خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل مصاحبه(ربا در نظرخواهی از اساتید حوزه…)

فایل پاورپوینت کامل مصاحبه(ربا در نظرخواهی از اساتید حوزه…)؛ انتخابی مطمئن برای ارائه‌ای حرفه‌ای

اسلایدهایی آماده برای استفاده:

فایل فایل پاورپوینت کامل مصاحبه(ربا در نظرخواهی از اساتید حوزه…) شامل 120 اسلاید با طراحی دقیق و ساختاری استاندارد است که برای ارائه‌های رسمی یا چاپ، کاملاً مناسب و آماده استفاده می‌باشد.

ویژگی‌هایی که فایل فایل پاورپوینت کامل مصاحبه(ربا در نظرخواهی از اساتید حوزه…) را متمایز می‌کند:

• طراحی بصری حرفه‌ای:فایل پاورپوینت کامل مصاحبه(ربا در نظرخواهی از اساتید حوزه…) با بهره‌گیری از رنگ‌بندی هوشمندانه و چیدمان اصولی جهت انتقال بهتر مفاهیم ارائه.
• سهولت در اجرا: تمامی اسلایدها از پیش تنظیم شده‌اند و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.
• وضوح بالا و نظم ساختاری: کیفیت بالای عناصر گرافیکی و هماهنگی کامل در نمایش، تجربه‌ای بدون نقص را فراهم می‌سازد.

استاندارد بالا در تولید محتوا:

فایل فایل پاورپوینت کامل مصاحبه(ربا در نظرخواهی از اساتید حوزه…) با رعایت اصول حرفه‌ای طراحی شده و عاری از هرگونه ایراد گرافیکی یا ناهماهنگی در نمایش می‌باشد.

نکته مهم:

در صورت مشاهده نسخه‌هایی با کیفیت پایین‌تر، توجه داشته باشید که ممکن است نسخه‌های غیررسمی باشند. نسخه اصلی فایل فایل پاورپوینت کامل مصاحبه(ربا در نظرخواهی از اساتید حوزه…) تنها از طریق منبع معتبر در دسترس است.

هم‌اکنون فایل فایل پاورپوینت کامل مصاحبه(ربا در نظرخواهی از اساتید حوزه…) را دریافت کرده و ارائه‌ای حرفه‌ای و متمایز تجربه نمایید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مصاحبه(ربا در نظرخواهی از اساتید حوزه…) :

نامه مفید: فقها و صاحب نظران اهل سنت در حکم ربا اختلاف نظر دارند. بعضی ربای رایج در زمان جاهلیت و صدر اسلام را ملاک دانسته و آیات ربا را از این دیدگاه تفسیر کرده و به تحریم ربای جاهلی و به تعبیر قرآن (اضعافا مضاعفه) فتوی داده اند و برخی دیگر ربای رایج در صدر اسلام را ربای مصرفی دانسته و فقط آن را حرام شمرده اند. آیا واقعا ربا در صدر اسلام اینچنین بوده است؟
آیت اله گرامی: در این مساله و مشابه آن بعد از مراجعه به تاریخ، دلیل معتبر و روشن بر آن یافت نمی شود. مشابه این مساله را بررسی کرده ام مرجع بسیاری از آنها تاریخ طبری است که سند معتبری هم ندارد. مثلا پیامبر «صلی الله علیه وآله وسلم » از ثروتمندان عرب بوده گله های شتر و طلای فراوان داشته و یا قرآن بعد از پیامبر«صلی الله علیه وآله وسلم » به دست ابوبکر، عمر یا عثمان جمع آوری شده است در حالی که روایات معتبر می گوید: پیامبر «صلی الله علیه وآله وسلم » هنگام رحلت چه مقدار ارث داشت و حضرت امیر «علیه السلام » آنها را در مقابل بدهیها پرداخت نمود و یا قرآن مطمئنا به دست پیامبر «صلی الله علیه وآله وسلم » جمع آوری شد. اما درباره ربا بهتر از همه چیز رجوع به قرآن است، اگر چه اضعافا مضاعفه در قرآن آمده اما دلیل مطلق هم وجود دارد و منکران حرمت ربا نسبت به چند برابر نبودن ربا اشکال نداشتند، بلکه می گفتند ربا با خرید و فروش و بیع فرقی ندارد (بانهم قالوا انما البیع مثل الربا)
اگر علت این تفصیلها ملاک حکم ربا باشد مانند تجمع ثروت یا خنثی بودن پول بین ربای جاهلی و یا مصرفی با غیر آن فرقی نیست و اینکه گفته می شود ربای تولیدی حرام نیست، اگر یعنی به شرطی وام ربوی جایز شود که گیرنده ربا، بهره را در فعالیتهای تولیدی به کار گیرد. این غیر معقول است چون صحت کلیه معاملات انجام شده یا وام، مشروط به آینده و به کار گرفته شدن بهره در فعالیتهای تولیدی است. همانند تعقب صحت به شرط متاخر و این به معنی معطل ماندن بازار است و اگر شرط این است که گیرنده وام، وام را در فعالیتهای تولیدی به کار بندد در اینجا تحقق فعالیت تولیدی شرط است یا قصد آن.
