خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل گذری بر مفهوم شناسی مدیریت و برنامه ریزی در تبلیغ دینی

مقدمه

با گذری بر کتاب شناسی و مقالات نوشته شده در حوزه تبلیغ دینی، به راحتی می توان دریافت یکی از مسائلی که همواره مورد غفلت قرار گرفته، مراحل کلان در تبلیغ دینی است که نقش عمده و غیرقابل انکاری در ساز و کار تبلیغ دارد.

«مدیریت»، «برنامه ریزی» و «اهداف کلی» سه مقوله مهم و اساسی در امر تبلیغ هستند که متأسفانه آنچه تاکنون به رشته تحریر درآمده، به این سه موضوع مهم یا نپرداخته یا اگر پرداخته، در سطحی نازل و با نگاهی گذرا از کنار آن گذشته است.

روشن است که این مقال نه گنجایش بررسی این سه مقوله را دارد و نه ادعای آن را، بلکه درآمدی است بر این سه موضوع تا شاید اندیش وران و پژوهش گران سخت کوش در این راه قدم نهند و مرزهای مبهم آن را بشناسند و به دست اندرکاران و به ویژه مدیران عالی بشناسانند.

مفهوم «مدیریت» در تبلیغ دینی

دانشمندان علوم انسانی «مدیریت» را به گونه هایی متفاوت تعریف کرده اند؛ از آن جمله است:

۱. هنر انجام امور به وسیله دیگران؛^(۱)

۲. «مدیریت» علم و هنر هماهنگ نمودن کوشش ها در یک سازمان و استفاده از منابع برای نیل به اهداف معیّن است.^(۲)
۳. کار کردن با افراد و به وسیله افراد و گروه هابرای تحقق هدف های سازمانی.^(۳)
در مجموع این تعاریف، دو نکته مشترک یافت می شود: اول آن که مدیریت یک علم یا هنر است و دوم آن که مدیریت در جهت نیل به اهداف معیّن می باشد.

اما آنچه «مدیریت اسلامی» را از تعاریف گذشته متمایز می گرداند توجه به مدیریت در چارچوب ارزش هاست؛ زیرا مدیری که ارزش ها را به بهانه رهبری و هدایت زیر پا می گذارد، از دیدگاه اسلام، مدیری دانا و موفق به شمار نمی رود. بنابراین، تعریف را با نگره ای اسلامی می توان چنین مطرح نمود:

«”مدیریت” هنر و علم به کارگیری صحیح افراد و امکانات در جهت وصول به اهداف سازمانی است، به نحوی که با موازین شرع مغایرت نداشته باشد.»^(۴)

با توجه به تعاریف گذشته، از آن جا که مدیریت تبلیغ دینی یکی از شاخه های مدیریت اسلامی است، می توان آن را این گونه تعریف کرد:

«”مدیریت تبلیغ” هنر و دانش به کارگیری و بهره بردن درست منابع انسانی و غیرانسانی در جهت رسیدن به اهداف سازمانی تبلیغ در دین است، به گونه ای که با آموزه های دینی در روش، فن و ابزار مغایرتی نداشته باشد.»

البته توجه به این نکته ضروری است که دامنه این تعریف از مبلّغ روستا و شهر تا سطح کلان مدیریت تبلیغ دینی گسترده است؛ به عبارت دیگر، همه منابع انسانی تبلیغ در این تعریف قرار می گیرند و هر کدام در محدوده خود، مدیریت تبلیغ را بر عهده خواهد داشت، خواه روحانی روستا و از منابع خُرد انسانی باشد و از روش های سنّتی و ابزار آن بهره ببرد یا در سطح مدیریت عالی و منابع کلان باشد و با استفاده از ابزارهای نوین و شیوه های نو و روش های جدید،به رسالت خود عمل نماید.

