خرید و دانلود فایل کامل و عالی پاورپوینت احمد بن اسماعیل بن یوسف طالقانی

بخشی از متن فایل کامل و عالی پاورپوینت احمد بن اسماعیل بن یوسف طالقانی :

مقالات مرتبط: احمد بن اسماعیل طالقانی (مقاله‌دوم).

اَبوالْخِیرِ طالَقانی، احمد بن اسماعیل بن یوسف بن محمد بن عباس حاکمی (۵۱۲-۵۹۰ ق/۱۱۱۸-۱۱۹۴ م)، ملقب به رضی الدین، فقیه ، محدث، مفسر و واعظ شافعی اشعری می باشد.

فهرست مندرجات

1 – ولادت و فات
2 – تحصیلات مقدماتی
3 – اساتید
4 – سفر حج
5 – بازگشت به قزوین
6 – سفر به آمل
7 – سفر به بغداد
7.۱ – علت ترک بغداد
8 – آخرین سفر
9 – گرایش به تصوف
10 – گرایش به مذهب اشعری
11 – جایگاه فقهی و تفسیری
12 – توجه به علم قرائت
13 – جایگاه حدیثی
13.۱ – سایر مشایخ
13.۲ – راویان
13.۳ – منابع روایی
14 – آثار
15 – فهرست‌منابع
16 – پانویس
17 – منبع

1 – ولادت و فات

وفات او را اغلب در ۱۳ محرم گفته اند،

[۱] ابن دبیثی محمد بن سعید، ذیل تاریخ بغداد، ج۱، گ ۱۴۱ب، تصویر نسخه خطی کتابخانه شهید علی پاشا.

ولی تاریخ های ۱۹ و ۲۳ محرم ۵۹۰ نیز داده شده است.

[۲] رافعی عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۲، ص۱۴۷، حیدر آباد دکن، ۱۹۸۵م.

[۳] منذری عبدالعظیم بن عبدالقوی، التکمله لوفیات النقله، ج۱، ص۲۰۰، به کوشش بشار عواد معروف، بیروت، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۴م.

در روایتی از پسر او «ابوالمناقب محمد»، ولادت وی در ۲۷ رمضان ۵۱۱ و درگذشت او در ۲۱ محرم ۵۸۹ آمده است.

[۴] ابن دمیاطی احمد بن ایبک، المستفاد من ذیل تاریخ بغداد، ج۱، ص۴۷-۴۸، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۱ق/۱۹۷۱م.

2 – تحصیلات مقدماتی

ابوالخیر در خاندانی اهل دانش که از طالقان قزوین بودند، پروش یافت و نه تنها پدرش اسماعیل از عالمان برجسته آن دیار شمرده می‌شد، بلکه نیای بزرگ او محمد بن عباس نیز فقیهی سرشناس بوده و سال ها در طالقان مسند قضا داشته است.

[۵] رافعی عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۱، ص۴۵۰، حیدر آباد دکن، ۱۹۸۵م.

[۶] رافعی عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۲، ص۳۰۷، حیدر آباد دکن، ۱۹۸۵م.

ابوالخیر از کودکی به تحصیل مقدمات پرداخت و هفت ساله بود که قرآن را از حفظ داشت.

[۷] رافعی عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۲، ص۱۴۴، حیدر آباد دکن، ۱۹۸۵م.

از مشایخ او در دوره آغازین تحصیلش می‌توان «ابراهیم بن عبدالملک شحاذی» را نام برد.

[۸] ابن جزری محمد بن محمد، غایه النهایه، ج۱، ص۳۹، به کوشش گ برگشترسر، قاهره، ۱۳۵۱ق/۱۹۳۲م.

او در حالی که نوجوانی بیش نبود، برای ادامه تحصیل راهی نیشابور شد و در آنجا، احتمالاً با پیشینه آشنایی خانوادگی، تحت تربیت و سرپرستی مستقیم فقیه آن دیار، «ابوسعد محمد بن یحیی نیشابوری»، شاگرد خاص امام محمد غزالی قرار گرفت.