اما قصد به تنهایی کافی نیست و نمی تواند ملاک جواز ربا شود، چون ممکن است قصد کند و سپس عمل نکند، و اگر ملاک تحقق فعالیت اقتصادی است که معامله معلق خواهد ماند و شرط متاخر هم در موارد محدودی در فقه آمده است مانند روزه برای زنهایی که غسل در شب بر آنها واجب است، نه اینکه معاملات، مخصوصا وامهایی که مؤسسات بزرگ و تعاونیها از یکدیگر دریافت می کنند و پرداختهای مالی خود را انجام می دهند.
آیت اله مددی: محور اصلی بحث، اگر چه مساله ربا از دیدگاه اقتصادی است، ولی ناگزیریم برای توضیح بیشتر، برخی جوانب دیگر مساله را بررسی کنیم.این بحثهای جنبی، به صورت فشرده و در عین حال در رابطه با محور اصلی مطرح می شود.
۱ – ربا در قرآن
در قرآن کریم، این واژه، یک بار به صورت نکره: «ربا»، و هفت بار به صورت معرفه: «الربا» آمده است.
آیات ربا را در چهار مجموعه یا بخش می توان جای داد. عبارت «مجموعه » بیانگر تعدد آیات نیست، بلکه گاهی در یک مجموعه، فقط یک آیه قرار دارد. این مجموعه به دو بخش: آیات مکی و آیات مدینی تقسیم می شود.
الف: آیات مکی
تا آنجا که بررسی شده، فقط یک آیه (آیه ۲۹ سوره روم) در مکه مکرمه راجع به ربا نازل شده است. مضمون آیه مبارکه این است: ربا را که به عنوان زیادی در اموال مردم انجام می دهید، در نزد خداوند، زیادی نمی آورد، اما زکاتی که به قصد «وجه الله » می پردازید، چند برابر آن به شما باز پرداخت می شود.
در اینکه سوره روم در مکه مکرمه نازل شده، جای شک و تردید نیست، و به اصطلاح جزء مرحله سوم از آیات مکی می باشد. در این مرحله چون آیات در اواخر ایام سکونت پیامبر در مکه، و قبل از هجرت به مدینه منوره، نازل شده است، از نظر تعبیر و طول آیات، تا حدی به آیات مدنی شباهت دارد. همین آیه ۳۹ نیز به رای عامه مفسرین، مکی است. ^(۱) لفظ «زکات » در آیات مکی نیز وجود دارد.
با آنکه رباخواری نزد مشرکین بشدت رواج داشته، ایه از شدت چندان برخوردار نیست، حتی با تعبیر قانونی – حرام بودن – همراه نیست. بیشتر بیانگر جنبه های باطنی و غیبی ربا می باشد. آیه لطایف فراوانی دارد که به اندکی از آنها اشاره می شود. ۱. ربا با آنکه گرفتن سود است، در واقع «فزونی » نیست. ۲. زکات با آنکه پرداخت مال است، پرداخت کننده را به «فزونی فراوان » می رساند. ۳. آنچه به اموال رباخوار افزوده می شود در حقیقت اموال مردم است. ۴. معاملات ربوی در حقیقت سبب نقل و انتقال نیست، و افزون بر سرمایه، در ملک مالک اصلی آن باقی است. ۵. در این آیه، در ربا صحبت از فزونی مال است; ولی در زکات، سخن از فزونی فوق العاده پرداخت کننده ربا است.
