خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل نهج البلاغه و مبانی خط مشی گذاری در حکومت

فایل پاورپوینت کامل نهج البلاغه و مبانی خط مشی گذاری در حکومت؛ انتخابی مطمئن برای ارائه‌ای حرفه‌ای

اسلایدهایی آماده برای استفاده:

فایل فایل پاورپوینت کامل نهج البلاغه و مبانی خط مشی گذاری در حکومت شامل 120 اسلاید با طراحی دقیق و ساختاری استاندارد است که برای ارائه‌های رسمی یا چاپ، کاملاً مناسب و آماده استفاده می‌باشد.

ویژگی‌هایی که فایل فایل پاورپوینت کامل نهج البلاغه و مبانی خط مشی گذاری در حکومت را متمایز می‌کند:

• طراحی بصری حرفه‌ای:فایل پاورپوینت کامل نهج البلاغه و مبانی خط مشی گذاری در حکومت با بهره‌گیری از رنگ‌بندی هوشمندانه و چیدمان اصولی جهت انتقال بهتر مفاهیم ارائه.
• سهولت در اجرا: تمامی اسلایدها از پیش تنظیم شده‌اند و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.
• وضوح بالا و نظم ساختاری: کیفیت بالای عناصر گرافیکی و هماهنگی کامل در نمایش، تجربه‌ای بدون نقص را فراهم می‌سازد.

استاندارد بالا در تولید محتوا:

فایل فایل پاورپوینت کامل نهج البلاغه و مبانی خط مشی گذاری در حکومت با رعایت اصول حرفه‌ای طراحی شده و عاری از هرگونه ایراد گرافیکی یا ناهماهنگی در نمایش می‌باشد.

نکته مهم:

در صورت مشاهده نسخه‌هایی با کیفیت پایین‌تر، توجه داشته باشید که ممکن است نسخه‌های غیررسمی باشند. نسخه اصلی فایل فایل پاورپوینت کامل نهج البلاغه و مبانی خط مشی گذاری در حکومت تنها از طریق منبع معتبر در دسترس است.

هم‌اکنون فایل فایل پاورپوینت کامل نهج البلاغه و مبانی خط مشی گذاری در حکومت را دریافت کرده و ارائه‌ای حرفه‌ای و متمایز تجربه نمایید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نهج البلاغه و مبانی خط مشی گذاری در حکومت :

مقدمه

یکم، نهج البلاغه یکی از متون اساسی دینی، حکومتی و زمامداری با رویکردی اسلامی به شمار می رود.بازگشت نظری و عملی به میراث اسلامی – سیاسی از لوازم بالندی «تفکر و اندیشه » جدید است، و عمده ترین زیر بنای این میراث بزرگ، سیره معصومین علیهم السلام بالاخص سیره حکومتی امام علی علیه السلام، که بخش عمده آن در نهج البلاغه آمده، می باشد.

دوم، یکی از راهکارهای مهم حفظ نظام دینی و بقای آن عملکرد مطلوب آن و حل مشکلات جامعه در عرصه های مختلف بر اساس مبانی اصیل اسلامی است.موفقیت و عدم توفیق این نظام، در نوع نگاه جهانیان به اسلام به عنوان دینی که داعیه جامعیت و حکومت جهانی دارد، تاثیر فراوان دارد; از این رو بر رهبران، کارگزاران، نخبگان و آحاد مردم لازم است تا سعی بلیغ خود را برای موفقیت هر چه بیشتر حکومت اسلامی مبذول دارند.به طور مسلم یکی از راه های کارآمدی نظام، بازشناسی مبانی فکری و ارزشی نظام اسلامی است تا بتوان با الگو برداری صحیح و متناسب با زمان، از حکومت علوی، حکومت حقه علی ابن ابی طالب علیه السلام را یک الگوی تمام عیار برای تمامی عدالت پیشگان و آزادگان عالم معرفی کرد.