[۹] ابن دبیثی محمد بن سعید، ذیل تاریخ بغداد، ج۱، گ ۱۴۱ الف، تصویر نسخه خطی کتابخانه شهید علی پاشا.

[۱۰] منذری عبدالعظیم بن عبدالقوی، التکمله لوفیات النقله، ج۱، ص۲۰۰، به کوشش بشار عواد معروف، بیروت، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۴م.

3 – اساتید

وی در این فرصت، علاوه بر ابوسعد محمد بن یحیی نیشابوری، از شیوخ بزرگ نیشابور چون «محمد بن عبدالله ارغیانی، عبدالغافر بن اسماعیل فارسی، محمد بن فضل فراوی، عبدالمنعم بن عبدالکریم قشیری و زاهر بن طاهر شحامی» که در فاصله سال های ۵۲۸-۵۳۸ ق وفات یافته اند، دانش آموخت. به علاوه در طوس از «محمد بن منتصر متولی» و «ابوسعید ناصر بن سهل نوقانی» در معیت ابوسعد سمعانی استماع کرد.

[۱۱] سمعانی عبدالکریم بن محمد، الانساب، ج۹، ص۱۲، حیدر آباد دکن، ۱۳۹۸ق/۱۹۷۸م.

[۱۲] ابن دبیثی محمد بن سعید، ذیل تاریخ بغداد، ج۱، گ ۱۴۱ الف، تصویر نسخه خطی کتابخانه شهید علی پاشا.

[۱۳] منذری عبدالعظیم بن عبدالقوی، التکمله لوفیات النقله، ج۱، ص۲۰۰-۲۰۱، به کوشش بشار عواد معروف، بیروت، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۴م.

[۱۴] منذری محمد بن عبدالعظیم، مشیخه النعّال البغدادی، ج۱، ص۱۱۷، به کوشش ناجی معروف و بشار عواد معروف، بغداد، ۱۳۹۵ق/۱۹۷۵م.

4 – سفر حج

با توجه به سال های درگذشت استادان یاد شده و گزارش های مربوط به تاریخ برخی استماعات ابوالخیر،

[۱۵] رافعی عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۲، ص۱۴۵، حیدر آباد دکن، ۱۹۸۵م.

گویا او در حدود سال ۵۲۸ق به نیشابور رفته و دست کم تا ۵۳۰ق و شاید قدری پس از آن در آن‌جا مقیم بوده است.
از برخی منابع چنین برمی آید که ابوالخیر در هنگام ترک نیشابور، احتمالاً بدون گذار از قزوین ، رهسپار سفر حج شده و در میان راه درنگی در بغداد داشته است

[۱۶] صفدی خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۶، ص۲۵۳، به کوشش س ددرینگ، بیروت، ۱۳۹۲ ق/۱۹۷۲م.

از این رو ممکن است حضور او در ری و استماع وی از شیوخ آن دیار چون «ابوالنجیب سعید بن محمد حمامی» در همین سفر بوده باشد.

[۱۷] ابوالخیر طالقانی احمد بن اسماعیل، «الاربعون المنتقی»، ج۱، ص۱۰۲، به کوشش عبدالعزیز طباطبایی، تراثنا، ۱۴۰۵ق، شماره ۱.

5 – بازگشت به قزوین

آنگاه که او به قزوین وارد شد، فقیه بزرگ آن دیار «ابوبکر ملک داد بن علی عمرکی» (د ۵۳۵ق) هنوز در قید حیات بود و احتمالاً فقه آموزی او نزد عمرکی مربوط به این دوره از حضورش در قزوین بوده که از نظر شرایط سنی و پایه تحصیلی آمادگی فراگیری دانش فقه را به دست آورده بوده است.