ب : آیات مدینه
۱ – آیه ۱۳۰ سوره آل عمران، صراحتا در مورد ربا، و چند آیه بعد نیز در ارتباط با ربا هستند. مضمون آیه: ای مؤمنان، ربای چند برابر [ اضعاف مضاعفه] نخورید، و پرهیزگار باشید تا به سعادت برسید.
شواهد مدنی بودن آیه فراوان است، ولی تاریخ نزول آن روشن نیست. چند آیه قبل از آن، مربوط به چنگ احد (نیمه شوال سال سوم) و چند آیه قبل از آنها، مربوط به جنگ بدر (نیمه دوم ماه رمضان سال دوم) می باشد. می توان حدس زد که آیه نیز در حدود اواخر سال سوم نازل شده باشد. با این حساب، تقریبا از همان اوایل هجرت ربا صریحا حرام اعلام شده است.
عبارت «اضعاف مضاعفه » به معنای دو قسم بودن ربا نیست. شایع ترین ربا، افزودن مبالغی بر اصل وام در صورت دیر پرداخت بود. و لذا گاهی با گذشت چند سال، وام با سود آن به چند برابر اصل بالغ می شد. توضیح بیشتر آن خواهد آمد.
۲. آیه ۱۶۰ سوره نساء، از رباخواری «اهل کتاب » با آنکه بر آنها حرام بوده سخن می گوید. این آیه مبارکه در ضمن آیاتی است که انحرافات عملی اهل کتاب را اعلام می دارد. یهودیان مدینه و بلکه مسیحیان مناطق دیگر به رباخواری شهرت داشتند، و یکی از راههای عمده کسب در آمد آنان به شمار می رفت. قرآن مجید، با این آیه، اضافه بر قبول حرمت ربا در ادیان آسمانی پیشین، به نحو ضمنی به تحریف تورات فعلی اشاره می نماید. تاریخ نزول آیه واضح نیست، ولی بعید یست سالهای میانی هجرت باشد.
۳. آیات ۲۷۵ تا ۲۸۱ سوره بقره، عمده ترین و شدیدترین آیات قرآن درباره ربا به شمار می آید.
مهمترین مطالب موجود در آیات مذکور: ۱ – رباخواران همچون انسان «جن زده » رفتار متعادل ندارند. ۲ – علت این «کج رفتاری » اندیشه اقتصادی آنان است که معتقدند، ربا همچون سایر معاملات [ داد و ستدها] است. ۳- صریحا ربا را حرام و سرانجام آن را جاودانگی در آتش خشم الهی اعلام می دارد. ۴ – خدای متعال، ربا را نکوهش، و صدقه دادن را تشویق می کند. ۵ – مؤمنان رباهای باقیمانده را رها کنند، و در صورت ادامه آن در حقیقت با خدا و پیامبر«صلی الله علیه وآله وسلم » اعلان جنگ می کنند.
توضیح: با مراجعه به شواهد تاریخی، این آیات مربوط به رباهایی است که عباس – عموی پیامبر «صلی الله علیه وآله وسلم » – و خالد بن ولید قبل از اسلام آوردن، با قبیله ثقیف داشتند. در سال نهم هجرت که این قبیله مسلمان شدند، حکم الهی بر این شد که بهره وامهای خود را نگیرند، و فقط اصل سرمایه را دریافت کنند، نه ظالم باشند و نه مظلوم.
با در نظر گرفتن اینکه اسلام آوردن خالد در سال هشتم، و قبیله ثقیف در سال نهم بود، این آیات باید بعد از این تاریخ باشند. از طرف دیگر چون پیامبر گرامی «صلی الله علیه وآله وسلم » در روزهای آخر سال دهم هجرت، در حجه الوداع، کلیه رباهای جاهلی را ابطال می کند و اولین آنها را ربای عموی خود عباس اعلام می دارد، بعید نیست این آیات در همان سال دهم باشد. از ابن عباس هم نقل شده که آیات ربا آخرین آیاتی بود که بر پیامبر «صلی الله علیه وآله وسلم » نازل گردید. ^(۲)
نتیجه کلی تامل در آیات
۱ – در هیچ زمانی ربا در اسلام حلال نبوده است، یعنی اگر مثلا شراب را در طول ایام مکه و چندین سال بعد از هجرت، حلال می دانسته اند – که این مطلب هم صحیح نیست – در مورد ربا اصلا چنین مطلبی گفته نشده است.
