خرید و دانلود فایل کامل و عالی پاورپوینت ابوالحسن علی بن زید بستی

بخشی از متن فایل کامل و عالی پاورپوینت ابوالحسن علی بن زید بستی :

مقالات مرتبط: علی بن زید بیقهی (مقاله‌دوم).

دیگر کاربردها: ابن فندق (ابهام‌زدایی).

بِیْهَقی، ابوالحسن‌علی‌ بن‌ زید بن‌ محمد (۱۹ شعبان ۴۹۰-۵۶۵ق/اول اوت۱۰۹۷-۱۱۷۰)، حجهالدین، ظهیرالدین و فریدالدین و فرید خراسان ، عالم بزرگ که در غالب دانش‌های روزگار خود دست داشت.

فهرست مندرجات

1 – نسب
2 – اقامتگاه اصلی بیهقی
3 – تولد
4 – فراگیری دانش‌های مهم
5 – وفات
6 – سایر اساتید وی
7 – دیدار با عالمان مشهور
8 – آگاهی به زبان سریانی
9 – مذهب
10 – خلط بیهقی با دو شخصیت دیگر
11 – آثار
11.۱ – مهم‌ترین آثار وی
12 – فهرست منابع
13 – پانویس
14 – منبع

1 – نسب

نسب او به خُزیمه بن‌ ثابت‌انصاری، مشهور به «ذوالشهادتین»، صحابی پیامبر اکرم (ص) می‌رسید.

[۱] علی بیهقی، تاریخ بیهق، ج۱، ص۲، به کوشش احمد بهمنیار، تهران، ۱۳۱۷ش.

[۲] علی بیهقی، تاریخ بیهق، ج۱، ص۱۰۱، به کوشش احمد بهمنیار، تهران، ۱۳۱۷ش.

[۳] یاقوت، معجم‌الادباء، ج۴، ص۱۷۶۰، به کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۹۹۳م.

در سلسله نسب او نام فندق به عنوان یکی از نیاکان وی ذکر گردیده، و از مؤلفان متقدم، سبکی (د۷۷۱ق)، به این نام توجه کرده است.

[۴] عبدالوهاب سبکی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۱، ص۲۱۷، به کوشش عبدالفتاح حلو و محمود طناحی، قاهره، ۱۹۹۲م.

[۵] حاجی خلیفه، کشف، ج۲، ص1100_1101.

تا آن‌جا که اینک می‌دانیم، در منابع متقدم، عطاملک جوینی او را «ابن‌فندق البیهقی» خوانده،

[۶] عطاملک جوینی، تاریخ جهانگشای، ج۲، ص۱، به کوشش محمد قزوینی، لیدن، ۱۹۱۱م.

و شهرت ابن‌فندق در میان برخی از محققان معاصر رواج بیشتری داشته است.

[۷] زرکلی، اعلام، ج۴، ص۲۹۰.

2 – اقامتگاه اصلی بیهقی

اقامتگاه اصلی بیهقی خانواد بیهقی ده سیوار از توابع والشتانِ بُست (در افغانستان کنونی) بوده است. نیای بزرگ او، فندق بن‌ ایوب (د۴۱۹ق/۱۰۲۸م)، پس از آن‌که از سوی محمود غزنوی به منصب قضا در نیشابور گمارده شد، به این شهر مهاجرت کرد، اما اندکی بعد از این شغل « استعفا خواست» و در ناحی بیهق، در ده سرمستانه سکنا گزید. به نظر می‌رسد که وی در بیهق منصب قضا داشته است، زیرا گفته‌اند کسی را به نیابت از خود بر این شغل گمارده، و نیز مقام قضا در بسطام و دامغان را به دو پسر خویش سپرده بود.

[۸] علی بیهقی، تاریخ بیهق، ج۱، ص101_102، به کوشش احمد بهمنیار، تهران، ۱۳۱۷ش.

دربار شغل پدرش زید (۴۴۷-۵۱۷ق/۱۰۵۵-۱۱۲۳م) چیزی نمی‌دانیم، جز آن‌که به گفت بیهقی، سالیان درازی در بخارا سکنا داشته، و در این مدت، ضمن معاشرت با علمای شهر، از ایشان پاره‌ای از چندگونه علوم را فراگرفته بوده است.

[۹] علی بیهقی، تاریخ بیهق، ج۱، ص۱۰۶، به کوشش احمد بهمنیار، تهران، ۱۳۱۷ش.