سوم، امام علی به عنوان یک انسان کامل به موضوعات و مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی پرداخته و چشم اندازهای گرانقدر خویش را در دوران حکومت پنج ساله خود – که فصل درخشانی را در تاریخ حکومت های جهان رقم زده – عرضه کرده است، و نهج البلاغه مملو از مباحث نظری و عملی تراویده ازاندیشه و سیره آن حضرت در عرصه سیاست و حکومت می باشد.

چهارم، بنابر نقل کتاب الذریعه ^(۱) حدود ۱۷۰ شرح بر نهج البلاغه نوشته شده است.عمده این آثار در باب سیاست و حکومت بر محور فرمان حضرت امیرعلیه السلام به مالک اشتر نخعی است که تجلی ویژگی ها و خصوصیات یک حکومت ایده آل می باشد; از جمله این آثار می توان به کتاب های آئین کشور داری از دیدگاه امام علی علیه السلام، حکمت اصول سیاسی اسلام، نظامنامه حکومت، سیاست و مدیریت در نهج البلاغه، فرمان حکومتی پیرامون مدیریت، اشاره کرد.

اهداف حکومت در نهج البلاغه

حکومت در دیدگاه مکتب اسلام و فرهنگ حکومت علوی از مهم ترین وسایل نیل جامعه به کمال و تعالی است، چون حیات بشری در این دنیا، از منظر فرهنگ اسلامی، ابزار برای رسیدن به کمال می باشد و آنچه برای انسان اصالت دارد، کمال جاویدان است; از این رو حکومت نیز می تواند وسیله مناسبی برای نیل به این هدف باشد، به جهت این که حکومت، هم امکانات این رشد و تعالی را به گونه ای جامع در اختیار دارد و هم می تواند زمینه استفاده از هر نوع امکانی را فراهم سازد.

از تعابیر حضرت علی علیه السلام این گونه استفاده می شود که حکومت وقتی می تواند مسیر رسیدن به کمال را راهنما باشد که خود در مسیر عدالت، تحقق امنیت، تامین رفاه و زمینه سازی تربیت انسانی، گام بردارد; در غیر این صورت، نه تنها وسیله ای برای نیل جامعه به سوی اهداف عالی نیست، بلکه به مانعی بزرگ برای رشد بشر تبدیل می شود.سیری در تاریخ حکومت های مختلف، مؤید این ادعاست.

از دیدگاه نهج البلاغه، عدالت، امنیت، رفاه و آسایش و تربیت، مهم ترین اهداف حکومت به شمار می رود که در ذیل به شرح آنها می پردازیم.

۱.عدالت محوری ترین اصلی که امام علیه السلام آن را مبنای قبول حکومت معرفی کرده و برای هر حکومتی لازم می داند، عدالت است:

اگر خداوند از عالمان پیمان سخت نگرفته بود که در برابر شکم بارگی ستمگر و گرسنگی ستم دیده هیچ آرام و قرار نگیرند، بی تامل رشته حکومت را از دست می گذاشتم و پایانش را چون آغازش می انگاشتم، و چون گذشته، خود را به کناری می کشیدم. ^(۲)

از این کلام به خوبی فهمیده می شود که نفس حکومت برای امام هدف نبوده، بلکه از باب تحقق عدالت، اقامه حق و ازاله باطل به آن می نگریستند.در جای دیگر، وجود مودت و همدلی در جامعه که مبین مشروعیت یک نظام است، را نتیجه اقامه عدل معرفی می کند:

همانا برترین چشم روشنی زمامداران، برقراری عدل در شهرها و آشکار شدن محبت مردم به رهبر است، که محبت دل های رعیت جز با پاکی قلب ها پدید نمی آید، و خیرخواهی آنان زمانی است که با رغبت و شوق پیرامون رهبر را گرفته، و حکومت بار سنگینی را بر دوش رعیت نگذاشته باشد، وطولانی شدن مدت زمامداری بر مردم ناگوار نباشد. ^(۳)