۲ – به احتمال بسیار قوی تسلسل تاریخی آیات همان گونه باشد که در این چهار مجموعه آوردیم، ^(۳) یعنی الف – در سالهای آخر وجود مبارک پیامبر «صلی الله علیه وآله وسلم » در مکه، ب – در سال سوم هجرت ج – در سالهای بعد سبت به اهل کتاب د – در سال دهم هجرت با شدت بسیار زیاد.
۳ – عبارت «اعلان جنگ با خدا و پیامبر«صلی الله علیه وآله وسلم »» در مورد هیچ حرامی در قرآن کریم نیامده است. در مورد تولی [قبول ولایت] دشمنان خدا، نیز تا حدی به این عبارت نزدیک است.
۴ – ربای نسیئه [بهره وام] شایع ترین ربای صدر اسلام بود، ولی با تامل در آیات سوره بقره (مقابله ربا با خرید و فروش) ربای نقد هم مورد نظر است. این بحث را مفصلا خواهیم آورد.
نامه مفید: بعضی از مفسران اهل سنت به تفاوت بین ربای در قرآن و در سنت گرایش داشته و ربای در قرآن را بر این مبنا تفسیر کرده اند و ربای جلی یا فاحش را تحریم و ربای کم بهره را جایز دانسته اند. بنابراین آیا یاران و صحابه پیامبر ربای غیر فاحش را جایز دانسته و انجام می دادند؟
آیت اله حائری: در قرآن کریم هر چند که آیه مبارکه «لا تاکلوا الربا اضعافا مضاعفه » ^(۴) بحرمت غیر از ربای فاحش و چند برابر دلالت نمی کند، ولی آیه مبارکه «وان تبتم فلکم رؤوس اموالکم لا تطلمون و لا تظلمون » ^(۵) صریح است در اینکه دائن از مدیون فقط راس المال را می تواند بگیرد – یعنی ربا هر چند هم کم باشد ظلم بشمار می رود – و این مطلب به اطلاق نیست تا قابل تقیید باشد بلکه بتصریح است و احتمالا فرق بین این دو آیه ناشی از تدریجی بودن تحریم باشد که اول ربای اضعاف مضاعفه حرام شده و بعدا ربا بطور کلی حرام شد و نظیر این مطلب در قرآن تحریم خمر است که اول شرب خمر در وقت نماز تحریم شد و فرمود:
«لا تقربوا الصلاه و انتم سکاری حتی تعلموا ما تقولون ^(۶) و بعدا پلیدی خمر بطور مطلق بالاتر از منفعت آن معرفی شد و فرمود: «یسالونک عن الخمر ئ المیسر قل فیهما اثم کبیر و منافع للناس و اثمهما اکبر من نفعهما» ^(۷) و در مرتبه سوم تحریم کامل خمر به صراحت نازل شد که فرمود: «انماالخمر و المیسرء الانصاب و الازلام رجس من عمل الشیطان فاجتنبوه لعلکم تفلحون » ^(۸) .
آیت اله گرامی: اگر در روایتهای اهل سنت چنین چیزی وجود داشته باشد در سنن بیهقی هست چون او روایاتی را که جنبه های نقلی و تاریخی دارد مطرح می کند اما در سنن بیهقی چنین روایتی و نقل تاریخی ذکر نشده است.
آیت اله مددی:
۲ – ربا در روایات
نظر ما در اینجا درباره روایات فراوان و شدید اللحن درباره ربا نیست، که خود بحثی است جالب و توضیحات خاص خود را می طلبد. محور اصلی بحث، جنبه های اقتصادی تاریخی است.
الف: دوران مکه
در این موضوع فعلا حدیثی نیافتم که پیامبر «صلی الله علیه وآله وسلم » گرامی در دوران سیزده ساله مکه، سخنی یا برخوردی با ربا داشته باشند. فقط در برخی رویات معراج (سال پنجم بعثت) حالات رباخواران به نحو تمثیل برزخی بیان شده است. در این مورد یک روایت در مصادر شیعه و یک روایت در مصادر اهل سنت دیده شده است.