بیهقی همچنین بدون ذکر آگاهی‌های بیشتر، از اقامت پدرش در کاروان‌سرایی نزدیک بغداد ، سخن به میان آورده است. مادرش نیز چنان‌که بیهقی خود آورده است، افزون بر حفظ قرآن کریم ، بر وجوه گوناگون تفسیر آگاهی داشت.

[۱۰] یاقوت، معجم‌الادباء، ج۴، ص۱۷۶۲، به کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۹۹۳م.

[۱۱] محمدتقی دانش‌پژوه، مقدمه بر معارج نهج‌البلاغه، ج۱، ص۶۲، قم، ۱۴۰۹ق.

[۱۲] اسعد طیب، مقدمه بر معارج نهج‌البلاغه، ج۱، ص۱۵.

3 – تولد

بیهقی خود در یکی از روستاهای سبزوار به نام شِشتَمَد، به دنیا آمد.

[۱۳] علی بیهقی، تاریخ بیهق، ج۱، ص۴۴، به کوشش احمد بهمنیار، تهران، ۱۳۱۷ش.

[۱۴] یاقوت، معجم‌الادباء، ج۴، ص۱۷۶۰، به کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۹۹۳م.

در شرح حال خود نگاشتِ بیهقی، در نسخه‌ای از کتاب اکنون مفقودِ مشارب التجارب ـ که یاقوت در دست داشته ـ تاریخ تولد وی روز شنبه ۲۷شعبان ۴۹۹ثبت شده بوده است،

[۱۵] یاقوت، معجم‌الادباء، ج۴، ص۱۷۶۰، به کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۹۹۳م.

[۱۶] محمد ذهبی، سیر اعلام النباء، ج۲۰، ص۵۸۵، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ۱۴۰۵ق.

[۱۷] زرکلی، اعلام، ج۴، ص۲۹۰.

[۱۸] عمررضا کحاله، معجم‌المؤلفین، ج۷، ص96_97، بیروت، داراحیاء التراث العربی.

ولی تاریخ مذکور با قول دیگر بیهقی مبنی بر این‌که او به هنگام قتل فخرالملک وزیر در محرم ۵۰۰ق کودکی نوآموز بوده است،

[۱۹] علی بیهقی، تاریخ بیهق، ج۱، ص۷۶، به کوشش احمد بهمنیار، تهران، ۱۳۱۷ش.

توافق ندارد.

[۲۰] سعید نفیسی، «امام ابوالحسین بیهقی و مؤلفان او»، ج۱، ص۳۴۵، مهر، ۱۳۱۳ش.

محمد مشکوه برای حل این تناقض، با فرض وقوع تصحیف در متن، طی محاسباتی، تاریخ دقیق ولادت بیهقی را در شعبان ۴۹۳ دانسته است

[۲۱] عبدالعزیز طباطبایی، «نهج‌البلاغه عبرالقرون»، ج۱، ص154_155، تراثنا، ۱۴۱۴ق.

. اما تصحیف «ثلاث و تسعین» به «تسع و تسعین» در کتابت، بسیار بعید به نظر می‌رسد. افزون براین، فصیح خوافی ذیل حوادث سال ۵۴۴ق آورده است که در محرم این سال، بیهقی در سن ۵۴سالگی، تألیف تاریخ بیهق را پایان داد.

[۲۲] احمد فصیح خوافی، مجمل فصیحی، ج۲، ص۲۴۲، به کوشش محمود فرخ، مشهد، ۱۳۴۱ش.

با توجه به نوشت فصیح خوافی که بی‌گمان مأخذی مکتوب در دست داشته، تاریخ تولد بیهقی ۴۹۰ق بوده است. اما در این سال، ۲۷ شعبان با روز شنبه مطابق نیست و به احتمال بسیار تصحیف به روز تولد نیز راه یافته است. به گمان ما، اگر عبارت «سابع عشرین شعبان…»، تصحیف «تاسع عشر من شعبان…» باشد، آن‌گاه روز شنبه با ۱۹ شعبان ۴۹۰ مطابق خواهد بود و به احتمال بسیار بیهقی در این تاریخ به دنیا آمده است.

4 – فراگیری دانش‌های مهم

بیهقی در غالب عمر خویش به فراگیری دانش‌های مهم عهد اشتغال داشت. وی نخست در زادگاه خود به فراگیری ادب عربی پرداخت و در ۵۱۴ق/۱۱۲۰م در نیشابور از ابوجعفر بیهقی (د۵۴۴ق) و احمد بن‌ محمدمیدانی (د۵۱۸ق) بهره برد.

[۲۳] یاقوت، معجم‌الادباء، ج۴، ص۱۷۶۰، به کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۹۹۳م.