[۱۸] ابن دبیثی محمد بن سعید، ذیل تاریخ بغداد، ج۱، گ ۱۴۱ الف، تصویر نسخه خطی کتابخانه شهید علی پاشا.

به هر روی ابوالخیر در بازگشت خود به قزوین، به سان استادی به تدریس فرا گرفته های خود پرداخت

[۱۹] ابن دبیثی محمد بن سعید، ذیل تاریخ بغداد، ج۱، گ ۱۴۱ الف، تصویر نسخه خطی کتابخانه شهید علی پاشا.

و در این دوره (۵۳۸ق) کسانی چون «ابونعیم بن ابی الیمین» از او دانش آموختند.

[۲۰] رافعی عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۴، ص۱۷۶، حیدر آباد دکن، ۱۹۸۵م.

6 – سفر به آمل

در فاصله سال های ۵۴۱ تا ۵۵۰ق گزارش هایی از حضور مستمر او در قزوین و اشتغال وی به تعلیم در دست است،

[۲۱] سمعانی عبدالکریم بن محمد، الانساب، ج۹، ص۱۲، حیدر آباد دکن، ۱۳۹۸ق/۱۹۷۸م.

[۲۲] رافعی عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۲، ص۴۵۱، حیدر آباد دکن، ۱۹۸۵م.

ولی در ۵۴۹ق سراغ او را در آمل داریم که مجالس املایی در آن‌جا برگزار کرده و کسانی از او استماع کرده اند، بدون این‌که دلیل حضور او در آن‌جا روشن باشد.

[۲۳] رافعی عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۳، ص۳۰۵، حیدر آباد دکن، ۱۹۸۵م.

[۲۴] رافعی عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۴، ص۲۵، حیدر آباد دکن، ۱۹۸۵م.

به هر حال این سفر دیری نپاییده و شاید کوتاهی آن موجب شده است تا شرح نویسان ابوالخیر از آن سخن نگویند.

7 – سفر به بغداد

او در حدود سال ۵۵۵ق بار دیگر به حج رفت و در این سفر در بغداد از شیوخی چون «ابوالفتح ابن بطّی» استماع کرد. وی در مدت این اقامت در بغداد به وعظ پرداخت و مجالس او بسیار مورد توجه مردم و سران قرار گرفت.

[۲۵] ابن دبیثی محمد بن سعید، ذیل تاریخ بغداد، ج۱، گ ۱۴۱ الف، تصویر نسخه خطی کتابخانه شهید علی پاشا.

[۲۶] ابن دمیاطی احمد بن ایبک، المستفاد من ذیل تاریخ بغداد، ج۱، ص۴۷، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۱ق/۱۹۷۱م.

[۲۷] ابن جوزی یوسف بن قزاوغلی، مرآه الزمان، ج۸، ص۴۴۳، حیدر آباد دکن، ۱۳۷۱ق/۱۹۵۲م.

ابوالخیر بار آخر در ۵۶۹ق رهسپار بغداد شد و در همان سال به جای «ابونصر احمد بن عبدالله شاشی» (چاچی) به مدرّسی ن ظامیه بغداد منصوب شد.

[۲۸] ابن دبیثی محمد بن سعید، ذیل تاریخ بغداد، ج۱، ص «گ ۱۴۱ الف، تصویر نسخه خطی کتابخانه شهید علی پاشا.

[۲۹] ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۷، ص۸۷.

دوره تدریس او در نظامیه حدود ۱۱ سال به طول انجامید و رفته رفته از چنان نفوذ و اعتباری در بغداد برخوردار شد که یک بار به عنوان فرستاده خلیفه عباسی به موصل رفت.

[۳۰] یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۳، ص۴۹۲.