اهمیت مدیریت تبلیغ

بی تردید، یکی از وظایف مهم انبیا علیهم السلام و در ادامه آن، حکومت های الهی نهادینه ساختن ارزش ها و باورهای حق در جامعه است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بعثت خود را در همین زمینه ارزیابی می نمایند:

«اِنّما بُعثتُ لِاُتِمّم مَکارمَ الاخلاقِ»؛^(۵)

تنها دلیل بعثت من، اتمام و تکمیل ساختارهای ارزشی جامعه و اخلاق است.

عدل و داد، دوری از ظلم و ستم، ایجاد پاکی ها و گسترش نیکی ها، همه تنها در صورتی می توانند در جامعه جریان یابند که دارای پشتوانه عظیم تبلیغی باشند؛ زیرا بدون آن هیچ دلیلی برای خوب بودن وجود ندارد. پیوستگی رسالت مبلّغان الهی و پیام آوران وحیانی نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است.

خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید: «واضربْ لهم مثلاً اصحابَ القریهِ اِذ جاءَها المرسلونَ اِذ اَرسلنا اِلیهم اثنینِ فکذّبوها فَعزَّزنا بثالثٍ فقالوا اِنّا اِلیکم مُرسلونَ»(یس: ۱۳۱۴)؛

برای این مردم، اصحاب قریه (انطاکیه) را مثال بزن هنگامی که فرستادگان خدا به سوی آن ها آمدند؛ هنگامی که دو نفر از رسولان خود را به سوی آنان فرستادیم، به تکذیب آنان پرداختند. پس برای پشتیبانی از آن دو، شخص سومی را فرستادیم. پس آنان همگی گفتند: ما فرستادگان و رسولان خدا به سوی شما هستیم.

این مسائل از یک سو و برنامه ریزی و مدیریت تشکیلاتی دشمنان از سوی دیگر، وجود سازمانی کارامد و پیشرو را ضروری می نماید. حضرت امام رحمه الله با نگاهی تلخ به گذشته، وضعیت تشکیلات حوزوی و به ویژه تبلیغ دین را این گونه به نقد می کشند: «در قدیم ها، حوزه ها محصور شده بود؛ چهاردیواری که کسی نمی توانست از آن بیرون بیاید. تبلیغات سوء به صورتی بود که اگر طلبه ای می خواست حرفش را بزند، در فکر تشکیلات باشد، مورد طعن قرار می گرفت. همیشه صحبت “نظم در بی نظمی است” مورد تأیید بود.»^(۶)

ایشان با نگاهی به تبلیغ در گذشته می فرمایند: «در قدیم، کسی به این فکر نبود که چه چیزهایی باشد و چه چیزهایی نباشد. حرکت در حوزه ها بود. حوزه کسی را به عنوان مبلّغ اعزام نمی کرد. البته افراد خودشان برای تبلیغ می رفتند، ولی حوزه کسی را نمی فرستاد. اعزام به خارج که در ذهن ها نبود و هیچ کس هم فکر نمی کرد که امکان دارد کسی را به خارج فرستاد، ولی بحمدالله امروز درحوزه ها این مسائل حل شده است.»^(۷)
ایشان همچنین با اشاره به جایگاه تبلیغ تأکید می کنند: «سلاح تبلیغات برنده تر از کاربرد سلاح در میدان های جنگ است.»^(۸) با انتقاد از روند موجود نیز می گویند: «آن قدری که دشمنان ما از حربه تبلیغات استفاده می کنند، از طریق دیگر نمی کنند.»^(۹)
حضرت امام رحمه الله با تأکید بر ضرورت تبلیغات دینی، می فرمایند: «با این همه تبلیغات علیه ما، ما هم باید تبلیغات داشته باشیم.»^(۱۰) در جایی دیگر، دردمندانه و با شهامت، به این مسأله اعتراف می کنند که «مادر جهت تبلیغات تقریبا صفر بوده ایم.»^(۱۱)
با توجه به گفتار ارزشمند ایشان، روشن است که تبلیغات هنگامی سلاحی برنده در مقابل دشمنان است که دارای مدیریتی قابل باشد، وگرنه همان تبلیغات می تواند خود سلاحی در دستان دشمن قرار گیرد. پژواک این درد با زبانی دیگر در آثار شهید مطهری رحمه الله نیز به چشم می خورد. ایشان با اشاره به هرج و مرج در نظام تبلیغ دینی، در زمینه لزوم سامان دهی و بازسازی آن چنین می گویند:

«چه قدر مصیبت است برای اهل معرفت که افرادی که نه با مکتب الهیون آشنا هستند و نه با مکتب مادیون، از هرج و مرج و بی نظمی که در سیستم تبلیغات دینی خصوصا در جامعه تشیّع وجود دارد، استفاده کرده و در ردّ مادیون کتاب می نویسند؛ لاطایلاتی به هم می بافند که اسباب تمسخر و استهزاست. بدیهی است که چنین تبلیغاتی به سودمادیگری است؛ از کتبی که درزمان خودما در این زمینه نوشته شده است،فراوان می توان مثال آورد.»^(۱۲)

«باید با هرج و مرج تبلیغی و اظهار نظرهای نامشخص مبارزه شود، دیگر برای خطوط روی طالبی و برای بال نداشتن شتر از آن فلسفه ها بافته نشود.»^(۱۳)
امروزه با پاگرفتن حکومت مقدس اسلامی، وظیفه پاس داری از ارزش ها، نگرش ها و باورهای تشیّع و در سطحی فراتر، مردم مسلمان بیش از پیش بر شانه روحانیت سنگینی می کند. شهید مطهری رحمه الله با اشاره به همین مطلب می گویند: «حوزه های علمیه و محیط های روحانی مسؤول پاس داری جامعه اسلامی و دفاع از اصول و فروع دین مقدس اسلام از دیدگاه مذهب شیعه و تعلیم و تبلیغ آن ها؛ عهده دار پاسخ گویی به نیازهای مذهبی مردم مسلمانند.»^(۱۴)
نتیجه آن که چون اسلام در مقابل خود، سپاه تبلیغی دشمن را صف کشیده و آماده می بیند، ناگزیر از تبلیغات صحیح، علمی، مدبّرانه و ارزشی است و این مهم بدون تشکیلات و مدیریتی منظّم تنها آرزویی بر صفحات قلب دل سوزان و کاغذ نویسندگان است.

اندیشمند و کارشناس برتر اسلام، شهید مطهری، با توجه به همین ضرورت و نیاز می گویند: «حوزه های علمیه ما اگر از محدودیت های مصنوعی، که خود برای خود به وجود آورده اند، خارج گردند و با استفاده از پیشرفت علوم انسانی جدید به احیای فرهنگ کهن خود و آراستن و پیراستن آن بپردازند و آن را تکمیل نمایند و به پیش سوق دهند که آمادگی تکامل و پیشروی دارد می توانند از این انزوای حقارت آمیز علمی خارج شوند و کالاهای فرهنگی خود را در زمینه های مختلف معنوی، فلسفی، اخلاقی، حقوقی، روانی، اجتماعی وتاریخی با کمال افتخارو سر بلندی به جهان دانش عرضه نمایند.»^(۱۵)

بنابراین، وجود تشکیلاتی سازمان یافته، منسجم، پویا، کارامد و نوآور یکی از نیازهای جامعه تبلیغی است که البته این مهم بدون وجود مدیریتی لایق و کاردان امکان پذیر نیست.

ارکان مدیریت

حال که مفهوم و اهمیت «مدیریت تبلیغ» معلوم شد، باید با ارکان بنیادین مدیریت آشنا شد و سپس آن را با تبلیغ دینی درآمیخت تا بتوان با فراورده آن مدیریت تبلیغ را در عرصه دین ترسیم نمود.