تاکید دیگر از کلام آن حضرت که حکومت را فقط برای برقراری عدل می خواست تا در سایه آن جامعه به کمال راه یابد، قضیه برخورد عبدالله بن عباس با ایشان است هنگامی که کفش خود را پینه می زند.حضرت از ابن عباس می پرسد: «ما قیمه هذا النعل؟» ابن عباس جواب می دهد: «لا قیمه لها!» و امام می فرماید:

سوگند به خدا که همین کفش کهنه و پاره بی ارزش، نزد من از حکومت بر شما محبوب تر است، مگر این که حقی را با آن به پا دارم، یا باطلی را دفع کنم. ^(۴)

حضرت علیه السلام برای بیان نیت واقعی و قلبی خود را از قبول حکومت و رفع اتهام قدرت طبیعی از خود در پیشگاه خداوند، می فرماید:

خدایا، تو می دانی که جنگ و درگیری ما برای به دست آوردن قدرت، حکومت دنیا و ثروت نبود، بلکه می خواستیم نشانه های حق و دین تو را به جایگاه خویش بازگردانیم، و در سرزمین های تو اصلاح را ظاهر کنیم، تا بندگان ستمدیده ات در امن و امان زندگی کنند، و قوانین و مقررات فراموش شده تو بار دیگر اجرا گردد. ^(۵)

در ادامه این کلام، حضرت با بیان صفات و ویژگی های لازم برای جانشینی پیامبرصلی الله علیه وآله وسلم، اولویت های خود را در احراز این چنین بر می شمرد:

خدایا، من نخستین کسی هستم که به تو روی آورد، و دعوت تو را شنید و اجابت کرد. در نماز، کسی از من جز رسول خداصلی الله علیه وآله وسلم پیشی نگرفت، همانا شما دانستید که سزاوار نیست بخیل بر ناموس و جان و غنیمت ها و احکام مسلمانان ولایت و رهبری یابد، و امامت مسلمانان را عهده دار شود، تا در اموال آنها حریص گردد، و نادان نیز لیاقت رهبری ندارد تا با نادانی خود مسلمانان را به گمراهی کشاند، و ستمکار نیز نمی تواند رهبر مردم باشد، که با ستم، حق مردم را غضب و عطاهای آنان را قطع کند، و نه کسی که در تقسیم بیت المال و رشوه خوار در قضاوت نمی تواند امام باشد، زیرا که برای داوری با رشوه گرفتن حقوق مردم را پایمال، و حق را به صاحبان آن نمی رساند، و آن کسی که سنت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم را ضایع می کند، لیاقت رهبری ندارد، زیرا که امت اسلامی را به هلاکت می کشاند. ^(۶)

اهدافی که حضرت در این خطبه به عنوان فلسفه حکومت بیان فرمودند (باز گرداندن نشانه های دین در جایگاه خود، ظهور اصلاح در سرزمین ها، امنیت بندگان ستمدیده، اجرای مقررات و حدود تعطیل شده و فراموش شده دین) جز در بستر عدالت و در سایه عدالت فراگیر، محقق نخواهد شد. ^(۷) در واقع جامعه ای که عدالت در آن برپا نیست، فاقد حیات انسانی و زندگی معنوی است (العدل حیاه) ^(۸) و دیانتی که در آن اهتمام به برقراری عدالت نیست، مایه گمراهی است (العدل حیاه الاحکام) ^(۹) و حکومتی که عدالت هدف آن نیست و در راه برقراری عدالتی همه جانبه و فراگیر گام نمی زند، در مسیر هلاکت است (عدل السلطان حیاه الرعیه و صلاح البریه) ^(۱۰).امام علیه السلام هدف اساسی حکومت والاترین ارزش در جامعه، اصل بنیادی در جهت گیری های حکومتی را عدالت می دانست و عدالت اجتماعی، عدالت اقتصادی، عدالت قضایی را بهترین خدمت به جامعه معرفی می کرد، حتی امام در مقایسه بین عدل و جود، عدل را افضل معرفی می کند که عدل، حرکت مطابق اصل و قابل تحقق توسط همگان است; اما جود، مسیر خاصی و برای گروه خاص می باشد.امام عدالت را سبب عافیت، سلامت و کرامت جامعه معرفی می فرماید: «مگر پیراهن عافیت را با عدل خود به اندام شما نپوشانیدم؟» ^(۱۱)

