خرید و دانلود فایل کامل و عالی پاورپوینت ابوالفوارس حیص بیص

بخشی از متن فایل کامل و عالی پاورپوینت ابوالفوارس حیص بیص :

مقالات مرتبط: حیص‌بیص (مقاله‌دوم).

حَیْصَ بَیْصَ، لقب امیر سعد بن محمد بن سعد صَیْفی تمیمی، شاعر ، ادیب ، فقیه و دانشمند شیعی سده ششم بود.

فهرست مندرجات

1 – کنیه
2 – لقب‌های وی
3 – تولد
4 – نسب
5 – معنای واژه حیص‌بیص
6 – سبب دادنِ این لقب به امیرسعد بن محمد
7 – تحصیلات و اساتید وی
8 – راویان حیص‌بیص
9 – حیص بیص سرآمد در شعر و ادب
10 – محتوای اشعار وی
11 – اخلاق و رفتار حیص‌بیص
12 – سرآمد در همه علوم
13 – دیوان حیصبیص
14 – شاهد مثال از سروده‌های وی
15 – مضمون دو بیت از سروده‌های وی
16 – جمع‌آوری سروده‌های حیص‌بیص
17 – نثر و بلاغت در رساله‌های وی
18 – دشمنی ابن‌قَطّان با حیصبیص
19 – مسافرت‌
20 – مذهب امیر سعد بن محمد
21 – وفات و آرامگاه حیصبیص
22 – فرزندان وی
23 – فهرست منابع
24 – پانویس
25 – منبع

1 – کنیه

کنیه‌اش ابوالفوارس و لقبش شهاب‌الدین ذکر شده است.

2 – لقب‌های وی

لقب امیر را نیز به عنوان صله برای شعری که در سرخس در مدح سلطان‌سنجر سلجوقی سروده بود دریافت کرد.

[۱] حَیْصَ بَیْصَ، دیوان‌الامیر شهاب‌الدین ابی‌الفوارس سعد بن محمد بن سعد بن الصیفی التمیمی البغدادی، ج۱، ص۲۲۸ـ ۲۳۱، المعروف ب «حَیْص بَیْص»، چاپ مکی سیدجاسم و شاکر هادی شکر، (بغداد ۱۳۹۴ـ۱۳۹۵/ ۱۹۷۴ـ ۱۹۷۵).

[۲] حَیْصَ بَیْصَ، دیوان‌الامیر شهاب‌الدین ابی‌الفوارس سعد بن محمد بن سعد بن الصیفی التمیمی البغدادی، ج۱، مقدمه مکی سیدجاسم و شاکر هادی شکر، ص۳۵، المعروف ب «حَیْص بَیْص»، چاپ مکی سیدجاسم و شاکر هادی شکر، (بغداد ۱۳۹۴ـ۱۳۹۵/ ۱۹۷۴ـ ۱۹۷۵).

دیگر لقب او ملک‌الشعرا بود.

[۳] ابن‌عدیم، بغیهالطلب فی تاریخ حلب، ج۹، ص۴۲۶۹، چاپ سهیل زکار، بیروت (۱۴۰۸/ ۱۹۸۸).

3 – تولد

جد پدری وی در منطقه کَرخ بغداد سکنا گزید و حیصبیص در ۴۹۲ در ناحیه درب منصور کرخ زاده شد.

[۴] ابن‌عدیم، بغیهالطلب فی تاریخ حلب، ج۹، ص۴۲۶۲، چاپ سهیل زکار، بیروت (۱۴۰۸/ ۱۹۸۸).

[۵] ابن‌عدیم، بغیهالطلب فی تاریخ حلب، ج۹، ص۴۲۶۹، چاپ سهیل زکار، بیروت (۱۴۰۸/ ۱۹۸۸).

[۶] ابن‌عدیم، بغیهالطلب فی تاریخ حلب، ج۹، ص۴۲۷۱، چاپ سهیل زکار، بیروت (۱۴۰۸/ ۱۹۸۸).

4 – نسب

او از نوادگان اَکْثَم بن صیفی، حکیم دوره جاهلی عرب، بود

[۷] محمد بن محمد عمادالدین کاتب، خریدهالقصر و جریدهالعصر، ج۱، قسم شعراءالعراق، جزء۱، ص۲۰۲، چاپ محمد بهجه اثری، (بغداد) ۱۳۷۵/ ۱۹۵۵.