الف – از امام صادق علیه السلام: رسول خدا «صلی الله علیه وآله وسلم » فرموده: در شب معراج گروهی را دیدم، که برخی از آنان می خواستند بلند شوند، لکن از بزرگی شکم نمی توانستند. از جبرئیل پرسیدم: اینان کیستند؟ گفت: رباخواران… ^(۹)
این حدیث لطایف فراوانی دارد، به پاره ای از آنها اشاره می شود: ۱ – ربا اگر چه در اصل به معنی «رشد» و «نمو» می باشد، ولی در حقیقت «رشد» یک قسمت بدن (شکم) می باشد. ۲ – این هم در حقیقت «رشد» بدن نیست، بلکه یک گونه بیماری است. ۳ – مواد سازنده ای که وارد بدن می شود، به جای آنکه نیروی سوخت و ساز بدن را تامین نماید، تبدیل به زردابه و خونابه و تجمع آنها در یک قسمت بدن می شود. ۴ – این «رشد» منفی گاهی آنچنان شکننده است که حتی انسان را از حرکت باز می دارد و او را زمینگیر می سازد.
این درست بیانگر وضعیت جامعه با اقتصاد ربوی است. یک نکته را هم در ختام این سخن اضافه کنم، که از دیدگاه اسلام برای رهایی جامعه از چنین بیماری مرگزا، تاکید بر عناوینی از قبیل: زکات، صدقات و خیرات [کمکهای بدون عوض] قرض الحسنه [وام بدون بهره] تاکید شده است.
ب: از ابوهریره: پیامبر «صلی الله علیه وآله وسلم » فرمود: در شب معراج گروهی را دیدم که شکمهای آنان مثل خانه بود و در آنها مارهایی که از خارج شکمشان دیده می شد. پرسیدم: جبرئیل، اینان کیستند؟ گفت: رباخواران. ^(۱۰) این حدیث هم لطایف دارد، ولی بنظر می رسد حدیث نخست لطیفتر است.
ب: دوران مدینه
بدون شک روایات فراوانی که فعلا در مورد ربا داریم، مربوط به همین ایام است. بعید نیست ربای شایع در مکه (توسط مشرکان) و مدینه (یهودیان) به صورت بهره وام باشد، ولی در دوران مدینه پیامبر گرامی «صلی الله علیه وآله وسلم » خرید و فروش پاره ای اشیاء (مکیل و موزون) را با تفاوت، نیز ربا دانسته و حرام نموده باشند. توضیح بیشتر خواهد آمد.
از نظر تاریخی، نمی توان به طور دقیق این روایات را تبیین نمود ولی با در نظر گرفتن مجموعه آیات، از همان سالهای نخست هجرت – بلکه طبق آیه سوره روم، چند سال قبل از آن – بر تحریم و اجمالا احکام ربا تاکید شده است. در عین حال از عمر نقل شده است: از آخرین آیات، آیه ربا است، و پیامبر گرامی «صلی الله علیه وآله وسلم » پیش از آنکه آن را برای ما تبیین کند، به ملکوت پیوست، بنابر این، ربا و موارد شبهه را ترک کنید. ^(۱۱) قبول این مطلب، با توجه شواهد گذشته بسی مشکل است. با قطع نظر از دهها روایت در کتب اهل بیت «علیهم السلام » که بر بیان کلیه احکام توسط رسول اکرم «صلی الله علیه وآله وسلم » تاکید فراوان دارد، خود آیه مبارکه «اکمال دین، نیز به طور صریح این مطلب را می رساند. عده ای از مستشرقین هم بر این باورند که شکل گیری اسلام به صورت یک دین جامع ابتدا توسط صحابه، و بعدها توسط علماء انجام گرفته است. ضعف این شبهات، با در نظر گرفتن دو نکته فوق، نیار به تبیین ندارد. بجز روایات، مجوعه ای از نامه ها و نوشتارهای پیامبرگرامی «صلی الله علیه وآله وسلم » در دست است که مشتمل بر برخی از احکام شرعی است. در میان این نامه ها چیزی درباره ربا ندیده ام جز دو عهدنامه حضرت به اهل طائف، و به مسیحیان لجزان.
