خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل سیاست ناسوتی (۱) و میراث «ماکس وبر» (۲)

چکیده
رابطه بین «علم » «حقیقت » و «دانش همبسته » همواره مورد توجه اندیشمندان فلسفه، علوم اجتماعی و علوم سیاسی واقع گردیده است. «ماکس وبر» بر خلاف «اگوست کنت » بر این اعتقاد است که علم نمی تواند منجر به «دانش همبسته »، ( Unified Science) گردد. این امر منجر به آن گردیده است که برخی احساس نمایند که وی بر نقش «آرمانها»، ( Ideals) و «هنجارها»، (Norms) در رفتار گروههای انسانی تاکید دارد.
«وبر» در مقاله تاریخی خود تحت عنوان «اخلاق پروتستان و روحیه سرمایه داری »، (The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism) بر نقش مؤلفه های مذهبی و ارزشی در شکل گیری تحولات اجتماعی تاکید ورزید. البته وی بر متغیرهای اقتصادی نیز نظر داشت.
از سوی دیگر «وبر» اعتقاد داشت که «دولت » و «نظام اجتماعی » هر جامعه با یکدیگر پیوند دارند، این امر مبتنی بر طبیعت بشر، سود، روح آزادی و انگیزه های گروهی است که در ساخت دولت تبلور می یابند.
بر این اساس وبر، (Max Weber) به این جمعبندی می رسد که پژوهشگران و اندیشمندان، (Scholars) نباید تسلیم حقایق رفتار سیاسی گروههای فشار و نهادهای سیاسی قرار گیرد، زیرا این امر به مفهوم پذیرش بی قید و شرط ساختار قدرتی است که باید توسط اندیشمند مورد مطالعه قرار گیرد.
«وبر» می گوید: علم نمی تواند حقایق را در اختیار گذارد (تنها دانش را به ما ارزانی می دارد) و نمی تواند موجب اعتبار ارزشها گردد (صرفا ما را در نیل بدانها کمک می کند) چرا که خرد، حقیقت و ارزش حیطه های مجزا و غیرقابل کنترل هستند. «وبر» با اتخاذ این موضع در پی آن بود که علوم اجتماعی را از سنت لاهوتی ^(۵) غرب (که هنوز اسیر آن است) رها کند.
از نظر «ماکس » بشر خالق معانی خاص خود در جهانی بی معناست، مخلوقی احتمالا اخلاقی بدون مطلق نگریهای طبیعی یا فوق طبیعی که هادی او باشد. این دیدگاه موجب رهایی بی همتای «وبر» از کلیه دیدگاههای جامعه، اعم از: سنتی، مارکسی یا دیدگاه لیبرال – که خود وی ترجیح می داد – گردید. زبانی که حاوی مزایایی بی همتا برای پژوهشگر جامعه معاصر و سیاست آن است. دانش بی حقیقت
یکی از نکات جالب در مورد «ماکس وبر» (۱۹۲۰-۱۸۶۴) این است که، گرچه تاثیری شگرف بر علوم اجتماعی گذارد; هیچگاه سرچشمه جنبشی واقع نگردید. به نظر من علت این امر فقدان ترکیب (یا هدف لاهوتی) که در افکار بیشتر نظریه پردازان اجتماعی غرب رسوخ کرده (و موجب گمراهی آنها گردیده)در افکار وی مشهود است.
کمک بی نظیر «وبر» به علوم اجتماعی رهانیدن آن از فلسفه و علوم طبیعی بود. باید دانست ناسوتی بودن در علوم اجتماعی به معنای رفتن از فلسفه اجتماعی به علوم اجتماعی آمریکایی (یا تجربه گرایی انگلیسی یا اثبات گرایی فرانسوی نیست). با این حال بخش اعظم علوم اجتماعی پس از قرون وسطی، وسیله آرایه های علمی مبهم گردیده و در اصول هنوز جستجویش لاهوتی است (نظریه دستگاهمند عام و هم پیوند شدن نظریه تحلیل سیستمها، نظریه رفتارگرایی و غیره).