از این‌رو او را صیفی

[۸] ابن‌نقطه، تکمله الاکمال، ج۳، ص۶۴۳، چاپ عبدالقیوم عبدربالنبی، مکه ۱۴۰۸ـ۱۴۱۸.

و ابن‌صیفی

[۹] ابن‌صابونی، تکمله اکمال‌الکمال فی الانساب و الاسماء و الالقاب، ج۱، ص۳۷۱، چاپ مصطفی جواد، (بغداد) ۱۳۷۷/ ۱۹۵۷.

[۱۰] محمد بن موسی دمیری، حیاهالحیوان الکبری، ج۱، ص۱۸۶، قاهره ۱۳۹۰/۱۹۷۰، چاپ افست قم ۱۳۶۴ش.

نیز نامیده‌اند. هر چند برخی در این انتساب تردید کرده‌اند.

[۱۱] ابن‌خلکان، وفیات الاعیان وأنباء أبناء الزمان، ج۲، ص۳۶۵.

[۱۲] ابن‌حجر عسقلانی، لسان‌المیزان، ج۴، ص۳۵، چاپ عبدالفتاح ابوغده، بیروت ۱۴۲۳/۲۰۰۲.

مینوی

[۱۳] مجتبی مینوی، یادداشت‌های مینوی، ج۱، ص۱۶۱، به کوشش مهدی قریب و محمدعلی بهبودی، تهران ۱۳۷۵ش.

با استناد به ابن‌خلّکان گفته که حیصبیص ظاهراً ایرانی بوده است.

5 – معنای واژه حیص‌بیص

واژه حیصبیص در لغت به معنی گرفتاری، تنگنا و سختیِ گریزناپذیر است و بنابر قول مشهور از نظر نحوی آخر هر دو جزء کلمه مبنی بر فتح است.
در مثل‌های عربی نیز این واژه به‌کار رفته است.

[۱۴] احمد بن محمد میدانی، مجمع‌الامثال، ج۱، ص۲۲۴، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.

6 – سبب دادنِ این لقب به امیرسعد بن محمد

درباره سبب دادنِ این لقب به امیرسعد بن محمد نوشته‌اند که او در اصفهان این واژه را برای فردی به کار برد و سپس در بیتی به آن اشاره کرد و به همان لقب مشهور شد.

[۱۵] ابن‌عدیم، بغیهالطلب فی تاریخ حلب، ج۹، ص۴۲۶۹، چاپ سهیل زکار، بیروت (۱۴۰۸/ ۱۹۸۸).

[۱۶] ابن‌حجر عسقلانی، لسان‌المیزان، ج۴، ص۳۵، چاپ عبدالفتاح ابوغده، بیروت ۱۴۲۳/۲۰۰۲.

برخی نیز برآناند که او با دیدن مردمِ در سختی و فشار گفت: «مردم را چه شده که در حیصبیص هستند؟» و سپس به همین لقب نامیده شد.

[۱۷] ابن‌خلکان، وفیات الاعیان وأنباء أبناء الزمان، ج۲، ص۳۶۵.

[۱۸] عبدالوهاب بن علی سبکی، طبقاتالشافعیه الکبری، ج۷، ص۹۱، چاپ محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، (قاهره) ۱۹۶۴ـ (۱۹۷۶).

به گفته ابن ابی‌اُصَیْبعه،

[۱۹] ابن ابی‌اصیبعه، عیون‌الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۳۸۰، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).

این لقب را ابن‌قَطّان، طبیب و شاعر هجوگو و مخالف سرسخت حیص بیص، به او داده است.

7 – تحصیلات و اساتید وی

حیصبیص از سیزده سالگی به دانش‌اندوزی روی آورد و علم نحو را از فصیحی نحوی، مدرّس نظامیه بغداد ، فراگرفت.

[۲۰] ابن‌انباری، نزههالالباء فی طبقات الادباء، ج۱، ص۳۷۵، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره (۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).

[۲۱] یاقوت حموی، معجم‌الادباء، ج۵، ص۱۹۶۴، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۹۹۳.