اهل طائف در سال نهم اسلام آوردند. عده ای از سرمایه داران معروف مکه – معروفترین آنها عباس عموی پیامبر «صلی الله علیه وآله وسلم »، و ولیدبن المغیره – اموال فراوانی را به صورت وام به آنان داده بودند، اضافه بر سود، اگر موفق به پرداخت در سر موعد مقرر نمی شدند، به عنوان دیر کرد مبلغی بر آن می افزودند. غالبا پس از گذشت چند سال، به چند برابر وام اصلی [ اضعاف مضاعفه] بالغ می شد. در زمان اسلام هنوز مبالغ کمر شکنی به عباس و خالد فرزند ولید بن المغیره مدیون بودند. وقتی گروه اعزامی آنان در سال نهم به مدینه آمد اسلام آوردند، پیامبر«صلی الله علیه وآله وسلم » عهد نامه ای با آنان نوشت، یکی از مواد آن ترک ربا خواری بود. ^(۱۲) بعدها که میان آنان و عباس عموی پیامبر «صلی الله علیه وآله وسلم » و خالد بن ولید در پرداخت وامهای ربوی اختلاف پیش آمد و به پیامبر گرامی «صلی الله علیه وآله وسلم » عرضه داشتند، آیات سوره بقره نازل شد: «شما فقط سرمایه هایتان را بگیرید …»تا آخر آیات که با شدتی کم نظیر ربا را تحریم نمود. و در آخرین مرحله در حجه الوداع، در خطبه مشهور ^(۱۳) رسما تمام رباهای جاهلی را – و اولین ربا، ربای عموی خود عباس – الغاء نمودند.
نکته جالب توجه انتشار شدید ربا در ثقیف و سایر ساکنان طائف است. این شهر به عنوان منطقه سرد و ییلاقی مکه به شمار می رفته و می رود و مهمترین منطقه باغداری – خصوصا انگور – محسوب می شده است. برخی نوشته اند: عبدالله پسر عمرو عاص در طائف، تاکستانی داشته که در آن از یک میلیون تخته چوب برای خواباندن انگورها استفاده می کرده ^(۱۴) . در محدوده جغرافیایی «حجاز» تنهامنطقه ای که آب در آن یخ می زند، بعضی کوهای این منظقه است.
با در نظر گرفتن رواج شدید ربا، و مشخصه اصلی اقتصاد طائف (کشاورزی و باغداری) بسیار بعید به نظر می رسد که ربا جنبه مصرفی داشته باشد. این احتمال کاملا قوی است که سرمایه داران مکه برای بهره کشی از اموال خود در دو خط بازرگانی (مکه) و کشاورزی (بیشتر نقاط طائف)، به صورت وامهای ربوی، در اختیار افراد قرار می داده اند.
نجران، در حنوب حجاز، شهری است پر آوازه و تاریخی که در متون تاریخی قبل از میلاد نیز آمده است، ماجرای اصحاب اخدود مربوط به همین شهر یا نزدیکیهای آن است. این شهر یکی از پایگاههای مهم مسیحیت در جهان عرب به شمار می رفت. علاوه بر اینکه اسقف خاص اعزامی آنان، متشکل از اسقف و سایر مقامات دینی و سیاسی وارد مدینه شدند. آنان چند روز با رسول مکرم «صلی الله علیه وآله وسلم » به گفتگو نشستند، و سر انجام حضرت آنان را به مباهله دعوت کرد که باترس آنان از مباهله، منتهی به پیمان صلحی میان آنان و رسول اکرم «صلی الله علیه وآله وسلم » گردید. آیات اوایل سوره آل عمران (از آیه اول تا چهلم و به قولی تا هشتادم) مربوط به همین واقعه تاریخی است.
در معاهده حضرت با مسیحیان نجران، بشدت بر ترک ربا خواری تاکید است: «علی ان لا یاکلوا الربا، فمن اکل الربا من ذی قبل فذمتی منه بریئه ». ^(۱۵)
در این قرار داد فقط در مورد ربا این تعبیر آمده است، که با ربا خواری از عهده حضرتش خارج می شوند.
بعدا در زمان عمر (سال بیستم هجرت، یعنی ده سال بعد از قرار داد) به خاطر روی آوردن مجدد به ربا خواری ^(۱۶) ،عمر آنان را از نجران کوچاند، که در اطراف کوفه برای خود شهرکی (به نام نجرانیه) ساختند.
تاملی در این ماجرای تاریخی، بیانگر این است که ربا خواری به عنوان یک مشخصه اقتصادی میان مسیحیان عرب، یعنی کسانی که با پیامبر گرامی «صلی الله علیه وآله وسلم » ارتباط داشتند، همانند یهودیان، کاملا رایج و شایع بوده است.
