خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تحقیق مفصل درباره نسخ

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تحقیق مفصل درباره نسخ :

 ما ننسخ من آیه او ننسها نات بخیر منها او مثلها ا لم تعلم ان الله علی کل شی ء قدیر (۱۰۶)ا لم تعلم ان الله له ملک السماوات و الارض و ما لکم من دون الله من ولی و لا نصیر (۱۰۷)

ترجمه آیات

ماهیچ آیه ای را نسخ نمی کنیم و از یادها نمی بریم مگر آنکه بهتراز آن و یا مثل آنرا می آوریم مگر هنوزندانسته ای که خدا بر هر چیزی قادر است(۱۰۶).

مگر ندانسته ای که ملک آسمانها و زمین از آن خداست وشما بغیر از خدا هیچ سرپرست و یاوری ندارید(۱۰۷).

بیان

این دو آیه مربوط بمسئله نسخ است، و معلوم است که نسخ بان معنائی که در اصطلاح فقهامعروف است، یعنی بمعنای(کشف از تمام شدن عمر حکمی ازاحکام)، اصطلاحی است که ازاین آیه گرفته شده، و یکی از مصادیق نسخ در این آیه است.و همین معنا نیز از اطلاق آیه استفاده

صفحه : ۳۷۷

میشود.

معنینسخو مراد ازنسخ آیهما ننسخ من آیه کلمه(نسخ)بمعنای زایل کردن است، وقتی میگویند: (نسخت الشمس الظل)، معنایش اینستکه آفتاب سایه را زایل کرد، و از بین برد، در آیه: (و ما ارسلنا من قبلک من رسول و لا نبی، الا اذا تمنی، القی الشیطان فی امنیته، فینسخ الله مایلقی الشیطان، هیچ رسولی وپیامبری نفرستادیم، مگر آنکه وقتی شیطان چیزی در دل او می افکند، خدا القاء شیطانی را ازدلش زایل می کرد)، بهمین معنا استعمال شده است. ^(۱) معنای دیگر کلمه نسخ، نقل یک نسخه کتاب به نسخه ای دیگر است، و این عمل را از این جهت نسخ میگویند، که گوئی کتاب اولی را از بین برده، و کتابی دیگر بجایش آورده اند، و بهمین جهت در آیه: (و اذا بدلنا آیه مکان آیه، و الله اعلم بما ینزل، قالوا: انما انت مفتر، بل اکثرهم لا یعلمون)بجای کلمه نسخ کلمه تبدیل آمده، می فرماید: چون آیتی را بجای آیتی دیگر تبدیل می کنیم، با اینکه خدا داناتر است باینکه چه نازل می کندمیگویند: تو دروغ می بندی، ولی بیشترشان نمیدانند. ^(۲) و بهر حال منظور ما این است که بگوئیم: از نظرآیه نامبرده نسخ باعث نمیشود که خود آیت نسخ شده بکلی از عالم هستی نابود گردد، بلکه حکم در آن عمرش کوتاه است، چون بوضعی وابسته است که با نسخ، آن صفت از بین می رود.

و آن صفت صفت آیت، و علامت بودن است، پس خود این صفت بضمیمه تعلیل ذیلش که می فرماید: (مگر نمیدانی که خدا بر هر چیز قادر است)، بما می فهماند که مراد از نسخ از بین بردن اثر آیت، از جهت آیت بودنش میباشد، یعنی از بین بردن علامت بودنش، با حفظ اصلش، پس بانسخ اثر آن آیت از بین می رود، و اما خود آن باقی است، حال اثر آن یا تکلیف است، و یا چیزی دیگر.

و این معنا از پهلوی هم قرار گرفتن نسخ و نسیان بخوبی استفاده میشود، چون کلمه(ننسها)از مصدر انساء است، که بمعنای از یاد دیگران بردن است، همچنانکه نسخ بمعنای از بین بردن عین چیزیست، پس معنای آیه چنین میشود که ما عین یک آیت را بکلی از بین نمی بریم، و یاآنکه یادش را از دلهای شما نمی بریم، مگر آنکه آیتی بهتر از آن و یا مثل آن می آوریم.