سپس به ری رفت و فقه و مسائل خِلاف (= اختلاف آرای فقیهان) را از محمد بن عبدالکریم وَزّان آموخت و با فقها به مناظره پرداخت. دیگر استاد وی در فقه اسعد مَیْهَنی از مدرّسان نظامیه بغداد بود. استادان وی در حدیث ابوطالب حسین زینبی، علی بن طِراد زینبی و ابوالمجد محمد بن جَهْوَر واسطی بودند.

[۲۲] ابن‌دبیثی، المختصر المحتاج الیه من تاریخ ابن‌الدّبیثی، ج۱، ص۱۹۵، اختصار محمد بن احمد ذهبی، در احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، چاپ صدقی جمیل عطار، بیروت ۱۴۲۴/۲۰۰۴.

[۲۳] ابن‌دبیثی، المختصر المحتاج الیه من تاریخ ابن‌الدّبیثی، ج۱، ص۱۹۶، اختصار محمد بن احمد ذهبی، در احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، چاپ صدقی جمیل عطار، بیروت ۱۴۲۴/۲۰۰۴.

[۲۴] ابن‌عدیم، بغیهالطلب فی تاریخ حلب، ج۹، ص۴۲۶۲، چاپ سهیل زکار، بیروت (۱۴۰۸/ ۱۹۸۸).

[۲۵] ابن‌عدیم، بغیهالطلب فی تاریخ حلب، ج۹، ص۴۲۶۹، چاپ سهیل زکار، بیروت (۱۴۰۸/ ۱۹۸۸).

[۲۶] ابن‌خلکان، وفیات الاعیان وأنباء أبناء الزمان، ج۲، ص۳۶۲.

8 – راویان حیص‌بیص

جمع کثیری نیز از وی روایت کرده‌اند که از مشاهیر آنان شیخ الشیوخ ابن‌سُکَیْنه و عبدالکریم سمعانی‌اند.

[۲۷] ابن‌عدیم، بغیهالطلب فی تاریخ حلب، ج۹، ص۴۲۶۲، چاپ سهیل زکار، بیروت (۱۴۰۸/ ۱۹۸۸).

نام حیصبیص در سند برخی روایات نیز آمده است.

[۲۸] ابن‌عدیم، بغیهالطلب فی تاریخ حلب، ج۹، ص۴۲۶۲ـ۴۲۶۳، چاپ سهیل زکار، بیروت (۱۴۰۸/ ۱۹۸۸).

9 – حیص بیص سرآمد در شعر و ادب

با این مقام علمی، حیص بیص به شعر و ادب روی آورد و در دوران خود سرآمد دیگران شد.

[۲۹] محمد بن محمد عمادالدین کاتب، خریدهالقصر و جریدهالعصر، ج۱، قسم شعراءالعراق، جزء۱، ص۲۰۲، چاپ محمد بهجه اثری، (بغداد) ۱۳۷۵/ ۱۹۵۵.

[۳۰] ابن‌عدیم، بغیهالطلب فی تاریخ حلب، ج۹، ص۴۲۶۹، چاپ سهیل زکار، بیروت (۱۴۰۸/ ۱۹۸۸).

[۳۱] ابن‌خلکان، وفیات الاعیان وأنباء أبناء الزمان، ج۲، ص۳۶۲ـ۳۶۳.

کهن‌ترین آگاهی‌ها از زندگانی حیصبیص را سمعانی

[۳۲] یاقوت حموی، معجم‌الادباء، ج۳، ص۱۳۵۲ـ۱۳۵۳، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۹۹۳.

و عمادالدین کاتب

[۳۳] محمد بن محمد عمادالدین کاتب، خریدهالقصر و جریدهالعصر، ج۱، قسم شعراءالعراق، جزء۱، ص۲۰۲، چاپ محمد بهجه اثری، (بغداد) ۱۳۷۵/ ۱۹۵۵.

داده‌اند که هر دو اشعار و رسائل حیصبیص را نزد خود او خوانده بودند.

10 – محتوای اشعار وی

حیصبیص سلاطین، خلفا، امیران و بزرگان را مدح می‌کرد،

[۳۴] حَیْصَ بَیْصَ، دیوان‌الامیر شهاب‌الدین ابی‌الفوارس سعد بن محمد بن سعد بن الصیفی التمیمی البغدادی، ج۱، ص۹۵، المعروف ب «حَیْص بَیْص»، چاپ مکی سیدجاسم و شاکر هادی شکر، (بغداد ۱۳۹۴ـ۱۳۹۵/ ۱۹۷۴ـ ۱۹۷۵).