او علاوه بر تدریس، در مدرسه نظامیه و جامع القصر بغداد مجالس وعظ و خطابه داشت

[۳۱] ابن دبیثی محمد بن سعید، ذیل تاریخ بغداد، ج۱، ص «گ ۱۴۱ الف-ب، تصویر نسخه خطی کتابخانه شهید علی پاشا.

و ابن جبیر ، جهانگرد اندلسی – که در این سال ها از بغداد گذر کرده – به تفصیل به وصف مجلس خطیبی پرداخته بود که در باب « باب بدر الشریف » بغداد به وعظ پرداخت و همان‌جا بود که خلیفه مستضیء در پای وعظ او می‌نشست.

[۳۲] ذهبی محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۲۱، ص۱۹۲-۱۹۳، به کوشش بشار عواد معروف و محیی هلال سرحان، بیروت، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م.

7.۱ – علت ترک بغداد

در آن روزگار واعظان در بغداد از جایگاه اجتماعی ویژه ای برخوردار بودند و پیداست در شهری که غالب جمعیت آن شیعی بودند،

[۳۳] مقدسی محمد بن احمد، احسن التقاسیم، ج۱، ص۱۱۲، به کوشش محمد مخزوم، بیروت، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۷م.

خطابه های پرشور عالمی شافعی با دیدگاه اعتقادی اشعری تا چه اندازه می‌توانست افکار عمومی را برضد او برانگیزد.
نقطه پایان این انگیزش در روز عاشورای ۵۸۰ق بود که از ابوالخیر در نظامیه و بر منبر وعظ اکیداً خواسته شد تا یزید بن معاویه را لعن گوید و چون وی بر پایه مواضع اعتقادی خود از لعن او سرباز زد، جمعی از حاضران پاره آجر و سنگ بر او پرتاب کردند و او را که زخم برداشته بود، در حجره ای حبس کردند. برخی از فقیهان حکم به تعزیر وی دادند و اگرچه با میانجی گری برخی هواداران، ابوالخیر از معرکه به سلامت رست، ولی ماندن در بغداد بر او دشوار شد.

[۳۴] انسان العیون فی مشاهیر سادس القرون، نسخه خطی دانشگاه بغداد، ج۱، ص۴-۵، شماره-۲۴۸.

[۳۵] ابن جوزی یوسف بن قزاوغلی، مرآه الزمان، ج۸، ص۴۴۳، حیدر آباد دکن، ۱۳۷۱ق/۱۹۵۲م.

گفتنی است که در آن هنگام مسأله «لعن یزید» از مسائل حساس بود و فضای بغداد حتی حنبلیانی چون ابن جوزی را بر آن داشته بود تا لعن یزید را تجویز و ترویج نمایند.

[۳۶] ابن جوزی عبدالرحمن بن علی، الرد علی المتعصب العنید، ج۱، ص۶، به کوشش محمد کاظم محمودی، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.

[۳۷] ابن جوزی عبدالرحمن بن علی، الرد علی المتعصب العنید، ج۱، ص۱۲، به کوشش محمد کاظم محمودی، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.

[۳۸] ابن جوزی یوسف بن قزاوغلی، تذکره الخواص، ج۱، ص۲۱۹، نجف، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۴م.

[۳۹] ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱۱، ص۵۶۲-۵۶۳.

به دنبال این واقعه، ابوالخیر از مدرّسی نظامیه استعفا کرد و در پی پذیرش آن بغداد را ترک گفته، همراه با حجاج شهر خود به قزوین بازگشت و باقی عمر را در آن‌جا سپری ساخت.

[۴۰] ابن دبیثی محمد بن سعید، ذیل تاریخ بغداد، ج۱، گ ۱۴۱ ب، تصویر نسخه خطی کتابخانه شهید علی پاشا.

[۴۱] ابن دمیاطی احمد بن ایبک، المستفاد من ذیل تاریخ بغداد، ج۱، ص۴۷، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۱ق/۱۹۷۱م.