سیاست ناسوتی و میراث …
همه اینها بدین معناست که «ماکس وبر» تنها عالم علوم اجتماعی ناسوتی دوران نوین (غیر از منتسکیو) است، تنها کسی که یک علوم اجتماعی واقعا علمی پدید آورده است. البته دیدگاههای مشابه نقطه نظرات ««وبر»» در درون و بیرون «سنت علمی » بیان شده است. سنت گرایان، رومانتیکها، طرفداران اصالت وجود، پدیدار شناسان، نسبی گرایان فلسفی و فیلسوفان اجتماعی با بخش اعظم نظریات ««وبر»» موافق می باشند. اما این مکتبهای فکری گوناگون بحث خود را با مقدماتی آغاز می کنند که با مقدمات «وبر» کاملا متفاوت است و افکار او وسیعا با افکار آنان تفاوت دارد. گزینه های دیگری که توسط عالمان علوم اجتماعی بیان شده، بسیار شبیه به گفته های ««وبر»» اظهار داشته اند. اما در تحلیل نهایی، آنها نیز با اندیشه های ««وبر»» فاصله بسیاری دارند.
پس ببینیم موضع ««وبر»» نسبت به نوع دانشی که در دسترس عالم علوم اجتماعی قرار دارد چیست؟ ^(۶) اساسا موضع وی این است که علم نمی تواند منجر به دانش همبسته ^(۷) (یا لاهوتی) شود و قادر نیست به هیچ نظامی از ارزشها اعتبار بخشد. این موضع است که موجب بی همتائی وی گردید و او را از سنت اساسا لاهوتی علوم اجتماعی نوین (لیبرال و مارکسی) و نیز از هر نوع مخالفت مذهبی و فلسفی با علم و نوگرائی بطور اعم جدا کرد.
سرایت اندیشه «وبر» به ایالات متحده (و کانادا و احتمالا جاهای دیگر) بسیار گزینشی بوده است. بررسی این که کدام بخش از کار ««وبر»» با علوم اجتماعی آمریکا سازگار بود و به همین علت مورد پذیرش قرار گرفت و کدام بخشها پذیرفته نشد; کاری بسیار جالب در زمینه «جامعه شناسی دانش » خواهد بود. ذکر این مطلب چندان بر خطا نخواهد بود که پندارهای «وبر» (در مورد بوروکراسی، طبقه منزلت – قدرت، عقلانی – قانونی، اقتدار فرهمند و سنتی، جدائی ارزشها و روش شناسی، علیت چند وجهی، مذهب و ظهور سرمایه داری) دستمایه تقریبا همه جامعه شناسان فعال است، با این حال تصور می کنم همه آنها بسیار تعجب خواهند کرد، وقتی که مطلع شوند او غالبا اعتقادی به حقیقت نداشت; بلکه یک «نسبی گرایی » بی میل یا بهتر بگویم یک «رواقی » و «هستی گرا» (نه در مخالفت با علم بلکه بخاطر علم) و در نهایت اخلاق گرائی بود، که به اعتبار هیچ مجموعه اصول اخلاقی اعتقاد نداشت.
نه این که «وبر» فاقد معتقدات قوی یا فردی منکر اصول اخلاقی باشد، بلکه وی در واقع دیدگاههایی داشت که با حرارت از آنها دفاع می کرد، اما نکته این است که نظرات او شدیدا احساساتی بود و کمتر درگیر انتزاعها یا اشتیاقهای لاهوتی می شد. مهم تر اینکه او خود از این موضوع مطلع بود. برای لاهوتی ^(۸) بودن باید این پیش فرض را که یونانیان آغازکردند و می گویند: ساختار ذهنی را باید معادل با ساختار حیطه های طبیعی و اخلاقی دانست. برای لاهوتی بودن باید چنین فرض کرد که این انطباق، به ذهن اجازه می دهد بخودی خود «به کنه » واقعیت برسد. (روش قیاسی که یونانیان و فیلسوفان قرون وسطی ترجیح می دادند.) یا این که ذهن باید مستقیما با پدیده ها در افتد تا خود را بیابد. (مشرب استقرائی جهان پس از عصر روشنگری). لاهوتی بودن به معنای پذیرش این معنا است که ویژگیهای اصلی ذهن بشری وحدت و تداوم است و این که چون حیطه های طبیعی واخلاقی عقلانی (قانونی) است آنها نیز همبسته و دائمی است.