و اما اینکه آیت بودن یک آیت بچیست؟در جواب میگوئیم:آیت ها مختلف، و حیثیات نیزمختلف، و جهات نیز مختلف است، چون بعضی از قرآن آیتی است برای خدای سبحان، باعتبار

…………………………………….. ۱ – سوره حج آیه ۵۲ ۲ – سوره نحل آیه ۱۰۱

صفحه : ۳۷۸

اینکه بشر از آوردن مثل آن عاجز است، و بعضی دیگرش که احکام و تکالیف الهیه را بیان می کند، آیات اویند، بدان جهت که در انسانها ایجاد تقوی نموده، و آنانرابخدا نزدیک می کند، و نیزموجودات خارجی آیات او هستند، بدان جهت که با هستی خود، وجود صانع خود راباخصوصیات وجودیشان از خصوصیات صفات و اسماء حسنای صانعشان حکایت می کنند، و نیزانبیاء خدا و اولیائش، آیات اوهستند، بدان جهت که هم با زبان و هم با عمل خود، بشر را بسوی خدا دعوت می کنند، و همچنین چیزهائی دیگر.

مفهومآیتو اقسام آیات الهی و بنا بر این کلمه آیت مفهومی دارد که دارای شدت و ضعف است، بعضی از آیات در آیت بودن اثر بیشتری دارند، و بعضی اثر کمتری،همچنانکه از آیه: (لقد رای من ایات ربه الکبری، اودر آن جا از آیات بزرگ پروردگارش را بدید)^(۱) ، نیز بر می آید، که بعضی آیات از بعضی دیگر درآیت بودن بزرگتر است.

از سوی دیگر بعضی از آیات در آیت بودن تنها یک جهت دارند، یعنی از یک جهت نمایشگر و یاد آورنده صانع خویشند، و بعضی از آیات دارای جهات بسیارند، وچون چنین است نسخ آیت نیز دو جور است، یکی نسخ آن بهمان یک جهتی که دارد، و مثل اینکه بکلی آنرا نابودکند، ویکی اینکه آیتی را که از چند جهت آیت است، از یک جهت نسخ کند، و جهات دیگرش رابایت بودن باقی بگذارد، مانند آیات قرآنی، که هم از نظر بلاغت، آیت و معجزه است، و هم از نظرحکم، آنگاه جهت حکمی آنرا نسخ کند، و جهت دیگرش همچنان آیت باشد.

اشاره به دو اعتراض بر مساله نسخ و استنباط پاسخ آنها از آیه کریمه این عمومیت را که ما از ظاهر آیه شریفه استفاده کردیم،عمومیت تعلیل نیز آنرا افاده می کند، تعلیلی که از جمله،(ا لم تعلم ان الله علی کل شی ء قدیر، ا لم تعلم ان الله له ملک السموات و الارض)الخ بر می آید، چون انکاریکه ممکن است در باره نسخ توهم شود، و یا انکاریکه از یهوددر این باره واقع شده، و روایات شان نزول آنرا حکایت کرده، و بالاخره انکاریکه ممکن است نسبت بمعنای نسخ بذهن برسد، از دو جهت است.

جهت اول اینکه کسی اشکال کند که: آیت اگر از ناحیه خدایتعالی باشد، حتما مشتمل برمصلحتی است که چیزی بغیر آن آیت آن مصلحت را تامین نمی کند وبا این حال اگر آیت نسخ شود، لازمه اش قوت آن مصلحت است، چیزی هم که کار آیت را بکند، و آن مصلحت را حفظ کند، نیست،چون گفتیم هیچ چیزی در حفظ مصلحت کار آیت را نمی کند، و نمیتواند فائده خلقت را اگر آیت تکوینی باشد – ، و مصلحت بندگان را – اگر آیت تشریعی باشد – ، تدارک و تلافی

…………………………………….. ۱ – سوره نجم آیه ۱۸

صفحه : ۳۷۹

نماید.

شان خدا هم مانند شان بندگان نیست، علم او نیز مانند علم آنان نیست که بخاطردگرگونگی عوامل خارجی، دگرگون شود، یک روز علم بمصلحتی پیدا کند، و بر طبق آن حکمی بکند، روز دیگر علمش بمصلحتی دیگر متعلق شود، که دیروز تعلق نگرفته بود، و در نتیجه بحکم دیگری حکم کند، و حکم سابقش باطل شود، و در نتیجه هر روز حکم نوی براند، و رنگ تازه ای بریزد، همانطور که بندگان او بخاطراینکه احاطه علمی بجهات صلاح اشیاء ندارند، اینچنین هستند، احکام و اوضاعشان با دگرگونگی علمشان بمصالح و مفاسدو کم و زیادی و حدوث و بقاءآن، دگرگون میشود، که مرجع و خلاصه این وجه اینستکه: نسخ، مستلزم نفی عموم و اطلاق قدرت است، که در خدا راه ندارد.