از مجموعه آیات و روایات چنین بر می آید که پیامبر «صلی الله علیه وآله وسلم » با چهار گروه در چهار شهر معروف آن محدوده جغرافیائی، با ربا برخورد شدیدی داشته اند، ۱ – مشرکان، در مکه. ۲ – یهودیان، در مدینه. ۳ – قبیله ثقیف – بعد از اسلام آوردن – در طائف. ۴ – مسیحیان، در نجران. سه مورد اول از آیات قرآن به ضمیمه تفسیر، و مورد چهارم از صلحنامه حضرت استفاده می شود.
بدون شک، رباخواری به عنوان یک پدیده فردی منحصر به این چهار شهر نبود، و در سایر عشایر و شهرها حتما به صورت فردی وجود داشته است، اما برخورد با این پدیده اقتصادی در این چهار شهر حاکی از رواج و شیوع آن است، تا آنجا که رکن اقتصاد آنان به حساب می آمده. و خواهیم دید که ربای شایع، همان ربای نسیئه (بهره وام) بوده، بنابراین بسیار بعید است که ربا فقط به صورت مصرفی باشد.
۳ – واژه شناسی
تحلیل لغوی یک واژه، جهات تاریخی، اجتماعی، فکری و …را مشخص می کند. بدین منظوربحث را در دو جهت پیگیری می کنیم.
الف: نگارش (- رسم الخط)
در تمام مواردی که در قرآن این لفظ به صورت معرفه بکار رفته، در رسم الخط قرآنی بدینصورت نوشته شده: «الربوا» و در یک مورد هم که نکره است، به دو صورت: «ربا» و «ربوا» آمده است. از کوفیان نقل شده که به این صورت می نوشتند: «الربی ». و در رسم الخط فعلی عربی باین صورت:«الربا»، یعنی آنگونه که تلفظ می شود این رسم الخط حدود یازده قرن از عمر آن می گذرد، یعنی در اوائل قرن چهارم، توسط وزیر، نویسنده، و خطاط معروف ابن مقله (متوفی ۳۲۸) ابداع و اختراع شد.
بحث درباره خط عربی، و خصوصا رسم الخط قرآنی، علاوه بر اینکه بحثی است تاریخی، بخشی از مباحث «علوم القرآن » را به خود اختصاص داده است.
مشکل فقط این نبود که مثلا «ربوا» بنویسند، ولی «ربا» بخوانند بلکه در مواردی غلط می نوشتند، مثلا لفظ «شی ء» در سوره کهف: «شای)، و عبارت:«لاعذبنه »، به صورت: «لا اعذبنه » و …آمده است. و لذا معروف شد: خطان لایقاسان ^(۱۷) خط العروض، و خط القرآن.
از همان اوایل، دو نظر افراطی در این باره ابراز می شده : ۱ – اینها در حقیقت بخشی از زوایای غیبی قرآن، بلکه یکی از وجوه اعجاز آن، و دارای اسرارو لطایف پیچیده و مرموزی است. ۲ – اینها از نارساییهای خط کوفی که قرآن را ابتدا با آن خط نوشتند و آشنا نبودن صحابه با رسم الخط صحیح، ناشی می شود.
تحقیق مساله نیاز به بحثهای دیگر دارد، آنچه فعلا موردنظر است، اینکه تامل در رسم الخط قرآنی گاهی زوایای مبهم دیگری را روشن می کند.
این اشاره ای به بحث کلی، و اما خصوص لفظ ربا، این سؤال اصولا مطرح است که چرا ربا را آنگونه نوشتند، در صورتی که مثلا «زنا» را به همین صورت که تلفظ می کنیم؟ و اگر فرض را بر این بگذاریم که حرف سوم ربا «واو» باشد (به اندیشه بصریان) می توان لفظ «الصفا» نام برد که حرف سوم آنهم «واو» است وبا «الف » نوشته می شود.
