: ۸۴) موارد استفاده از سفته گسترده تر از چک بود. زیرا قلمرو آن بیش از شهری بود که چک در آن رواج داشت.(السعدی: ۲۹۶) سفته از یکی از صرافان عراق مثلاً تهیه می شد و به بنگاههای مالی معروف حواله می شد و در تحکیم روابط بین بنگاههای صرافی در مناطق حکومت اسلامی مؤثر بود. سفته از بهترین انواع مبادلات مالی و صرافی بود و به حواله های بازرگانی یا کمبیاله شباهت فراوانی دارد.(همان)
صرافان از ارائه این خدمات گسترده، سودهای فراوانی می بردند نقل شده که: «شخصی به صرافی طرف قرارداد خود، برای آوازخوانی، حواله ای به قیمت پانصد اشرفی نوشت. پس آواز خوان نزد صراف رفته و حواله را به وی داد و صراف پرسید: آیا حواله به نام تو است؟ گفت: آری. صراف گفت: آیا می دانی ما برای سود کار می کنیم و از هر اشرفی، یک سکه نقره، بهره ماست. (الکبیسی، العراق: ۲/۱۶۱) همچنین صرافان به واسطه گری بین مردم و ضرابخانه ها پرداختند، آنچنان که طلا و نقره را، برای ضرب آن، از مردم می گرفتند و برابر قیمت اسمی آن سکه پرداخت می کردند و از تفاوت بین دو قیمت سود می بردند.(همان) سپرده پذیری
از مهمترین وظایف صرافیها، پذیرش امانات و سپرده اموال بوده است و گفته می شود: «سپردن امانات از صدر اسلام شایع بوده است.» چنانچه ابن سعد می گوید: «سپرده های زبیر بن عوام به دو میلیون و دویست هزار درهم رسید. و مردم برای سپرده گذاری نزد وی می آمدند و او نمی پذیرفت و می گفت: به قرض و پرداخت در آینده می پذیرم، زیرا بیم آن دارم گم شود.»(الزبیدی، العراق: ۲۲۰) صرافان بویژه در بصره، سپرده ها را می پذیرفتند و برای آسان تر شدن سپرده گذاری کوشش می کردند؛ چنانکه ناصر خسرو چگونگی فعالیتهای تجاری آنجا را چنین شرح می دهد. «هر کس پولی داشت به صراف می داد و از او چک دریافت می کرد. و قیمت آنچه را خریداری می کرد با چک می پرداخت و یا به صراف حواله