این که «وبر» سنت لاهوتی غرب را رد کرده است، بعضی مواقع با این حقیقت مبهم روبه رو می گردد که وی بر نقش آرمانها یا عناصر هنجاری در رفتار بشر اصرار می ورزد. اما دیدگاه «وبر» در مورد عناصر آرمانی بسیار دور از آرمانگرایی لاهوتی است که بخش اعظم فلسفه غرب را تشکیل می دهد. نظر او صرفا این بود که افراد بشر زندگانی معنی داری دارند. به زبان امروزی منظور او این بود که رفتار تشکیل شده است از ارزشها و هنجارها. بنابراین جامعه شناسان می باید روابط اجتماعی را به شکل اشکالی از معانی مطالعه کنند. هر چند هیچ یک از این معانی اعتبار ذاتی ندارد.
دیدگاه ناسوتی «وبر» احتمالا و سیله استفاده گسترده او از انواع آرمانی و آفرینش پر حاصل مفاهیم بطور اعم به شکل مبهمی ارائه شده است. اما در همه اینها به هیچ وجه در پی آن نبود که به واقعیتهای موجود جلوه خردمند بدهد و یا آن را از طریق خرد مورد کاوش قرار دهد. علت آن بود که در جهان بینی و نظر «وبر» هیچ واقعیت نهایی وجود ندارد.
«سرنوشت دورانی که از درخت دانش تناول کرده این است که باید بداند نمی توانیم معنای جهان را از روی نتایج حاصل از تحلیل آن دریابیم، هر چقدر هم که این تحلیل کامل باشد: بلکه دوران ما باید در وضعیتی باشد. که خود این معنا را بیافریند. عصر ما باید تشخیص دهد دیدگاههای عام راجع به زندگی و جهان هیچگاه نمی تواند حاصل دانش تجربی فزاینده باشد و این که برترین آرمانها که با نهایت قدرت ما را به حرکت در می آورد همواره در ستیز با دیگر آرمانها که به همان اندازه برای دیگران مقدسند، که آرمانهای ما برای خودمان قداست دارند، شکل می گیرند» ^(۹) .
«وبر» در حالی که مستقیما در سمت شکاکیت هیوم (به صورتی پالایش شده با گذر از صافی های کانت، ویند لباند، سیمل و ریکرت) ایستاده، تمایزی واضح بین حیطه های ارزش و منطق برقرار کرد. از این طریق که آنها را نه مجزا بلکه غیر قابل اتصال اعلام کرد. البته عالمان علوم اجتماعی آمریکا نظری ابراز می دارند که به شکل سطحی مشابه این گفته «وبر» است: «دانشمند باید مفاهیم را با احتیاط مورد استفاده قرار دهد. باید در کارخود از جانبداری و قضاوت بر اساس ارزشهای شخصی دوری کند و به دقت مفاهیم خود را با حقایق پیوند دهد». (بعضی مواقع یک عالم علوم اجتماعی معاصر می گوید: حقایق خود را معرفی کرده و از جانب خود حرف می زنند و در صورتی که جامعه شناس از مفهوم سازی بیش از حد دوری کند، برای دریافت پیام آنها بیشتر آمادگی خواهد داشت. اما پافشاری «وبر» بر اینکه این سه حیطه نه حالا و نه در آینده قابل اتصال نیست، بلافاصله او را ز جامعه شناسی آمریکائی جدا می کند. و این جدائی بسیار گسترده و به مراتب گسترده تر از آنی است که ما از آن آگاهیم. در واقع مسیرهای متفاوتی که در این نقطه پدیدار می گردد به طرزی فزاینده از یکدیگر دور می شود.