نکته قابل توجه این که از کلام امام فهمیده می شود عدالت یک نمود درونی دارد و یک نمود بیرونی.کسی می تواند عدالت را در نمود بیرونی آن، یعنی در جامعه، به خوبی تحقق بخشد که در اجرای آن در درون خود، به موفقیت رسیده باشد.حضرت در توصیف بهترین بندگان خدا می فرمایند:

(بهترین و محبوب ترین بنده نزد خدا، بنده ای است که) خود را به عدالت واداشته، و آغاز عدالت او، آن که هوای نفس را از دل بیرون رانده است، حق را می شناساند و به آن عمل می کند. ^(۱۲)

عدالت در دیدگاه امام علیه السلام آنقدر ارزش داشت، که امام جان خویش را در راه اقامه آن فدا کرد. ^(۱۳)

۲.امنیت

برقراری امنیت در تمام ابعاد، از اهداف میانی مهم حکومت اسلامی است که در سایه آن، تحقق اهداف عالیه و رسیدن به رشد و کمال انسانی میسور خواهد بود.امام علی علیه السلام از منادیان بزرگ امنیت در جامعه بود; از نمونه های اهتمام امام به مساله امنیت را می توان در موارد ذیل برشمرد:

۱) نوع پذیرش حکومت که با اصرار مردم و بیعت آزادانه آنان حکومت را پذیرفت. ^(۱۴)

۲) استناد امام به این که بیعت با ایشان امری اجباری و از روی نا آگاهی نبوده است. ^(۱۵)

۳) آزادی و تضمین امنیت افرادی که از بیعت با امام سرباز زدند، همچون عبدالله بن عمر، سعدبن ابی وقاص، حسان بن ثابت، کعب بن مالک، مسیلمه بن مخلد، ابوسعید خدری، محمد بن مسلمه، نعمان بن بشیر، زیدبن ثابت، رافع بن خدیج، فضاله بن عبید و کعب بن حجره. ^(۱۶)

۴) تصریح به این که امنیت یکی از اهداف پذیرش حکومت است. ^(۱۷)

۵) بیان این که در سایه رونق دین و بر پایی علایم دیانت و حفظ حدود و مرزهای شریعت، امنیت فکری، فرهنگی و معنوی و دیگر امنیت ها به درستی فراهم خواهد شد. ^(۱۸)

۶) بیان پیوند بین مقوله های مختلف امنیت با یکدیگر مانند امنیت سیاسی و اجتماعی با امنیت معنوی و فرهنگی و یا امنیت شغلی و اقتصادی، از این رو به فرمانداران و کارگزاران حکومت سفارش حفظ امنیت سیاسی، اجتماعی را می کرد. ^(۱۹)

۷) نفی روحیه خودکامگی که مانع ثبات امنیت می شود. ^(۲۰)

۸) تاکید بر حفظ امنیت اقتصادی در برخورد با مردم در ادای واجبات مالی و پرداخت مالیات ها و همچنین در توجه به صاحبان صنایع و تجار و جایگاه ایشان. ^(۲۱)

۹) تاکید بر امنیت قضایی به عنوان چتر حمایتی در قبال سایر امنیت ها در جامعه. ^(۲۲)

۱۰) اظهار نگرانی و ناخشنودی از وقایعی که موجب ناامنی در جامعه می شود. ^(۲۳)

