خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل بررسی نظریه های رهبری انقلابی با تکیه بر رهبری امام خمینی(س)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی نظریه های رهبری انقلابی با تکیه بر رهبری امام خمینی(س) :

اشاره: اولین همایش تخصصی پژوهشکده امام خمینی(س) و انقلاب اسلامی اوائل اسفند ماه ۱۳۷۵ در محل این پژوهشکده برگزار شد. در این همایش آقای سعید حجاریان که در آن زمان عضو هیات علمی مرکز مطالعات استراتژیک نهاد ریاست جمهوری بودند، موضوع «نظریه های رهبری انقلابی » را به عنوان مقدمه ای بر تدوین نظری مبحث رهبری در انقلاب اسلامی با تکیه بر رهبری حضرت امام خمینی(س) مطرح ساختند.

تمهید نظری

انقلاب اسلامی با همه ژرفا و عظمتش وامدار شخصیت یکتا و والای رهبر آن، حضرت امام خمینی(س) است. اینکه چرا و چگونه از درون دستگاه متعارف فقاهت و روحانیت شخصیتی به تمام معنا انقلابی ظهور می کند و طومار نظام دو هزار و پانصد ساله شاهنشاهی را در هم می پیچد، پدیده ای شگفت آور است که باید آن را از لحاظ نظری بخوبی تبیین کرد.یک سال منتهی به انقلاب اسلامی ایران، نقطه عطف مهمی در زندگی امام خمینی(س) محسوب می شود. مضمون اصلی این یک سال تبدیل مرجع تقلید مؤمنان به رهبری انقلابی است، که طی آن آیت الله العظمی خمینی(س) با حفظ شان و منزلت روحانی خویش به حق «امام امت » و «رهبر مستضعفان جهان » لقب می گیرند. طی همین فرایند، مردم نیز از صورت شهروندان پراکنده به امت بدل می شوند تا نظام امت و امامت را شکل دهند. برای توضیح و تبیین چنین فرایندی، ناگزیر باید بر ادبیات مربوط به رهبری در جنبشهای دینی مروری داشته باشیم.

جنبشها و انقلابهای دینی، بنا به تعریف، حول یک رهبر مذهبی با جاذبه استثنایی شکل می گیرند. این رهبری رسالتی پیامبر گونه (Prophetic mission) دارد و صلای تغییرات بنیادی را در ساخت سیاسی و اجتماعی در می دهد. لذا مطالعه درباره مساله رهبری در انقلابهای دینی، طبعا باید در چهارچوب نظریه های مربوط به اقتدار فرهمندی (
Charismatic authority) صورت گیرد.

بی آنکه قصد اطاله کلام باشد، ابتدا فشرده ای از نظریات ماکس وبر درباره این شیوه اقتدار عرضه می شود، آنگاه خصوصیات منحصر به فرد رهبران انقلابهای مذهبی ذکر می شود.

در پاسخ به اینکه چرا گروههایی که به دنبال سرنگونی کامل وضع موجود و تغییرات بنیادی هستند، معمولا گرد یک رهبر فرهمند حلقه می زنند، می توان با مطالعه رویکردهای روان شناسی اجتماعی و جامعه شناسی پاسخ داد. از آنجا که در این پژوهش ما با رهیافتهای روان شناسانه کاری نداریم، تنها به یادآوری این جمله از کلمنتس اسکندرانی بسنده می کنیم که «برادران، اگر آرزوهای ما کوچک باشد; مسیح ما هم کوچک خواهد بود. آرزوهای بزرگ مسیح بزرگ می خواهد». از دید جامعه شناسانه، پندار ماکس وبر این بود که کنشگران جنبشهای انقلابی از این رو حول رهبران فرهمند گرد می آیند که این رهبران قادرند بدیل نوینی از شرایط اجتماعی عرضه کنند و به مردم بباورانند که شرایط کنونی در معرض انقراض و اضمحلال است. در عوض، شرایط آتی شامل نظم نوینی می شود که همگان در آن هویت می یابند و می توانند زندگی معنی داری را آغاز کنند.