یک راه مشاهده این وضعیت فهمیدن علوم اجتماعی آمریکا به عنوان ادامه جستجوی لاهوتی است که یونانیان بنیانگذار آن بودند. هیچ فهمی از علوم اجتماعی تجربی معاصر (که طی قرن هجدهم پدیدار شد و در نیمه دوم قرن نوزدهم پخته شد) میسر نیست مگر آنکه یک محقق آن را جایگزینی دیدگاههای لاهوتی قدیمی با دیدگاههای جدید ببیند. علاقه به یافتن یک راه حل لاهوتی برای مساله حیات بشر منحصرا غربی است. تاریخچه مابعدالطبیعه اجتماعی غرب به اختصار چنین است: از تالس (۶۰۰ پ. م) تا سقراط (۴۵۰ پ. م) فلسفه یونان اوج گرفت و به صورت یک دیدگاه غایتمند ^(۱۰) راجع به طبیعت درآمد. این دست آورد فلسفی را توسط طرفداران سقراط که دیدگاه غایتمندانه فلسفه طبیعی یونانی را درباره طبیعت انسان بکار بردند (نظریه اخلاقی و اجتماعی) به صورت یک جهان بینی درآمد تا وحدت پدیده های طبیعی و اخلاقی را امکان پذیر سازند. این نظریه غایتمندانه بر رقبای خود پیروز شد و از ظهور علم جدید از حوالی قرن پانزدهم تاکنون به تاثیر خود بر ذهن غربیان ادامه داده است. اما گرچه علم نوین دیدگاه غایتمند یونانیان را در هم ریخت; شیفتگی یونانیان نسبت به یکی ساختن کلیه پدیده ها از طریق انتزاع و استخراج سلسله مراتبی از ارزشها در فراگرد (دانش فضیلت است) به دوران مدرن امتداد یافت. با پیروزی دیدگاه ریاضی – مکانیکی راجع به طبیعت طی قرن شانزدهم و اوائل قرن هفدهم، توماس هابس با تلاش خود در جهت وارد کردن جامعه و روانشناسی در جهان ریاضی – مکانیکی که در قلمرو علوم طبیعی به پختگی رسیده بود، نقش سقراط را در برابر تالس بودن گالیله بازی می کند هابس در اقدامی نبوغ آمیز جهان اجتماعی فئودال – غایت مندانه را به کوچکترین واحد تقسیم پذیر آن یعنی انسان (که به صورت تحلیلی در طبیعت می زید) تقسیم کرد و بعد تحلیل خود را باز هم ادامه داد و فرد را به صورت بلوکهای بنیادی تشکیل دهنده جهان، ذرات مادی تقلیل ناپذیری که ساختار کلیه پدیده ها را تشکیل می دهد، تقسیم کرد. البته وی امیدوار بود ببیند آیا رابطه ریاضی در جهان ذرات مادی وجود دارد و آیا این روابط عین روابطی است که عالمان علوم اجتماعی در طبیعت یافته اند یا خیر؟ البته هابس در جستجوی خود ناکام شد. اما موفق شد (یا دست کم کمک کرد) تا شیفتگی یونانیان به یکی سازی پدیده های طبیعی و اخلاقی (از این به بعد انتزاعهای ریاضی) تبدیل به جهان نوین علوم اجتماعی گردد.
علوم اجتماعی استنتاجی (که بیشتر تحت هدایت ریاضیات و مکانیک نیوتونی بود تا غایتمندی) پس از هابس به مدتی کوتاه شکوفا گردید; اما به تدریج در برابر مشرب تجربی گرای قرنهای هجدهم و نوزدهم سرفرود آورد. نه تنها علم تکامل پنداری بنیادی برای وحدت طبیعت و وحدت طبیعت بشر ارائه داد بلکه طیف گسترده ای از نظریه پردازان لیبرال (داروینیزم اجتماعی) و نیز نظریه پردازان سنت هگلی – مارکسی سعی کردند این دو حیطه را یکی کنند.
از آن زمان تاکنون مدت مدیدی است که علوم اجتماعی تجربی واکنشی منفی نسبت به نظریه تکاملی نشان داده. (هرچند اخیرا تالکوت پارسونز آنرا پذیرفته است.) ^(۱۱) درتعریف مجدد و بسیار مهم علوم اجتماعی که در اواخر قرون نوزدهم صورت گرفت عالمان علوم اجتماعی نه تنها نظریه تکاملی را رد کردند; بلکه میان طبیعت و طبیعت بشر (دست کم بطور موقت) قائل به تفکیک گردیدند با این استدلال که: گرچه روش تجربی در علوم طبیعی و اجتماعی مشترک است; موضوع آن دو را (دست کم فعلا) باید متفاوت دانست. و لازم است در جستجوی یکی سازیهایی جداگانه برآئیم. در هر حال عالمان علوم اجتماعی یقین داشتند همان نوع از قوانین که در رفتار پدیده های طبیعی یافت می شود در رفتار بشری پیدا خواهد شد. (و بسیاری بر این عقیده بودند که دلیل ندارد دلائلی مشابه روزی پیدا نشود).