مدیریت دارای چهار رکن اساسی است: برنامه ریزی، سازمان دهی، رهبری و اشراف. همچنین مدیر دارای وظایف گوناگون دیگری مانند ایجاد انگیزش، پی گیری، رفتار سازمانی و تصمیم گیری می باشد. با توجه به آن که هر یک از این مباحث نیازمند ژرف نگری و درنگ بایسته است، به امید آن که در آینده شاهد پژوهش هایی وزین و کاربردی در این عرصه باشیم، تنها به یکی از مهم ترین ارکان آن یعنی برنامه ریزی و در ضمن آن، به اهداف کلی پرداخته می شود.

تعریف «برنامه ریزی»

همان گونه که گفته شد، برنامه ریزی ستون اصلی و بنیادین مدیریت است. همان سان که برای «مدیریت» تعاریف متعددی وجود دارد، از برنامه ریزی نیز تعاریف گوناگونی ارائه شده است. ولی به صورت کلی می توان گفت: «برنامه ریزی اندیشه ای است در کلیات و جزئیات طرح برای تعیین هدف و مقاصد (نقشه کار و برنامه) به همراه تعیین شیوه ها و روش های رسیدن به هدف.»^(۱۶)

با توجه به تعریف یاد شده «برنامه ریزی تبلیغ دینی» را می توان این گونه تعریف کرد: برنامه ریزی عبارت است از: اندیشیدن در کلیات و جزئیات طرح تبلیغ دینی در جهت آشکار نمودن اهداف آرمانی، ارزشی و سازمانی به همراه تعیین شیوه ها و روش های غیرمغایر با آموزه های شرع مقدس و در یک کلام، نقشه عملیاتی در جهت نیل به هدف یا اهداف تبلیغ دین.

بنابراین، برنامه ریزی در عرصه تبلیغ دینی باید دارای ویژگی های ذیل باشد:

۱. اندیشه ای ناب، کارشناس و دین شناس پشتیبان آن باشد؛

۲. دارای اهدافی ارزشی و سازمانی با نگرش تبلیغی باشد؛

۳. شیوه ها و روش های کاربردی برای رسیدن به هدف تعیین گردد؛

۴. مغایرتی بین ویژگی های قبلی با آموزه ها و روش های کاربردی بزرگان دین نداشته باشد.

تنها با رعایت این ویژگی هاست که می توان در برنامه ریزی تبلیغ با نگره ای دینی گام نهاد.

اهمیت برنامه ریزی

از دیدگاه آیات، روایات و روش های عملی رهبران دینی، برنامه ریزی جایگاهی بس بلند دارد و از آن گریزی نیست و به ناچار مدیران برای پیش گیری از فروافتادن در دام ناکامی ها، باید به آن روی کنند.

امیرمؤمنان علیه السلام در کلام حکیمانه خود بقا و پای داری دولت ها را با برنامه ریزی و چاره اندیشی گره زده، می فرمایند:

«امارات الدُّول انشاءُ الحیل»؛^(۱۷)

پای داری و بقای دولت ها بستگی به برنامه ریزی و چاره اندیشی در امور دارد.

و در جایی، پیامبر صلی الله علیه و آله خطاب به ابن مسعود، او را از انجام کارهایی که همراه با آینده نگری و تدبیر نباشد، بر حذر می دارند و می فرمایند: «یابن مسعود، اذا عملتَ عملاً فاعمل بعلمٍ و عقلٍ و ایّاکَ اَن تعملَ عملاً بغیرِ تدبیرٍ و علمٍ فانّه جل جلاله یقولُ: “ولاتکونوا کالّتی نقضتَ غزلَها مِن بعدِ قُوّهٍ انکاثا”»؛^(۱۸) ابن مسعود، هرگاه در پی انجام کاری هستی، از روی دانش و خرد به آن بپرداز و از این که کاری را بدون آینده نگری و آگاهی انجام دهی بر حذر باش! به درستی که خداوند می فرماید: همانند زنی مباشید که بافته اش را پس از این که محکم گردانیده بود، جاهلانه باز کرد.