نظر کارل مارکس نیز چندان فاصله ای از اعتقاد وبر ندارد. مارکس معتقد است، افراد نادری پیدا می شوند که از پایگاه اجتماعی خود جدا می شوند و می توانند ساختارهای موجود را از موضعی مشرفانه، به صورت یک کل، بنگرند و فرایندهای تاریخی را وجدان نمایند.

«این اشخاص قادر خواهند شد که نگره خود را به انسانهایی که هنوز در قید و بند ساختارهای متصلب هستند منتقل نمایند».

می دانیم که وبر از آن رو فره را مهمترین نیروی انقلابی تاریخ در عصر سنتها می دانست که این نیرو قادر به سمت گیری مجدد (Reorientation) ذهنی مؤمنان به آن است. از طریق همین تحول درونی است که محیط خارجی نیز به تبع آن تغییر می کند.

«تغییرات بنیادین اجتماعی مرهون تحول در نگرشها، گرایشها و رفتارهاست و فره سمت و سوی نگرش به مسائل مختلف جهان را تغییر می دهد».

از نظر وبر تغییرات حاصل از نیروی جاذبه استثنایی (کاریزما)، خصلتی دراماتیک دارند (بر خلاف تحولات ناشی از سیطره تجدد، که آن نیز نیروی انقلابی است، اما اول ساختارها را تغییر می دهد و سپس به تحولات ذهنی می انجامد) و با زوال مندشدن (Rotinization) فره، امکان اعاده ساختارهای سنتی فزونی می گیرد. از همین رو، از نظر وبر، شور و جذبه و فوران عاطفه در جنبشهای فرهی، با ته کشیدن کارمایه های ناکجاآبادی، دوباره به شکل سنت رسوب می کند، مگر آنکه جریان آرام و مستمر عقلانیت در زیر ساختها مانع از اعاده نظم پیشین شود.

وبر، در مقایسه نظام فرهی با نظامهای آرمانی دیوان سالار، ستاد رهبری فرهمند را فاقد تواناییها و مهارتهای فنی می داند و تقرب اشخاص به کانون قدرت را ناشی از ارادت یا جاذبه های استثنایی خود آنان در ابعاد کوچکتر در نظر می گیرد. در این نوع اقتدار سلسله مراتب دقیق و قواعد رسمی سازمانی و ارگانهای دائمی اداری وجود ندارد، لذا وبر سازمان اداری اقتدار فرهمند را در قیاس با سازماندهی بوروکراتیک، بسیار منعطف و سیال می داند.

اسملسر که انقلابهای دینی را در جرگه جنبشهای ارزشگرا (Value oriented) طبقه بندی می کند، علت پیدایش رهبران پیامبرگونه را اینگونه توجیه می کند:

چون جنبشهای ارزشگرا، به دنبال بازسازی یک نظم تمام عیار اجتماعی هستند که از صدر تا ذیل نظام اجتماعی کهن و ارزشهای حاکم بر آن را برمی اندازد، ناگزیر برای تحقق چنین امر عظیمی، باید نوع کاملی از تبعیت و وفاداری در میان هواداران شکل بگیرد و آرمانها و امیدهای آنان در وجود رهبری که کمر به بازسازی کامل ارزشها بسته است فرافکنی شود.

در همین زمینه، چالمرز جانسون معتقد است:

ظهور یک رهبر فرهمند، به عنوان شتاب دهنده به رفتار انقلابی، ضروری است. شخصیتی که الهامات آخر الزمانی در وجود او متکون شده و می تواند در پرتو قدرت مکاشفه، طوفانی را مشاهده کند که طومار جهان کهنه را در هم می پیچید و بهشتی نوین به پا می کند.