علوم اجتماعی معاصر چندان نگران نقشهای ایدئولوژیک که تاریخچه مابعدالطبیعه اجتماعی بازی کرده نبوده است; عمدتا بدان علت که نمی داند خود نیز لاهوتی است. یکی از رسوم ^(۱۲) این علم این است که یک روش اصلاح خود دارد (یا در پی کسب آن است)، که آن رادر برابر خطا (ایدئولوژی) نگهداری می کند; نظریه ای که بی تردید از چند منشا، مثل قدرت ادعائی منطق و شاید بی فاصله تر از همه از اعتقاد لیبرالی به قدرت پاک کننده بازار رقابتی اخذ شده است. (تجاری که اشتباه می کنند تنبیه یا حذف می شوند; بازار سیاسی شاهد خواهد بود که گروهها و منافع منسوخ کنار زده می شوند; بازار عقاید، شکست تعصبهای نادرست را تضمین می کند). گفتن این که نه علوم اجتماعی، نه جامعه آمریکا فراگردهای تصحیح خطا یا حذف عناصر منسوخ را ندارد، امروزه به نسبت ده سال پیش کمتر موجب چون و چرا خواهد شد. در واقع ایالات متحده بسیار از یک جامعه روزآمد، عمل گرا، پویا، فایده گرا، متمایل به دست آورد. و جهانشمول که سرگرم پالایش خود از قیود گذشته باشد به دور است، جامعه آمریکا بیشتر شبیه به یک بالاخانه دوره ویکتوریاست; پر از یادگارهای نسل یکصد ساله با این تفاوت که از این بالاخانه برای انبار استفاده نمی کنیم، بلکه قصد داریم در آن زندگی کنیم.
ذیلا به تمثیل بالاخانه دوره ویکتوریا به هنگام بحث راجع به تحلیل سیاسی اشاره خواهیم کرد. فعلا اهمیت آن برای درک دوری «وبر» از علوم اجتماعی آمریکا باید آشکار باشد. عالمان علوم اجتماعی امروزی علیرغم حمایت لفظی از علم تجربی (جدائی خرد، حقیقت و ارزش) بدون استثنا (و عمدتا ناآگاهانه) درگیر مابعدالطبیعه هستند. (حتی وقتی به نیاز به تحقیق و ایجاد نظریه در آینده اشاره می کنند). همچنین باید واضح باشد که با این گمان که علوم اجتماعی در جستجوی حقیقت هنوز ناشناخته پنهان در ورای تجارت تاریخی است، این علم توجه را از این احتمال که هیچ واقعیتی وجود ندارد که افراد بشر فعالیتهای خود را متوجه آن کنند منحرف می کند. یا به قول «وبر» «فرهنگ » بخشی معین از بیکرانگی بی معنای فراگرد جهان است. بخشی که افراد بشر بدان معنا و اهمیت می بخشند. ^(۱۳) یا به عبارت دیگر یک دنیا تفاوت میان آنها که می دانند و آنها که نمی دانند درحال نظریه پردازی (یا تحقیق) نه درباره جامعه بلکه درباره جامعه لیبرال (نوع آمریکایی) جامعه هستند وجود دارد.