همچنین ابراهیم ابن‌ محمدخزاز و علی‌ بن‌ عبدالله بن‌ هیصم نیشابوری استادان او در علم کلام بودند.

[۲۴] علی بیهقی، معارج نهج‌البلاغه، ج۱، ص۱۵۷، به کوشش اسعد طیب، قم، ۱۴۲۲ق.

بیقهی پس از مرگ پدرش ( جمادی‌الآخر ۵۱۷)، در ذیحجه ۵۱۸، به مرو رفت و فقه را نزد ابوسعد یحیی‌ بن‌ عبدالملک صاعدی آموخت.

[۲۵] یاقوت، معجم‌الادباء، ج۴، ص۱۷۶۰ ۱۷۶۱، به کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۹۹۳م.

وی پس از ازدواج در مرو، در ربیع‌الاول ۵۲۱بار دیگر به نیشابور، و آن‌گاه به بیهق بازگشت و در جمادی‌الاول ۵۲۶ از سوی شهاب‌الدین محمد بن‌ مسعودـ والی وقت ری که با بیهقی نسبت سببی یافته بودـ به مقام قضای بیهق رسید. اما اندکی بعد شغل مذکور را وانهاده و در شوال همان سال به ری سفر کرد. وی در این شهر مورد استقبال بزرگان و علما قرار گرفت و تا جمادی‌الاول ۵۲۷ که در ری اقامت داشت، توانست تا اندازه‌ای در ریاضیات و جبر و مقابله و احکام نجوم دانش بیندوزد. او بعدها دانش خود را در این زمینه، در خراسان ، نزد عثمان‌ بن‌ جادوکار، تکمیل کرد. وی در ربیع‌الآخر۵۲۹ به نیشابور، و سپس بیهق بازگشت؛ اما در ۵۳۰ق برای فراگیری حکمت و فلسفه ، نزد قطب‌الدین محمد مروزی به سرخس رفت و پس از دوسال بار دیگر به نیشابور بازگشت

[۲۶] یاقوت، معجم‌الادباء، ج۴، ص۱۷۶۰ ۱۷۶۱، به کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۹۹۳م.

و تا رجب ۵۳۶ در این شهر اقامت داشت. گرچه او در شعبان این سال رو به سوی بیهق نهاد، اما اندکی بعد در رمضان ۵۳۷، چنان‌که خود‌ به‌طور مبهم اشاره می‌کند، برای رهایی از حسد نزدیکان، ناچار به نیشابور بازگشت.

[۲۷] یاقوت، معجم‌الادباء، ج۴، ص۱۷۶۲، به کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۹۹۳م.

در نیشابور او از اکرام طاهر بن‌ فخرالملک وزیر و دیگر بزرگان شهر برخوردار بود و در روزهای خاصی از هفته در چند مسجد مشهور نیشابور مجلس وعظ تشکیل می‌داد، تا آن‌که در رجب ۵۴۹ برای دیدار با مادرش به بیهق رفت.

[۲۸] یاقوت، معجم‌الادباء، ج۴، ص۱۷۶۲، به کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۹۹۳م.

با آن‌که زندگی‌نام خودنوشتِ بیهقی در اینجا با ارائ فهرستی از تألیفات خودش به پایان می‌رسد،

[۲۹] یاقوت، معجم‌الادباء، ج۴، ص۱۷۶۲ ۱۷۶۳، به کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۹۹۳م.

اما به احتمال قوی او تا هنگام مرگ در زادگاه خود به سر می‌برد.

[۳۰] یاقوت، معجم‌الادباء، ج۴، ص۱۷۵۹ ۱۷۶۰، به کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۹۹۳م.

5 – وفات

پیکر بیهقی در زادگاهش روستای ششتمد سبزوار به خاک سپرده شد و در سال‌های اخیر بر اثر درخواست مردم ناحیه که مزار «امام فریدالدین» را مورد توجه خاص قرار می‌دهند، اقداماتی برای ساخت بنای یادبود بر آن صورت گرفته،

[۳۱] حسین بحرالعلومی، کارنام انجمن آثار ملی، ج۱، ص602_603، تهران، ۱۳۵۵ش.

[۳۲] علینقی امین، تاریخ سبزوار، ج۱، ص۲۱۸، به کوشش حسن امین، تهران، ۱۳۸۱ش.

و به شمار ۲۶۰۱ در فهرست آثار میراث فرهنگی ثبت شده است.