وجه دوم این استکه قدرت هر چند مطلقه باشد، الا اینکه با فرض تحقق ایجاد، و فعلیت وجود، دیگر تغییر و دگرگونگی محال است، چون چیزیکه موجود شد، دیگر ازآنوضعی که بر آن هستی پذیرفته، دگرگون نمیشود، و این مسئله ایست ضروری.

مانند انسان در فعل اختیاریش، تا مادامی که از او سر نزده،اختیاری او است، یعنی می تواندآنرا انجام دهد، و می تواند انجام ندهد، اما بعد از انجام دادن،دیگر این اختیار از کف او رفته، ودیگر فعل، ضروری الثبوت شده است.

و برگشت این وجه باین استکه نسخ، مستلزم این استکه ملکیت خدایرامطلق ندانیم، وجواز تصرف او را منحصر در بعضی امور بدانیم، یعنی مانند یهود بگوئیم: او نیزمانند انسانهاوقتی کاری را کرد دیگر زمام اختیارش نسبت بان فعل از دستش می رود، چه یهود گفتند: (ید الله مغلوله دست خدا بسته است).

لذا در آیه مورد بحث در جواب از شبهه اول پاسخ می گوید، باینکه:(ا لم تعلم ان الله علی کل شی ء قدیر)؟یعنی مگر نمی دانی که خدا بر همه چیز قادر است، و مثلا می تواندبجای هرچیزیکه فوت شده، بهتر از آنرا و یا مثل آن را بیاورد؟و از شبهه دوم بطور اشاره پاسخ گفته باینکه: (ا لم تعلم ان الله له ملک السموات و الارض؟و ما لکم من دون الله من ولی و لا نصیر؟)یعنی وقتی ملک آسمانها و زمین از آن خدای سبحان بود، پس او می تواند بهر جور که بخواهد در ملکش تصرف کند، و غیر خدا هیچ سهمی از مالکیت ندارد،تا باعث شود جلو یک قسم از تصرفات خدای سبحان را بگیرد، و سد باب آن کند.

پس هیچکس مالک هیچ چیز نیست، نه ابتداء و نه با تملیک خدایتعالی،برای اینکه آنچه راهم که خدا بغیر خود تملیک کند، باز مالک است، بخلاف تملیکی که ما بیکدیگر می کنیم، که وقتی

صفحه : ۳۸۰

من خانه خود را بدیگری تملیک می کنم در حقیقت خانه ام رااز ملکیتم بیرون کرده ام، و دیگرمالک آن نیستم، و اما خدایتعالی هر چه را که بدیگران تملیک کند،در عین مالکیت دیگران، خودش نیز مالک است، نه اینکه مانند ما الکیت خود را باطل کرده باشد.

پس اگر به حقیقت امر بنگریم، می بینیم که ملک مطلق و تصرف مطلق تنها از آن او(خدا)است، و اگر بملکی که بما تملیک کرده بنگریم، و متوجه باشیم که ما استقلالی در آن نداریم، می بینیم که او ولی ما در آن نعمت است، و چون باستقلال ظاهری خود که او بما تفضل کرده بنگریم- با اینکه در حقیقت استقلال نیست، بلکه عین فقر است بصورت غنی، و عین تبعیت است بصورت استقلال – مع ذلک می بینیم با داشتن این استقلال بدون اعانت و یاری او، نمیتوانیم امور خود را تدبیر کنیم، آنوقت درک می کنیم که او یاور ما است.

و این معنا که در اینجا خاطر نشان شد، نکته ایست که از حصر درآیه استفاده میشودحصریکه از ظاهر، (ان الله له ملک السموات و الارض)بر می آید پس میتوان گفت: دو جمله(الم تعلم ان الله علی کل شی ء قدیر)و(ا لم تعلم ان الله له ملک السموات و الارض)دو جمله مرتب هستند، مرتب بان ترتیبی که میانه دو اعتراض هست.