۱۱) اهتمام به امور ارتش و سپاهیان به عنوان حافظان امنیت مردم و جامعه. ^(۲۴)

۱۲) اهتمام به تامین امنیت جهانی. ^(۲۵)

۳.رفاه و آسایش

در حکومت اسلامی که هدف اصلی آن نیل جامعه و آحاد مردم به سوی تعالی و کمال است، تامین رفاه و آسایش در اولویت قرار می گیرد، به جهت این که با تامین رفاه و آسایش مسیر تعالی انسان ها هموار می شود.در این جا ذکر نمونه هایی از توجه امام به رفاه و آسایش در جامعه، ذکر می کنیم:

۱) اصلاح امور مردم و اصلاح (عمران و آبادانی) شهرها و در واقع تامین رفاه و آسایش مردم از اهداف عمده حکومت به شمار می آید. ^(۲۶)

۲) با توزیع درست درآمدها و صرف کردن آنها در عمران و آبادانی، زمینه رفاه همگانی فراهم می شود. ^(۲۷)

۳) در عصر حکومت حضرت علی، اهتمام بر تامین حداقل رفاه و معیشت برای مردم بوده است. ^(۲۸)

۴) آبادسازی زمین از اوامر الهی ^(۲۹) و از رسالت های انبیا شمرده شده، که در سایه این آبادانی، رفاه و آسایش تامین خواهد شد. ^(۳۰)

۵) از وظایف امام و حاکم جامعه اسلامی، اعطای سهم آحاد جامعه از بیت المال و منابع عمومی درآمد است، که شرط اساسی تحقق رفاه همگانی است; در غیر این صورت، بخش زیادی از ثروت ها و منابع درآمدزا، در اختیار اقلیتی قرارخواهد گرفت و غلبه غنا بر فقر، مانع تحقق رفاه عمومی خواهد شد. ^(۳۱)

۶) تصریح به این که از حقوق واجب مردم که برعهده حکومت است، صرف بیت المال برای مصارف عمومی جامعه به جهت فراهم آمدن رفاه و آسایش می باشد. ^(۳۲)

۷) تاکید بر تامین رفاه از راه تقسیم درست ارزاق عمومی، به خصوص برای کارکنان حکومت، برای جلوگیری از فساد مالی. ^(۳۳)

۸) تاکید بر تامین رفاه و آسایش سپاهیان. ^(۳۴)

۴.تربیت

مهم ترین هدف حکومت از دیدگاه فرهنگ اسلامی که نهج البلاغه تبلور کلمات الگوی کامل این فرهنگ است، تربیت می باشد.با تربیت می توان زمینه رشد و تعالی فرد و جامعه را فراهم کرد تا استعدادها و توانایی ها در جهت کمال مطلق شکوفا شود; برای نمونه به بعضی از سخنان امام علی درباره تربیت و اهتمام ایشان به این مهم، اشاره می کنیم:

۱) بیان این که تربیت اسلامی از واجبات و وظایف مهم برعهده امام و رهبر جامعه است:

بر امام و رهبر واجب است که بر اهل ولایت خویش حدود اسلام و ایمان را تعلیم دهد (ایشان را در مسیر تربیت اسلامی قرار دهد) . ^(۳۵)

و همچنین می فرمایند:

اما شما نیز بر من (امام) حقوقی دارید; (از جمله) این که شما را تعلیم دهم تا نادان نمانید و آدابتان بیاموزم تا بدانید. ^(۳۶)

۲) تربیت و انسان سازی را باید امام از خود آغاز کند:

هر که خود را پیشوای مردم قرار دهد، باید پیش از تعلیم و تربیت دیگران به تعلیم و تربیت خویش بپردازد، و باید این تربیت، پیش از آن که با زبان باشد، با سیرت و رفتار باشد، و آن که خود را تعلیم دهد و تربیت کند، شایسته تر به تعظیم است از آن که دیگری را تعلیم دهد و تربیت نماید. ^(۳۷)