حضرت امام رحمه الله نیز، که خود در جایگاه رهبری دینی قرار داشتند، بر برنامه ریزی تکیه نموده، خطاب به مدیران و مسؤولان حج می گویند: «روحانیون و مدیران و مسؤولان محترم کاروان هاوحج متناسب با حضورقشرهای مختلف، اعم از بی سواد و باسواد، برای آنان برنامه ریزی کنند.»^(۱۹)

شهید مطهری رحمه الله از دیدگاه مبلّغی درد آشنا به لزوم برنامه ریزی صحیح در کار تبلیغ اشاره می کنند و می گویند: «طرفدار این نظریه هستم که خود سازمان روحانیت گروهی خطیب و واعظ با برنامه صحیح تربیت کند.»^(۲۰)
بنابراین، اهمیت وجود برنامه ریزی در هر کاری از جمله تبلیغ دینی مسأله ای ضروری است که غفلت از آن موجب دوباره کاری ها، هرج و مرج در عرصه پژوهش و تبلیغ، پایین آمدن کیفیت فراورده های تبلیغی، ناهمسویی تلاش ها و دیگر مشکلات خواهد شد. پس لازم است با درک جایگاه برنامه ریزی، نظام تبلیغی همسو با اهداف مشخص و با نگرش علمی کاربردی ترسیم شود.

فواید برنامه ریزی

در مسیر مدیریت، همواره سه مشکل اساسی وجود دارد که عبارتند از: ابهام در نتیجه کار، سختی ها و مشکلات پیش بینی نشده و کمبود امکانات. راه پیروزی بر این مشکلات تنها در برنامه ریزی نهفته است که به صورت جداگانه هر کدام با استفاده از رهنمودهای دینی مورد بررسی قرار می گیرد:

الف. جلوگیری از پشیمانی: یکی از دغدغه هایی که همواره موجب شکست در تبلیغ می شود پیامدهای عمل تبلیغی است. برنامه ریزی صحیح این امکان را به ما می دهد که با پیش بینی نتیجه احتمالی، روش هایی اندیشیده شود تا از پشیمانی جلوگیری گردد. کلمات نورانی امام علی علیه السلام این مهم را این گونه تعبیر می کند:

«التّدبیرُ قبلَ العملِ یُؤمِّنکَ مِن النَّدمِ»؛^(۲۱)

آینده نگری و چاره اندیشی پیش از شروع کارها، تو را از پشیمانی ایمن می سازد.

ب. پیش بینی سختی ها و مشکلات: گام نهادن در هر راهی مشکلات و سختی هایی به دنبال دارد. مسافری که قصد سفر به صحرایی دارد، باید توشه خود را بر اساس احتمالات بردارد، وگرنه در میانه راه، درمانده و خسته خواهد شد و از ادامه راه باز خواهد ماند. تبلیغ دینی نیز از این مقوله جدا نیست و باید پیش از ورود در آن، احتمالات را در نظر گرفت. معلوم است که هرگونه کوتاهی و سستی در برنامه ریزی کوهی از مشکلات را در برابر مدیریت تبلیغ قرار خواهد داد. مولا امیر مؤمنان علیه السلام در کلامی کوتاه، ولی ژرف و پرمحتوا به همین مسأله اشاره می کنند و می فرمایند:

«مَن قعدَ عن حیلتِه اَقامته الشّدائدُ»؛^(۲۲)

کسی که در راه چاره اندیشی و برنامه ریزی کوتاهی کند، مشکلات و سختی ها در مقابل او خواهند ایستاد.

ج. بهره وری بهینه از منابع: برنامه ریزی بر اساس داشته ها و اندوخته ها همواره روند کار را در مسیری بهتر هدایت می نماید و موجب بهره وری از تمامی امکانات می شود. در عمل تبلیغی نیز آنچه نقش اساسی ایفا می کند، استفاده بهینه از منابع موجود است و این مهم امکان ندارد، مگر با برنامه ریزی علمی و عملی.

وجود امکانات و وسایل گوناگون بدون برنامه ریزی تنها موجب از بین رفتن منابع خواهد شد. حضرت علی علیه السلام در نگاهی مدبّرانه و کلامی حکیمان