8 – آخرین سفر

قزوینی در آثار البلاد

[۴۲] قزوینی زکریا بن محمود، آثار البلاد و اخبار العباد، ج۱، ص۴۰۲، بیروت، دار بیروت للطباعه و النشر.

چنین آورده که ابوالخیر بدون آشکار ساختن نیت خود در ترک بغداد، از دیوان اذن حج گرفت و از مسیر شام به قزوین بازگشت. ابن اثیر این سفر را در ۵۸۱ق دانسته است.

[۴۳] ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱۱، ص۵۲۲.

گفتنی است که در ۵۸۲ق سراغی از ابوالخیر در همدان داریم که ممکن است توقفی پیش از رسیدن به وطن بوده باشد.

[۴۴] رافعی عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۲، ص۱۴۶، حیدر آباد دکن، ۱۹۸۵م.

وی در سرانجام در قزوین درگذشت و در مقبره ای در کنار آرمگاه بزرگانی چون ابن ماجه و احمد غزالی به خاک سپرده شد.

[۴۵] حمدالله مستوفی، تاریخ گزیده، ج۱، ص۷۸۴، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ۱۳۶۲ش.

[۴۶] حمدالله مستوفی، نزهه القلوب، ج۱، ص۵۸-۵۹، به کوشش گ لسترنج، لیدن، ۱۹۱۳م.

9 – گرایش به تصوف

ابوالخیر مردی عابد و زاهد بوده و در منابع بر این بعد از شخصیت او تکیه بسیاری شده است،

[۴۷] رافعی عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۲، ص۱۴۴، حیدر آباد دکن، ۱۹۸۵م.

[۴۸] ابن دبیثی محمد بن سعید، ذیل تاریخ بغداد، ج۱، گ ۱۴۱ الف، تصویر نسخه خطی کتابخانه شهید علی پاشا.

اما در مورد گرایش او به تصوف می‌دانیم که وی در نیشابور نزد «ابوالاسعد هبه الرحمن بن عبدالواحد قشیری» با تعالیم صوفیه آشنا شد و در رباط «ابوعلی ذقّاق»، از دست او خرقه پوشید.

[۴۹] رافعی عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۲، ص۱۴۶، حیدر آباد دکن، ۱۹۸۵م.

وی همچنین در ۵۴۲ق به تدریس کتاب «الاربعون» ابوعبدالرحمن سلمی و در ۵۸۱ق به تدریس بخشی از کتاب «سنن الصوفیه» همو پرداخت و جمعی از طالبان در قزوین این متون را از وی فرا گرفتند.

[۵۰] رافعی عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۱، ص۲۲۹، حیدر آباد دکن، ۱۹۸۵م.

[۵۱] رافعی عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۲، ص۳۰، حیدر آباد دکن، ۱۹۸۵م.

[۵۲] رافعی عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۴، ص۱۵۹، حیدر آباد دکن، ۱۹۸۵م.

[۵۳] رافعی عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۴، ص۱۶۰، حیدر آباد دکن، ۱۹۸۵م.

وی سخنی در تعریف تصوف داشته که رافعی

[۵۴] رافعی عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۲، ص۱۴۷، حیدر آباد دکن، ۱۹۸۵م.

آن را نقل کرده است. در منابع کراماتی نیز به او نسبت داده اند.

[۵۵] رافعی عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۲، ص۱۴۷، حیدر آباد دکن، ۱۹۸۵م.

[۵۶] قزوینی زکریا بن محمود، آثار البلاد و اخبار العباد، ج۱، ص۴۰۲-۴۰۳، بیروت، دار بیروت للطباعه و النشر.

10 – گرایش به مذهب اشعری

ابوالخیر در کلام بر مذهب اشعری بود،

[۵۷] انسان العیون فی مشاهیر سادس القرون، نسخه خطی دانشگاه بغداد، ج۱، ص۴، شماره-۲۴۸.

[۵۸] ابن جوزی یوسف بن قز