این یک حقیقت است که تبلیغ و تربیت عملی، تاثیر بیشتری نسبت به تبلیغ و تربیت زبانی دارد; از این رو امام علیه السلام با تربیت کامل خویش و فرزندان و اطرافیان و یاران خویش، هم جایگاه تربیت را در اندیشه و فرهنگ اسلامی احیا کرد و هم هدف بودن تربیت در حکومت اسلامی را:

ای مردم، به خدا سوگند من شما را به طاعتی برنمی انگیزم، جز آن که خود پیش از شما به گزاردن آن برمی خیزم، و شما را از معصیتی باز نمی دارم، جز آن که خود پیش از شما آن را فرومی گذارم. ^(۳۸)

۳) بیان این که آنچه لازمه تربیت بود برای شما مردم گفتم:

ای مردم، من اندرزهایی را که پیامبران به امت هایشان دادند، بر شما گفتم، و آنچه را که اوصیا به (مردمان) پس از خود رساندند، (من نیز به شما) رساندم. ^(۳۹)

حضرت علی علیه السلام درباره این که تمام مرزهای حلال و حرام الهی و لوازم تربیت درست بشر را بیان کرده، می فرماید:

مگر من در میان شما براساس ثقل اکبر (قرآن) عمل نکردم؟ و ثقل اصغر (عترت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم) را در میان شما باقی نگذاردم؟ مگر من پرچم ایمان را در بین شما استوار نساختم؟ و از حدود و مرز حلال و حرام آگاهی تان ندادم؟ مگر پیراهن عافیت را با عدل خود به اندام شما نپوشاندم؟ و نیکی ها را با اعمال و گفتار خود در میان شما رواج ندادم؟ و ملکات اخلاق انسانی را به شما نشان ندادم؟ ^(۴۰)

در فرهنگ نهج البلاغه همه تباهی ها از فقدان تربیت صحیح نشات می گیرد; از این رو توجه به امر تعلیم و تربیت در جایگاه ویژه ای قرار دارد: «عدم الادب سبب کل شر» ^(۴۱) که تعبیر دیگری است از این روایت علوی: «لا دین لمن لا ادب له » .

۴) اقامه سنت ها، جلوگیری از بدعت ها، ابلاغ مواعظ و تلاش در نصیحت مردم
، از وظایف عمومی رهبران جامعه است:

بدان که بهترین بندگان خدا نزد او، پیشوایی است عادل و دادگر، هدایت شده و هدایت کننده، پس سنت های معلوم را برپا دارد، و بدعت های مجهول را بمیراند. ^(۴۲)

در جای دیگر می فرمایند:

همانا بر امام نیست جز آنچه از امر پروردگار به عهده او واگذار شده است: کوتاهی نکردن در پند و موعظه، و کوشیدن در نصیحت. ^(۴۳)

در نظر امام علی علیه السلام تربیت صحیح بنیان همه سعادت هاست و هر امری در سایه تربیت درست به سامان می رسد:

کمال سعادت (سعادت دنیوی و اخروی) تلاش کردن در صلاح امور همگان و تربیت جمهور مردم است. ^(۴۴)

اصول حاکم بر خط مشی گذاری

۱. حاکمیت الله (خدامحوری)

خدا محوری در کلام حضرت علیه السلام وجود دارد، هم در عرصه اخلاق، آن جا که صفات متقین را برای همام ذکر می کند:

عظم الخالق فی انفسهم فصغر ما دونه فی اعینهم; ^(۴۵) (مؤمنان) ژرفای روحشان را عظمت آفردگار لبریز کرده است، پس هرچه جز او، در نگاهشان خرد است.