[۳۵] حَیْصَ بَیْصَ، دیوان‌الامیر شهاب‌الدین ابی‌الفوارس سعد بن محمد بن سعد بن الصیفی التمیمی البغدادی، ج۱، ص۱۰۱، المعروف ب «حَیْص بَیْص»، چاپ مکی سیدجاسم و شاکر هادی شکر، (بغداد ۱۳۹۴ـ۱۳۹۵/ ۱۹۷۴ـ ۱۹۷۵).

[۳۶] حَیْصَ بَیْصَ، دیوان‌الامیر شهاب‌الدین ابی‌الفوارس سعد بن محمد بن سعد بن الصیفی التمیمی البغدادی، ج۱، ص۲۶۷، المعروف ب «حَیْص بَیْص»، چاپ مکی سیدجاسم و شاکر هادی شکر، (بغداد ۱۳۹۴ـ۱۳۹۵/ ۱۹۷۴ـ ۱۹۷۵).

ولی هیچ‌گاه زبان به هجو نگشود

[۳۷] عمر فرّوخ، تاریخ الادب العربی، ج۳، ص۳۶۹، ج۳، بیروت ۱۹۸۹.

و همیشه در سروده‌هایش دیانت و جوانمردی را مراعات می‌کرد.

[۳۸] ابن‌عدیم، بغیهالطلب فی تاریخ حلب، ج۹، ص۴۲۶۲، چاپ سهیل زکار، بیروت (۱۴۰۸/ ۱۹۸۸).

او در مقدمه دیوانش

[۳۹] حَیْصَ بَیْصَ، دیوان‌الامیر شهاب‌الدین ابی‌الفوارس سعد بن محمد بن سعد بن الصیفی التمیمی البغدادی، ج۱، ص۷۱، المعروف ب «حَیْص بَیْص»، چاپ مکی سیدجاسم و شاکر هادی شکر، (بغداد ۱۳۹۴ـ۱۳۹۵/ ۱۹۷۴ـ ۱۹۷۵).

به صراحت بیان کرده که هیچ‌گاه متعرض آبروی کسی نشده است. بیشتر سروده‌های حیصبیص در مدح، فخر و مرثیه است، ولی وصف، تغزل و حکمت نیز در اشعارش وجود دارد.

[۴۰] عمر فرّوخ، تاریخ الادب العربی، ج۳، ص۳۶۹، ج۳، بیروت ۱۹۸۹.

11 – اخلاق و رفتار حیص‌بیص

حیصبیص به غایت محترم، باوقار و بزرگمنش بود و همیشه به زبان عربی فصیح سخن می‌گفت. وی جامه عربی می‌پوشید و شمشیری بر کمر می‌بست.

[۴۱] محمد بن محمد عمادالدین کاتب، خریدهالقصر و جریدهالعصر، ج۱، قسم شعراءالعراق، جزء۱، ص۲۰۲، چاپ محمد بهجه اثری، (بغداد) ۱۳۷۵/ ۱۹۵۵.

[۴۲] ابن‌عدیم، بغیهالطلب فی تاریخ حلب، ج۹، ص۴۲۶۹، چاپ سهیل زکار، بیروت (۱۴۰۸/ ۱۹۸۸).

[۴۳] محمد بن احمد ذهبی، سیر اعلام‌النبلاء، ج۲۱، ص۶۲، چاپ شعیب أرنؤوط و دیگران، بیروت ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹/ ۱۹۸۱ـ۱۹۸۸.

12 – سرآمد در همه علوم

مردم بسیاری از دانش و فضل او بهره بردند، زیرا وی در زمان خود از آگاه‌ترین افراد به شعر و گویش‌های عربی بود.

[۴۴] ابن‌دبیثی، المختصر المحتاج الیه من تاریخ ابن‌الدّبیثی، ج۱، ص۱۹۶، اختصار محمد بن احمد ذهبی، در احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، چاپ صدقی جمیل عطار، بیروت ۱۴۲۴/۲۰۰۴.

[۴۵] یاقوت حموی، معجم‌الادباء، ج۳، ص۱۳۵۲ـ۱۳۵۳، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۹۹۳.

دانش فراوان او را در ادبیات، لغت، فقه و توانایی‌اش را در فن مناظره ستوده‌اند.