نورمن کوهن، که از صاحب نظران بنام در خصوص انقلابهای دینی در سده های میانه اروپاست، درباره علل موفقیت رهبران دینی در امر جذب و سازماندهی پیروان و هدایت انقلابی آنان چنین می نگارد:

رمز موفقیت و تعالی رهبران انقلابهای دینی را نباید در میزان معلومات یا پایگاه و خاستگاه اجتماعی آنان جستجو کرد بلکه همواره مغناطیس شخصیت آنان بر هر عامل دیگری تفوق و تقدم داشته است. بعضی از آنان واقعا خود را تجسم اراده الهی و یا حداقل مجرای تنفیذ مشیتی ماورایی می پنداشته اند. اینان صاحبان رسالتهایی بوده اند که پیروزی نهایی شان در روز الست مقرر شده است. این چنین بود که در فضای رازآلود الهام و مکاشفه، چنین رهبرانی برای پیروان خود وظایفی سنگین و تاریخ ساز مقرر می داشتند و از آن سو، پیروان نیز تکلیف طاقت فرسایی برای ایجاد امید و اطمینان به جای حرمان و سرگشتگی بر دوش خود احساس می کردند. اخوت ناشی از سرنوشت مشترک باعث می شد که آنان خود را نخبگانی فراتر از انسانهای معمولی و فانی بدانند و این احساس را سهیم بودن در لیاقتهای رهبری و قدرت معجزه آسای وی تشدید می کرد. به هر حال، رسالتی که باید این توده ها را از اعماق اجتماع به مرتفع ترین قله های منزلت برکشد طبعا باعث تغییرات همه جانبه اجتماعی می شد. نقش بارور کردن این رسالت به عهده رهبرانی بود که با ذهن لبریز از رؤیاهای رستاخیزی و به قصد رساندن تاریخ به منتهای کمالش، می توانستند هواداران را غرق امیدهایی که از زمانهای دور به ارث رسیده بود بنمایند; و از مسیحیت اولیه، یک اسطوره اجتماعی مطابق با نیازهای روز آنان بسازند.

رهبران نهضتهای دینی از یک سنخ نیستند و بسته به نوع ادعاهایی که مطرح می کنند می توان آنان را طبقه بندی و گونه شناسی (typology) کرد. دروشه، جامعه شناس فرانسوی، از جمله کسانی است که رهبران جنبشهای منجی گرایانه را طبقه بندی کرده است. وی این رهبران را در سه دسته جای داده است:

۱- فرد مشخص حی و حاضر: که معمولترین نوع از رهبران موعود است. وی یا مستقیما دعوی منجی بودن می کند و یا دیگران او را مسیحا می دانند. او که خود را متصل به نیرویی قدسی می داند در قالبهای گوناگون تجلی می کند. بعضا نمونه های قومی و مشارکتی و سهامی نیز از اینگونه منجیان دیده شده اند. مانند افراد یک قوم یا کلیسا.

۲- فرد نامشخص مستور: در این نوع، منجی فقط اجازه می دهد که دشمنش دجال شناخته شود و یا حداکثر بدون هیچ ادعایی به پیشگویی درباره فتنه های آخر الزمانی می پردازد. در این مورد نیز با تنوع اشکال و قوا تجلی و ظهور مواجهیم.

۳- شخص با حضور نیابتی: که ادعای منجی بودن ندارد و خود را طلایه دار ظهور منجی واقعی می داند. در این قسم هم شاهد اشکال متنوعی هستیم. از قبیل پیشگو، چاووش و منادی، تازیانه خدا (the scourge of God) ، پیشوای خدا سالار و ….

شرایط اجتماعی از دیگر نکات مهمی است که نقشی کلیدی در کیفیت پیدایش رهبران انقلابهای دینی ایفا می کند. به این معنی که باید نوعی همزمانی و تقارن میان پیدایش شرایط اجتماعی – که پذیرای این رهبران است – و مدعیات آن