و هم آن جا که در صحنه سیاست، نوع برخورد با زمامدار را تبیین می فرماید:

کسی که عظمت خدا در جانش بزرگ و منزلت او در قلبش والاست، سزاوار است که هر چیز جز خدا را کوچک شمارد. ^(۴۶)

در این بخش به بررسی اصولی که مبتنی بر خدامحوری (حاکمیت الله) است، می پردازیم:

۱) حق مداری و حق محوری برای کلمه «حق » معانی مختلفی مطرح شده است; از این رو باید به چگونگی حق مداری بر اساس معانی چهارگانه آن در سیاست مولی الموحدین علیه السلام پرداخت:

الف) حق به معنای خدا: اگر حق به معنای خدا باشد، حضرت علی فانی در خداست، در رفتار، کردار، گفتار و نیات، که جنگ خندق شاهدی بر این ادعاست.حضرت علیه السلام در این باره می فرماید:

به خدا سوگند اگر هفت اقلیم را با آنچه در زیر آسمان هاست به من دهند تا خدا را نافرمانی کنم در این که پوست جوی را از مورچه ای ناروا بگیریم، چنین نخواهم کرد. ^(۴۷)

بر پایه همین اصل، اساس نگاه خود و دیگران به سیاست را چنین تبیین می کند: «من شما را برای خدا می خواهم، شما مرا برای خودتان می خواهید» ^(۴۸).و نیز می فرماید: «مخلوق را طاعتی نیست آن جا که خالق را نافرمانی آید» . ^(۴۹)

ب) حق به معنای قرآن: اگر حق به معنای قرآن باشد، باز حضرت علی علیه السلام از همگان حق محورتر (قرآنی تر) می باشد و این اساس را در جریان حکمیت اثبات فرمود:

اگر به آن دو نفر (ابو موسی و عمرو عاص) رای به داوری داده شد، تنها برای این بود که آنچه را قرآن زنده کرد، زنده سازند، و آنچه را قرآن مرده خواند، بمیرانند; زنده کردن قرآن این است که دست وحدت به هم دهند و به آن عمل کنند، و میراندن، از بین بردن، پراکندگی و جدایی است; پس اگر قرآن ما را به سوی آنان بکشاند آنان را پیروی می کنیم و اگر آنان را به سوی ما سوق داد باید اطاعت کنند. ^(۵۰)

ج) حق به معنای مصطلح و رایج حقوقی: اگر حق به معنای مصطلح و رایج حقوقی باشد باز هم علی علیه السلام به هیچ قیمتی و حتی به اندازه ی ذره ای از آن عدول نمی کند.جریان نامه شدید اللحن امام به یکی از فرمانداران و همچنین قضیه برخورد با برادرش عقیل ^(۵۱) بهترین شاهد بر این مدعاست.به امام علیه السلام خبر دادند که فرماندار بصره (ابن عباس) مقداری از بیت المال مسلمانان را برداشته، به مکه گریخته و به ناحق خورده است، امام علیه السلام نامه شدید اللحنی به او نوشتند:

پس از خدا بترس، و اموال آنان را بازگردان، و اگر چنین نکنی، و خدا مرا فرصت دهد تا بر تو دست یابم، تو را کیفر خواهم کرد، که نزد خدا عذر خواه من باشد، و با شمشیری تو را می زنم که به هرکس زدم وارد دوزخ گردید.سوگند به خدا اگر حسن و حسین چنان می کردند که تو انجام دادی، از من روی خوش نمی دیدند و به آرزو نمی رسیدند تا آن که حق را از آنان بازپس ستانم. ^(۵۲)

د) حق به معنای قانون: اگر حق به معنای قانون باشد، علی علیه السلام الگوی قانون مداری و پایبندی به قانون است.آن حضرت پایمال شدن حق و عدالت را با هیچ عذری نمی پذیرد; از این رو به مالک اشتر نخعی می فرماید: «به مردم نگو، به من فرمان دادند، من نیز فرمان می دهم پس باید اطاعت شود» . ^(۵۳)

۲) امانت پنداشتن حکومت نه غنیمت دانستن آن تدبیر و سیاست جامعه بشری یکی از مهم ترین حکمت های ارسال رسل و انزال کتب آسمانی به شمار می رود ^(۵۴) و نیز اگر سیاست را «مدیریت و توجیه و تنظیم زندگی اجتماعی انسان ها در مسیر حیات معقول » ^(۵۵) معنا کنیم، به حکم عقل یکی از عالی ترین کارها و تلاش ها محسوب می شود; از این رو در مکتب اسلام این عبادت با ارزش برای عموم شایستگان واجب کفایی و برای شایستگان منحصر به فرد مثل انبیا و ائمه علیهم السلام در زمان خود واجب عینی است.