[۴۶] ابن‌دبیثی، المختصر المحتاج الیه من تاریخ ابن‌الدّبیثی، ج۱، ص۱۹۵، اختصار محمد بن احمد ذهبی، در احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، چاپ صدقی جمیل عطار، بیروت ۱۴۲۴/۲۰۰۴.

[۴۷] محمد بن احمد ذهبی، العبر فی خبر من غبر، ج۳، ص۶۵، چاپ محمدسعید بن بسیونی زغلول، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.

به گفته سبکی

[۴۸] عبدالوهاب بن علی سبکی، طبقاتالشافعیه الکبری، ج۷، ص۹۱، چاپ محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، (قاهره) ۱۹۶۴ـ (۱۹۷۶).

و ابن‌حجر عسقلانی

[۴۹] ابن‌حجر عسقلانی، لسان‌المیزان، ج۴، ص۳۴، چاپ عبدالفتاح ابوغده، بیروت ۱۴۲۳/۲۰۰۲.

در تمام دانش‌ها سرآمد بود و خود نیز به این مطلب اشاره کرده است.

[۵۰] حَیْصَ بَیْصَ، دیوان‌الامیر شهاب‌الدین ابی‌الفوارس سعد بن محمد بن سعد بن الصیفی التمیمی البغدادی، المعروف ب «حَیْص بَیْص»، ج۱، ص۳۶۱، چاپ مکی سیدجاسم و شاکر هادی شکر، (بغداد ۱۳۹۴ـ۱۳۹۵/ ۱۹۷۴ـ ۱۹۷۵).

13 – دیوان حیصبیص

دیوان حیصبیص از دیرباز مشهور بود و در بسیاری از منابع به شهرت وی در شاعری و دیوان او اشاره شده است.

[۵۱] محمد بن احمد ذهبی، العبر فی خبر من غبر، ج۳، ص۶۵، چاپ محمدسعید بن بسیونی زغلول، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.

[۵۲] ابن‌کثیر، البدایه و النهایه فی التاریخ، ج۱۲، ص۳۰۱، (قاهره) ۱۳۵۱ـ۱۳۵۸.

ابن‌جوزی

[۵۳] ابن‌جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج۱۸، ص۲۵۳، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.

حیصبیص را شاعر ناقد نامیده و سمعانی از فصاحت لهجه و خط خوش او یاد کرده است.

[۵۴] ابن‌عدیم، بغیهالطلب فی تاریخ حلب، ج۹، ص۴۲۶۸، چاپ سهیل زکار، بیروت (۱۴۰۸/ ۱۹۸۸).

به حُسن ابتداء و حسن تخلص اشعار او توجه کرده‌اند

[۵۵] محمد بن محمد عمادالدین کاتب، خریدهالقصر و جریدهالعصر، ج۱، قسم شعراءالعراق، ص۲۰۵، قسم شعراءالعراق، جزء۱، چاپ محمد بهجه اثری، (بغداد) ۱۳۷۵/ ۱۹۵۵.

[۵۶] عمر فرّوخ، تاریخ الادب العربی، ج۳، ص۳۶۹، ج۳، بیروت ۱۹۸۹.

و برخی نیز اشعار نیکوی او را نقل نموده‌اند.

[۵۷] ابن‌شاکر کتبی، فوات الوفیات، ج۱، ص۳۷۲، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۹۷۳ـ۱۹۷۴.

[۵۸] ابن‌کثیر، البدایه و النهایه فی التاریخ، ج۱۲، ص۳۰۱، (قاهره) ۱۳۵۱ـ۱۳۵۸.

اخوانیات یکی از بخش‌های درخور توجه سروده‌های اوست.

[۵۹] حَیْصَ بَیْصَ، دیوان‌الامیر شهاب‌الدین ابی‌الفوارس سعد بن محمد بن سعد بن الصیفی التمیمی البغدادی، ج۱، مقدمه مکی سیدجاسم و شاکر هادی شکر، ص۵۶ـ۵۷، المعروف ب «حَیْص بَیْص»، چاپ مکی سیدجاسم و شاکر هادی شکر، (بغداد ۱۳۹۴ـ۱۳۹۵/ ۱۹۷۴ـ ۱۹۷۵).

سروده‌های فی‌البداهه او نیز در منابع ثبت شده است.

[۶۰