6 – سایر اساتید وی

بیهقی گذشته از آنچه ذکر شد، از محضر عالمان دیگری نیز دانش اندوخته است: نخست پدرش زید‌ بن‌ محمد،

[۳۳] علی بیهقی، معارج نهج‌البلاغه، ج۱، ص۱۵۷، به کوشش اسعد طیب، قم، ۱۴۲۲ق.

سپس حسن‌ بن‌ یعقوب‌ بن‌ احمدنیشابوری (د ۵۱۷ق) که نهج‌البلاغه را نزد او خواند

[۳۴] علی بیهقی، معارج نهج‌البلاغه، ج۱، ص۹۵، به کوشش اسعد طیب، قم، ۱۴۲۲ق.

و احمد بن‌ حامد نیشابوری در ریاضیات، استاد دیگر او بود.

[۳۵] علی بیهقی، تتمه صوان الحکمه، ج۱، ص۱۵۴، به کوشش محمد شفیع، لاهور، ۱۳۵۱ق.

او همچنین، از اسماعیل‌ بن‌ ابی‌بکر بیهقی (د۵۱۹ق)

[۳۶] علی بیهقی، تاریخ بیهق، ج۱، ص۱۷۹، به کوشش احمد بهمنیار، تهران، ۱۳۱۷ش.

[۳۷] علی بیهقی، تاریخ بیهق، ج۱، ص۱۸۴، به کوشش احمد بهمنیار، تهران، ۱۳۱۷ش.

[۳۸] علی بیهقی، تاریخ بیهق، ج۱، ص۲۱۴، به کوشش احمد بهمنیار، تهران، ۱۳۱۷ش.

و ابوالغنائم حمز حسینی (د۵۲۳ق)

[۳۹] علی بیهقی، لباب‌الانساب، ج۲، ص۶۰۳، به کوشش مهدی رجایی، قم، ۱۴۱۰ق.

و محمد بن‌ فضل صاعدی (د۵۳۰ق) حدیث استماع کرد

[۴۰] یاقوت، معجم‌الادباء، ج۴، ص۱۷۶۰، به کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۹۹۳م.

و در دانش نسب‌شناسی نیز از علی‌ بن‌ محمدحسینی ونکی بهره برد.

[۴۱] علی بیهقی، لباب‌الانساب، ج۲، ص۶۳۱، به کوشش مهدی رجایی، قم، ۱۴۱۰ق.

7 – دیدار با عالمان مشهور

بیهقی با عالمان مشهور عهد دیدار و ارتباط داشت، مانند عمر بن‌ سهلان ساوی (زنده در ۵۲۶ق)،

[۴۲] علی بیهقی، تتمه صوان الحکمه، ج۱، ص۱۲۸، به کوشش محمد شفیع، لاهور، ۱۳۵۱ق.

مجدالافاضل عبدالرزاق ترکی،

[۴۳] علی بیهقی، تتمه صوان الحکمه، ج۱، ص۱۲۴، به کوشش محمد شفیع، لاهور، ۱۳۵۱ق.

محمد بن‌ عبدالکریم شهرستانی (د۵۴۸ق)،

[۴۴] علی بیهقی، تتمه صوان الحکمه، ج۱، ص۱۳۸، به کوشش محمد شفیع، لاهور، ۱۳۵۱ق.

اسماعیل بن‌ حسن‌جرجانی پزشک (د۵۳۱ق)

[۴۵] علی بیهقی، تتمه صوان الحکمه، ج۱، ص۱۷۲، به کوشش محمد شفیع، لاهور، ۱۳۵۱ق.

و عالم بزرگ عمر خیام نیشابوری .

[۴۶] علی بیهقی، تتمه صوان الحکمه، ج۱، ص۱۱۶، به کوشش محمد شفیع، لاهور، ۱۳۵۱ق.

8 – آگاهی به زبان سریانی

بیهقی در ۵۴۳ق به امر سلطان سنجر رساله‌ای در پاسخ فرمانروای ابخازیه به دو زبان عربی و سریانی نوشت

[۴۷] علی بیهقی، تاریخ بیهق، ج۱، ص۱۶۳، به کوشش احمد بهمنیار، تهران، ۱۳۱۷ش.

که این موضوع نشان‌دهند آگاهی او به زبان سریانی نیز هست. بیهقی شاعر نیز بود و قطعاتی از شعر او در مآخذ آمده است.

[۴۸] اسعد طیب، مقدمه بر معارج نهج‌البلاغه، ج۱، ص35_41.

[۴۹] یاقوت، معجم‌الادباء، ج۴، ص۱۷۶۲، به کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۹۹۳م.