اسلام به همان اندازه که نسبت به ادیان گذشته دارای خصلت جاودانگی و جامع الاطراف بودن قوانین و احکامش است، در جهت تدبیر و سیاست جامعه انسانی و اسلامی نیز از ویژگی و امتیاز خاصی برخوردار می باشد; بدین معنا که «توجه به سرنوشت جامعه و شیوه حکومت، قوانین و احکام مربوط به آن، ویژگی ها و شرایط لازم برای متصدیان امور و…» از پردامنه ترین فصول این شریعت والای الهی و جاودانی است.

در این جا اصول کلی و خطوط اساسی سیاست را در نهج البلاغه جست وجو می کنیم.پیش از آن، اشاره ای به کلام خداوند می کنیم، جایی که حاکم و سرپرست جامعه را امین جامعه مطرح می کند و رسالت و وظیفه مردم را سپردن امانت حکومت به او می داند. ^(۵۶) امام علی علیه السلام این معنا از سیاست را در نامه خود به اشعث بن قیس، فرماندار حضرت در آذربایجان، تصریح می کند:

بی گمان کاری که به تو سپرده شده است نه لقمه ای چرب، بلکه بار امانتی بر گردن تو است و در پاسداری از آن باید سرور خویش را پاسخ گو باشی. ^(۵۷)

در نامه دیگری که به عنوان ماموران و کارگزاران وصول خراج مرقوم فرموده اند، آمده است: «شما خزانه داران ملت، نمایندگان امت و سفیران رهبران هستید» . ^(۵۸)

تاکید دیگر این برنگرش رسالت در منشور حکومت یعنی نامه به مالک اشتر است: «همچون درنده ای مباش که خوردن و دریدن مردم را مغتنم شماری » . ^(۵۹)

تعابیر حضرت علیه السلام به خوبی حاکی این معناست که اگر پذیرش این بار امانت، وظیفه ای بر دوش حضرت نبود، هیچ گاه به قبول آن تمایلی نشان نمی داد. ^(۶۰)

۳) التزام به کتاب و سنت پیامبرصلی الله علیه وآله وسلم و سنت های خوب پیشینیان حضرت در فرمان به مالک اشتر می فرمایند:

آنچه بر تو لازم است آن که حکومت های دادگستر پیشین، سنت های با ارزش گذشتگان، روش های پسندیده رفتگان، و آثار پیامبر و واجباتی که در کتاب خداست، را همواره به یادآوری، و به آنچه ما عمل کرده ایم پیروی کنی…. ^(۶۱)

۲.مردم محوری از اهداف حکومت امام علی علیه السلام

همچنان که بیان شد، تربیت است.در تربیت، انسان محور اساسی است; از این رو در حکومت های الهی، مردم نقش اساسی را دارند و حکومت ابزاری برای رشد و تعالی مردم است.در این جا به نمودهای «مردم محوری » در نهج البلاغه، اشاره ای می کنیم:

۱) مشروعیت سیاسی و مقبولیت مردمی

حضرت علی علیه السلام این معنا را در خطبه های ۱۷۳، ۱۳۷، ۱۷۰، ۲۰۵ و نامه های ۱ و ۳۱ و ۵۴ متذکر می شوند که تنها به یک بخش از نامه ۵۴ اشاره می کنیم:

من قصد مردم نکردم تا این که مردم قصد من کردند (و به سویم