خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل مروری بر براهین یا دلایل شناخت حق مطلق

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مروری بر براهین یا دلایل شناخت حق مطلق :

در گفتار پیش معلوم شد که مقصود حکمای اسلامی از نفی برهان از حق مطلق یا واجب الوجود، نفی برهان لمی است، نه انی .و نیز معلوم شدکه برهان انی بر دو قسم است: یکی آن که از معلول، بر وجود علت، رهنمون می شود و دیگری آن که از برخی از لوازم بر وجود لازمی دیگر، استدلال می گردد. دومی مفید یقین است و اولی مفید یقین نیست. همین جا توضیح می دهیم که مدرس آشتیانی در تعلیقه اش بر شرح منظومه ی حکمت (صفحه ۴۸۸) چنین استدلالی را «شبه اللم » نامیده، نه صدرالمتالهین. ^(×) اکنون می خواهیم مروری داشته باشیم بر اقسام براهین یا دلایلی که بر وجود «حق مطلق » اقامه می شود.

هر چند ادله ی و براهین «حق مطلق » بسیار است; ولی می توان آنها را با نگاه های مختلف دسته بندی کرد. یکی از راههای دسته بندی آنها اتحاد و عدم اتحاد سالک و مسلک و مقصد است. ممکن است آنها را بر مبنای تقدم وتاخر بر تجربه، دسته بندی کرد. راه دیگر این است که آنها را بر مبنای ابزار و ادوات و ادراک و شناخت، دسته بندی کنیم. ملاک دیگر، این است که آنها را به صدیقینی و غیر صدیقینی تقسیم نماییم.

اینها خود نشانگر این است که راههای خداشناسی و طرقی که انسان را به خدا می رساند، بسیار است. هر چند، دلیل راه هم خود اوست و اگر او دلیل راه نباشد، انسان به جایی نمی رسد.

در دعای معصوم علیه السلام چنین آمده است:

«سبحانک ما اضیق الطرق علی من لم تکن دلیله ». ^(۱)

«خدایا، تو از هر عیب و نقصی منزهی; چه تنگ است راهها بر کسی که تو دلیلش نباشی!».

از همین دعا، استفاده می شود که دلیل و مدلول، یا مسلک و مقصد، یکی است. ادله و براهین کلامی یا فلسفی، بهانه اند. روح تمام ادله و براهین خود اوست.«مقصود تویی، کعبه و بتخانه بهانه!».

جالب این است که خداجویان وخدا یافتگان واقعی و آنها که بر مسند والای عصمت نشسته و ما هم افتخار شاگردی آنها را داریم، همه ی راهها را بسته و به بن بست رسیده می شناسند، جز راه خدا; گاهی می فرمایند:

اللهم … انغلقت الطرق و ضاقت المذاهب الا الیک. ^(۲)

«خدایا…همه ی راهها بسته و همه ی معابر، تنگ شده، مگر راهی که به تو منتهی شود».

و نیز می فرمایند:

اللهم… انقطعت الطرق الا الیک. ^(۳)

«خدایا…همه ی راهها قطع و بریده شد، مگر راهی که به تو، پایان پذیرد».

وباز هم می فرمایند:

اللهم و قد… تغلقت الطرق و ضاقت المذاهب. ^(۴)

«خدایا راهها بسته و معابر، تنگ شده است ».

با توجه به تعبیرات زیبا و شیوای معصومین علیهم السلام می توان گفت: همه ی ادله خداشناسی یکی است; چرا که هر چند راهها بسیار است و هر چند ادله فراوان است; ولی همه ی آنها به یک روح زنده اند و جان مایه ی آنها جز او کسی نیست.

راههای کفر و شرک و نفاق و شقاق هم به لحاظ این که همه منقطع و تنگنا و بسته اند و رهروان را به جایی نمی رسانند و سرانجام، آنها را به بن بست عاطفی و قلبی و عقلی دچار می سازند، بلکه در ورطه ی هلاک و بدبختی سرنگون می سازند، همه یکی محسوب می شوند. اگر ده ها و صدها «ایسم » پدید آید و اگر «ایسم » ها ده ها و صدها «ایسم » دیگر در پی داشته باشند، چیزی جز حیرت و سرگردانی و سرخوردگی نصیب انسان نمی کنند و هرگز مرهمی بر آلام روحی و باطنی انسان نبوده و نخواهند بود. پیمودن راهی که دلیلش خداوند یکتا نیست و گرایش به مذهبی که او را نجوید و شاگردی مکتبی که او را نخواهد و نپرستد، شایسته ی هیچ نامی و هیچ وصف و عنوانی جز ابلهی و احمقی نیست.

با توجه به توضیحات بالا، هر چند ادله، بسیار و فراوان است، ولی مجموع آنها در چهار گروه اصلی، دسته بندی می شوند. احاطه بر این دسته بندیها و آگاهی پویندگان راههای مختلف، مخصوصا شاگردان فلسفه و کلام و محققانی که در زمینه ی معارف اعتقادی وبینش دینی، تحقیق و پژوهش می کنند ، مفید و بلکه لازم است. سعی ما بر این است که این دسته بندیها را در حد لزوم، معرفی کنیم:

۱. بر مبنای سالک و مسلک و مقصد

صدر المتالهین که با الهام از قرآن و برهان عرفان و با مطالعه ی عمیق در احادیث و اخبار معصومین علیهم السلام بررسی همه جانبه ی آثار گذشتگان یکی از فاتحان قله ی معرفت به شمار می آید، پس از ذکر تعدادی از ادله اثبات واجب از قبیل طریقه ی ماهیت، طریقه ی ترکب جسم از ماده وصورت، طریقه ی حرکت، طریقه ی نفس، طریقه ی وحدت عالم و طریقه ی خاص خودش که همان طریقه ی صدیقین است ^(۵) همه ی آنها را بر سه دسته تقسیم می کند:

الف: وحدت سالک و مسلک و مقصد

در این دسته از براهین، سالک و مسلک و مقصد، بلکه مبدا یکی است. به تعبیر خود صدرالمتالهین: سالک و مسلک ومسلوک منه و مسلوک الیه. ^(۶)

وحدت سالک و مسلک و مسلوک منه ومسلوک الیه، تنها از راه مبانی فلسفی خود او یعنی اصالت و وحدت و تشکیک وجود قابل تبیین است; چرا که بر این مبنا، سالک و مسلک و مسلوک منه و مسلوک الیه، همه از مراتب وجودند. آن هم وجودی که دارای حقیقت واحده و مراتب تشکیکیه است و مسلوک الیه در برترین مراتب و مبدا المبادی وغایه الغایات و بسیط مطلق و واجد همه ی کمالات مراتب دیگر است.«آنچه خوبان همه دارند، تو تنها داری » و آن کمالاتی که خوبان ندارند، او به تنهایی دارد.

برهان یا براهینی که ویژگی فوق را داشته باشد، همان برهان صدیقین است. این دسته از براهین، اشرف براهین و محکم ترین و موثق ترینند.

ب: وحدت سالک ومسلک

در این دسته از براهین، سالک و مسلک، یکی است و آن هم خود انسان و در حقیقت، نفس انسان است; چرا که انسانیت انسان، به نفس است، نه بدن. بدن، مرکب و ابزار نفس است. گوهر نفس، همان اندیشه است.

ای برادر، تو همین اندیشه ای

مابقی تو استخوان و ریشه ای

دیری نمی پاید که نفس، این بدن خاکی و این استخوانها و ریشه ها را رها می کند و به سرای ابدی می شتابد; چرا که مرکب، برای همیشه لازم نیست.

در این دسته از براهین، سالک ومسلک، بلکه مسلوک منه یعنی آغاز خود نفس است و مسلوک الیه یعنی مقصد خداست.

نفس انسان، موجودی است پویا که می تواند با مجاهدت و اختیار، از نقص به کمال و از قوه به فعل برسد. آن که در این راه، دست آدمی را می گیرد و او را به کمال می رساند، موجودی است فوق نفس که خود گرفتار نقایص نفسانی نیست. چنین موجودی اگر واجب الوجود است، مطلوب ما ثابت است و اگر واجب الوجود نیست، باید منتهی به واجب الوجود شود. چرا که ممکن، در وجود خود، نیازمند واجب است.

نفس، در راه رسیدن به کمال، نه تنها به مبدا فاعلی نیاز دارد، بلکه غایت نیز می خواهد. هر چند در اینجا فاعل وغایت، یکی است.

در این دسته از براهین که مسافر، خود راه و راه، خود مسافر است نفس می خواهد خودش را که به تعبیر صدر المتالهین «ام الفضایل و ماده الحقایق » ^(۷) است ، بشناسد و از معرفت خویش به «معرفه الله » نایل آید. این دسته از براهین، به لحاظ استحکام و شرافت و وثاقت، در مرتبه ی دوم قرار می گیرند.

است که سالک را به خدا می رساند و «باب الله » ^(۹) اعظم است که هیچ دری از درهای معمولی که به روی خداجویان گشوده است، بهتر و بزرگتر و گشاده تر از آن نیست.

ج: جدایی سالک و مسلک و مقصد

در این دسته از براهین، سالک و مسلک و مقصد از هم جدایند، به تعبیر دیگر چهار چیز جدای از هم داریم: مسلوک منه و سالک، و مسلک و مسلوک الیه.

این گونه براهین، نسبت به دو دسته ی قبل، در مرتبه ای نازل، قرار دارند. اینها بر مبانی صدرایی یعنی اصالت و وحدت و تشکیک وجود استوار نشده اند. همه ی کسانی که به این مبانی نرسیده یا نپذیرفته اند، ناگزیرند که از این دسته از براهین، در راه «معرفه الله » استمداد کنند. آنها برای شناختن بی نیاز محض و غنی مطلق وحقیقت یکتا و محقق، دست نیاز به سوی ماهیت، حرکت، حدوث، ترکب جسم از ماده و صورت و… دراز کرده اند. در حالی که «شهد الله انه لااله الا هو…» ^(۱۰) و در کلام خوش نظام معصوم آمده است که: «یا من دل علی ذاته بذاته وتنزه عن مجانسه مخلوقاته » ^(۱۱); « ای آن که به ذاتش بر ذاتش دلالت کند و از تجانس با مخلوقاتش منزه است ».

آفتاب آمد دلیل آفتاب

گر دلیلت باید از وی رخ متاب

برهان نظم با همه ی «ان قلت و قلت »هایی که غربیهای سرگردان و واله وحیران، بر آن وارد کرده اند در همین جایگاه قرار دارد. برهان امکان نیزمرتبه ای برتر و والاتر ندارد.

تعبیر «تنزه از مجانست مخلوقات » که در نیایش پر ارزش معصوم آمده است، گویای این حقیقت است که این راه، انسان را به معرفت کامل نمی رساند; چرا که شناخت ما از مخلوقات،