و دلیل بر اینکه اعتراض بر مسئله نسخ دو اعتراض است، و آیه شریفه پاسخ از هر دواست، این است که آیه شریفه بین دو جمله فصل انداخته، و بدون وصل آورده یعنی بین آندو،واوعاطفه نیاورده است، و جمله(و ما لکم من دون الله من ولی و لا نصیر)، هم مشتمل بر پاسخ دیگری از هردو اعتراض است، البته پاسخ جداگانه ای نیست، بلکه بمنزله متمم پاسخهای گذشته است.

می فرماید: و اگر نخواهید ملک مطلق خدا را در نظر بگیرید،بلکه تنها ملک عاریتی خود رادر نظر می گیرید، که خدا بشما رحمت کرده، همین ملک نیز از آنجا که بخشش اوست، و جدا ازاو و مستقل از او نیست، پس باز خدا به تنهائی ولی شما است، و در نتیجه میتواند در شما و درما یملک شما هر قسم تصرفی که بخواهد بکند.

و نیز اگر نخواهید به عدم استقلال خودتان در ملک بنگرید، بلکه تنها ملک و استقلال ظاهری خود را در نظر گرفته، و در آن جمود بخرج دادید، باز هم خواهید دیدکه همین استقلال ظاهری و ملک و قدرت عاریتی شما، خود بخود برای شما تامین نمیشود، و نمیتواند خواسته شمارا بر آورد،و مقاصد شما را رام شما کند، و به تنهائی مقصود و مراد شما را رام و مطیع قصد واراده شما کند، بلکه با داشتن آن ملک و قدرت مع ذلک محتاج اعانت و نصرت خدا هستید، پس تنها یاور شما خدا است، و در نتیجه او میتواند از این طریق، یعنی از طریق یاری، هر رقم تصرفی که خواست بکند، پس خدا در امر شما از هر راهی که طی کنید، میتواند تصرف کند، دقت

صفحه : ۳۸۱

فرمائید.

در جمله: (و مالکم من دون الله)بجای ضمیر، اسم ظاهر آمده، یعنی بجای اینکه بفرماید: (دونه)فرموده(دون الله)، و این بدان جهت بوده که جمله مورد بحث بمنزله جمله مستقل، و جدا ازما قبل بوده، چون جملات ما قبل در دادن پاسخ از اعتراضات تمام بوده، و احتیاجی بان نداشته است.

پنج نکته پیرامون نسخ پس از آنچه که گذشت پنج نکته روشن گردید، اول اینکه نسخ تنها مربوط باحکام شرعی نیست بلکه در تکوینیات نیز هست، دوم اینکه نسخ همواره دو طرف میخواهد، یکی ناسخ، و یکی منسوخ، و یا یک طرف فرض ندارد،سوم اینکه ناسخ آنچه را که منسوخ از کمال و یا مصلحت دارد، واجد است.

چهارم اینکه ناسخ از نظر صورت با منسوخ تنافی دارد،نه از نظر مصلحت چون ناسخ نیزمصلحتی دارد، که جا پر کن مصلحت منسوخ است، پس تنافی و تناقض که در ظاهر آندو است، باهمین مصلحت مشترک که در آندو است، برطرف میشود، پس اگر پیغمبری از دنیا برود، وپیغمبری دیگر مبعوث شود، دو مصداق از آیت خدا هستند که یکی ناسخ دیگری است.

اما از دنیا رفتن پیغمبر اول که خود بر طبق جریان ناموس طبیعت است که افرادی بدنیاآیند، و در مدتی معین روزی بخورند و سپس هنگام فرا رسیدن اجل از دنیا بروندو اما آمدن پیغمبری دیگر و نسخ احکام دینی آن پیغمبر، این نیز بر طبق مقتضای اختلافی است که دردوره های بشریت است، چون بشر رو بتکامل است و بنا بر این وقتی یک حکم دینی بوسیله حکمی دیگر نسخ میشود، از آنجا که هر دو مشتمل بر مصلحت است و علاوه بر این حکم پیامبر دوم برای مردم پیامبر اول صلاحیت ندارد، بلکه برای آنان حکم پیغمبر خودشان صالح تر است و برای مردم دوران دوم حکم پیامبر دوم صالح تر است، لذا هیچ تناقضی میان این احکام نیست و همچنین اگر ماناسخ و منسوخ را نسبت باحکام یک پیغمبر بسنجیم، مانند حکم عفو در ابتدای دعوت اس