در این باره نظراتی گفته اند ^(۱۸) و از فراء نقل شده: علت اینکه با «واو» نوشتند این است که اهل حجاز خط را از اهل حیره آموختند، و در آن لغت «ربو» است، و لذا خط را به شکل لغت خود بآنان آموختند. ^(۱۹) این سخن شایان دقت است. توضیح اجمالی: شهر مکه، علاوه بر انتشار بی سوادی در آن، همان مختصر مطالبی را که می نوشتند، چون خود فرهنگ مستقلی نداشتند، غالبا به خط «مسند» ^(۲۰) که در بخش جنوبی – یمن – شایع بود، می نوشتند. مقارن ظهور اسلام برادر اکیدر – امیر معروف عرب – به نام بشر، در انبار – از شهرهای معروف عراق، که فعلا هم به همین نام خوانده می شود – خط کوفی ^(۲۱) را آموخت، و در مکه با خواهر ابوسفیان ازدواج کرد. او دراین شهر خط را به عده ای از جوانان و نوجوانان مانند: عمر، طلحه، معاویه و دیگران که نام آنان در تاریخ ثبت است یاد داد. خط هیچ گاه جدای از فرهنگ نیست. خط کوفی شکل تکاملی خط سریانی – که در سوریه رواج داشته – می باشد. به موازات خط سریانی، خط نبطی هم در عراق شایع بوده، با این تفاوت که خط سریانی را بیشتر برای نوشته های دینی – کتب آسمانی، ادعیه و…به کار می بردند، و خط نبطی را برای مطالب عمومی.
با انتقال خط کوفی به مکه، قرآن نیز از همان اوایل با این خط نوشته می شد. آنچه جلب توجه می کند، اینکه برخی واژه ها که در اصل کلدانی یا آرامی بوده و به زبان عربی منتقل شده بود، با اختلاف در تلفظ، باز در خط کوفی به همان شکل کلدانی آن نوشتند. لفظ «صلات » – به معنای نماز – در اصل کلدانی آن: «صالوتا» بود، بمعنای نیایش، در خط کوفی واژه کلدانی را اینگونه می نوشتند: صلوه، چون در خط کوفی الف وسط کلمه نوشته نمی شد. در زبان عربی آن را: «صلات » تلفظ می کردند، ولی در نوشتن آن را همچنان «صلوه » می نوشتند. واژه «زکات » نیز همین حالت را داشت، در اصل کلدانی آن «زاکوتا» بود، که با خط کوفی «زکوه » می نوشتند، و در زبان عربی، با آنکه تلفظ آن فرق می کرد، باز به همین صورت می نوشتند.
خط کوفی دارای نارساییهایی بود: نبودن نقطه و علائم حرکات، حذف الف اثنای کلمه و …و لذا اصلاحاتی در این خط انجام گرفت. اما انتقال این اصلاحات به قرآن هنوز بحث بر انگیز بود. علاوه بر اینکه خود این خط مخصوص نوشته های دینی و مقدس بود و وجود احکام خاص قرآن در شریعت – مثل حرمت مس مصحف بدون طهارت، این ذهنیت را به وجود آورد که آن احکام مختص همان خط اصلی صحابه می باشد، مثلا: لمس خود نوشته های قرآن بدون طهارت حرام بوده، اما لمس نقطه ها و یا علائم حرکات این حکم را نداشت. فعلا بحث فقهی مدنظر نیست. حتی عده ای از خطاطان، خود قرآن را با رنگ سیاه و علائم حرکات را با رنگ قرمز می نوشتند، در اوایل قرن چهارم که ابن مقله با دخل و تصرف در خط نبطی، خط نسخ را اختراع کرد، باز در نوشتن قرآن با خط جدید، همان ویژگی خط کوفی را مراعات نمود. مثلا در قرآن می نوشتند: «الربوا» ولی در نوشته های دیگر: «الربا».
این سخن بسیار فشرده و کوتاه پیرامون برخی ویژگیهایی خط قرآن بود، و هدف طرح بحثهای لغوی، صرف …نیست، بلکه در پی جوانب دیگر موضوع هستیم.
واژه «ربا» در سریانی و آرامی به دو صورت: «ربو» و «ربا» تلفظ می شد. خط کوفی با اینکه علایم حرکات حروف را نداشت، ولی در مورد «واو» اگر با اشباع تلفظ می شد، یک الف بعد از آن می آوردند ^(۲۲) ،و لذا آن را: «ربوا» می نوشتند. این واژه در زبان عربی: «ربا» تلفظ می شد، ولی در نوشتن – به خاطر اتحاد – همچنان: «ربوا» نوشتند، ولی آن را: «ربا» می خواندند. به بعضی از قاریان نسبت داده اند که همچنان: «ربو» می خواندند. ^(۲۳)
از مجموع شواهد لغوی تاریخی چنین بر می