علوم اجتماعی آمریکایی هنوز عمیقا تحت تاثیر (یا شکل گرفته از) تعداد زیادی میراثهای لاهوتی گذشته است (جامعه آمریکایی نیز به همین شکل). شاید بهترین شیوه نگرش به این قضیه صحبت از ویژگیهای جامعه آمریکا باشد. ما از اندیشه لیبرالی اولیه (هابس، لاک و غیره) واقعیت افراد و قانونمندی نهایی روانشناسی و رفتار آنها را می پذیریم. از نیوتن و عصر تجارت سرمایه داری (آدام اسمیت و منتسکیو) فکر جهان مکانیکی را می پذیریم که به طرزی خلاقه در فعالیت است تا ما را در برابر کاهلی و خطا محافظت کند (بازارهای اقتصادی ما که خود بخود ایجاد توازن می کند) و ما را در برابر خود کامگی نخبگان و توده ها به یکسان حفاظت می کند (بازارهای سیاسی ما که خودبخود ایجاد توازن می کند). از فلاسفه نظریه پیشرفت و از داروین فکر تکامل را می گیریم (دومی به اولی اعتبار غیر قابل اعتماد علم را می بخشد). سنتی گسترده و نیرومند که به ما قدرت می دهد از آینده برای گرو گذاری بی پایان حال استفاده کنیم و از پرداخت به وام دهندگان برای همیشه (سیاهان، سرخ پوستان، قهوه ای پوستان، زرد پوستان، زنان، فقرا، کارگران و خودمان) طفره رویم. و کارکرد روش شناسانه پیشرفت – تکامل باید واضح باشد. از هنگامی که فلاسفه دریافتند جهان تجربی را نمی توان عقلانی ساخت، چرا که چارچوب بنیادی ذهنی ما ناشی از تجربه است، شروع به استفاده از فکر پیشرفت علمی (انباشت تدریجی دانش با کدگذاری موقتی که منجر به یک نقطه اوج بزرگ در آینده می گردد) به عنوان شیوه ای برای اجتناب از این معمای معرفت شناسی کرده اند. در میان عالمان علوم اجتماعی جدید تنها «وبر» است (البته همیشه غیر از منتسکیو) که فکر جهان عاری از حقیقت را پذیرفت. به عبارت دیگر علوم اجتماعی آنطور که ما می فهمیم چیزی است که علم (و «وبر») آن را غیر ممکن می دانند. یا به عبارت ساده تر علوم اجتماعی نوجوانی نیست که روزی در کهن سالی پخته و عاقل شود بلکه به قول «وبر» «جوانی ابدی » دارد. ^(۱۴)
تفکیک علم و ارزشها به دست «وبر» نیز بسیار بد فهمیده شده است. گفته «وبر» به زبان ساده این است که بشر نمی تواند «بدون پیش فرض » باشد، بشر نمی تواند از معنی دادن به هر چه انجام می دهد، حتی در علم، اجتناب کند. انتخاب آنها در این نیست که آیا دست به داوری بر مبنای ارزشهای مشخصی بزنند یا خیر، بلکه در این است که آیا انکار را آگاهانه یا به شکلی ناآگاهانه انجام می دهند. ارزشها چیزی است که محرک دانش می گردد (به گفته «وبر» حتی علم ارزشی است، مختص فرهنگ ما). ارزشها از طریق تحلیل منطقی متمرکز و واضح می گردند و وسیله نیل به آنها از طریق تعیین سلسله علتها در جهان تجربی مستحصن می گردد. اما البته نمی توان ارزشها را مبتنی بر استدلال یا تشخیص واقعی ساخت; به این دلیل ساده که خرد و حقایق هیچکدام واجد یک رابطه ضروری با یکدیگر یا با ارزشها نیستند.
«وبر» تعریف خود از «حقیقت » را از مخالفت تاریخ گرایانه ^(۱۵) با علوم طبیعی اقتباس کرد (تعریفی که اول بارویکو ابداع کرد و جهان انگلیسی آمریکائی شدیدا از کتاب وی غافل مانده است). حقایق رفتار بشر معطیات معرفت ^(۱۶) (داده ها) نیست; بلکه بیشتر آفریده هایی غیر ضروری از تاریخ است. حقایق به عنوان پدیده هایی که نیازی به وجود آنها نبود در ارتباط با پندارها یا ارزشها در جایگاه برتر قرار ندارند. دانشمند علوم اجتماعی ناسوتی هرگز نیازی ندارد حقایق را به شیوه ای که یک عالم علوم طبیعی می پذیرد قبول کند. در واقع وی می تواند این موضع را اختیار کند که آیا یک سلسله حقایق معین