9 – مذهب

مذهب بیهقی از جمله موضوعات مهم در بررسی زندگی اوست. عالم شیعی، ابن‌شهر آشوب (ه‌ م)، از مؤلفی به نام ابوالقاسم‌زید‌ بن‌ حسین بیهقی یاد کرده، و به او کتابی به نام حلیهالاشراف نسبت داده است و می‌گوید از طریق فرزند این بیهقی، ابوالحسن به کتاب مذکور دسترسی یافته است

[۵۰] ابن‌شهرآشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۵۱، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۰م.

[۵۱] ابن‌شهرآشوب، المناقب، ج۱، ص۱۲، قم، انتشارات علامه.

سپس از فرزند وی، ابوالحسن‌علی‌ بن‌ زید بن‌ حسین بیهقی با لقب «فریدخراسان» نام برده، و تنها ۳ اثر به او نسبت داده است.

[۵۲] ابن‌شهرآشوب، معالم العلماء، ج۱، ص51_52، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۰م.

[۵۳] عبدالله افندی، ریاض العلماء، ج۵، ص۴۴۸، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق.

با توجه به این مطلب، برخی از علمای امامیه ، ابوالحسن بیهقی را از بزرگان تشیع دانسته، و در کتب خود از وی و آثارش به تفصیل یاد کرده‌اند

[۵۴] آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ج۱، ص189_190، قم، ۱۳۹۲ق/۱۹۷۲م.

[۵۵] آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ج۴، ص۲۶۶.

[۵۶] محسن امین، اعیان الشیعه، ج۸، ص۲۴۳، به کوشش حسن امین، بیروت، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م.

. همچنین، عبدالجلیل قزوینی رازی، مؤلف نقض نیز از «الشیخ الامام ابوالحسن الفرید» نام برده، و او را در شمار بزرگان شیعه آورده است.

[۵۷] عبدالجلیل قزوینی رازی، نقض، ج۱، ص۲۱۲، به کوشش جلال‌الدین محدث ارموی، تهران، ۱۳۵۸ش.

با این همه، عالم دیگر شیعی، شیخ منتجب‌الدین رازی (زنده در ۶۰۰ق) در فهرست خود از عالمان شیعی و آثار ایشان، از این بیهقی نامی به میان نیاورده است، حال‌آنکه او دست‌کم در دو مورد، حتی به عالمانی که بنابر تقیه ، مذهب خود را آشکار نمی‌کرده‌اند، اشاره کرده است.

[۵۸] علی منتجب‌الدین رازی، فهرست، ج۱، ص۴۱، به کوشش عبدالعزیز طباطبایی، بیروت، ۱۴۰۶ق.

[۵۹] علی منتجب‌الدین رازی، فهرست، ج۱، ص۱۱۶، به کوشش عبدالعزیز طباطبایی، بیروت، ۱۴۰۶ق.

[۶۰] آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ج۱، ص۱۱۲، قم، ۱۳۹۲ق/۱۹۷۲م.

[۶۱] محمدتقی دانش‌پژوه، مقدمه بر معارج نهج‌البلاغه، ج۱، ص۶۵، قم، ۱۴۰۹ق.

گذشته از این‌که پاره‌ای از مطالب بیهقی در ذکر فضائل امیرالمؤمنین علی (ع) و اهل بیت (ع)، بی‌گمان مؤید تشیع اوست،

[۶۲] علی بیهقی، لباب‌الانساب، ج۱، ص176_177، به کوشش مهدی رجایی، قم، ۱۴۱۰ق.

[۶۳] علی بیهقی، معارج نهج‌البلاغه، ج۱، ص۹۷، به کوشش اسعد طیب، قم، ۱۴۲۲ق.

[۶۴] اسعد طیب، مقدمه بر معارج نهج‌البلاغه، ج۱، ص58_59.

وی در آغاز کتاب معارج نهج‌البلاغه از چند تن استادان خود در کلام نام برده، و از آن‌ها بسیار ستایش کرده، مانند رشیدالدین عبدالجلیل رازی که از جمله بزرگ‌ترین متکلمان شیعه بوده است

[۶۵] علی منتجب‌الدین رازی، فهرست، ج۱، ص۱۱۰، به کوشش عبدالعزیز طباطبایی، بیروت، ۱۴۰۶ق.

و علی‌ بن‌ هیصم نیشابوری، فقیه و ادیب شیعی. با این همه، برخی از محققان به ادّل دیگری توجه کرده‌اند که او را از تعلق به تشیع دور نگه‌ می‌دارد، از جمله وی در مقدم یکی از آثار خود، خلفای نخستین پس از پیامبر (ص) را با القاب ویژ آن‌ها ستایش کرده است.

[۶