خرید و دانلود فایل کامل و عالی پاورپوینت احمد بن محمد بن محمد غزّالی

ارائه‌ی فایل کامل و عالی پاورپوینت احمد بن محمد بن محمد غزّالی – تجربه‌ای خاص و متمایز!

پاورپوینتی حرفه‌ای و متفاوت:

فایل فایل کامل و عالی پاورپوینت احمد بن محمد بن محمد غزّالی شامل 120 اسلاید جذاب و کاملاً استاندارد است که برای چاپ یا ارائه در PowerPoint آماده شده‌اند.

ویژگی‌های برجسته فایل فایل کامل و عالی پاورپوینت احمد بن محمد بن محمد غزّالی:

• طراحی خلاقانه و حرفه‌ای: فایل فایل کامل و عالی پاورپوینت احمد بن محمد بن محمد غزّالی به شما این امکان را می‌دهد که مخاطبان خود را با یک طراحی خیره‌کننده جذب کرده و پیام خود را به بهترین شکل انتقال دهید.
• سادگی در استفاده: اسلایدهای فایل کامل و عالی پاورپوینت احمد بن محمد بن محمد غزّالی به گونه‌ای طراحی شده‌اند که استفاده از آن‌ها بسیار آسان باشد و نیاز به تنظیمات اضافی نداشته باشید.
• آماده برای ارائه: تمامی اسلایدهای فایل کامل و عالی پاورپوینت احمد بن محمد بن محمد غزّالی با کیفیت بالا و بدون نیاز به ویرایش، آماده استفاده هستند.

کیفیت تضمین‌شده با دقت بالا:

فایل فایل کامل و عالی پاورپوینت احمد بن محمد بن محمد غزّالی با رعایت بالاترین استانداردهای طراحی تولید شده است. بدون نقص یا بهم‌ریختگی، تمامی اسلایدها آماده برای یک ارائه بی‌نقص و حرفه‌ای هستند.

نکته مهم:

هرگونه تفاوت احتمالی در توضیحات ممکن است به دلیل نسخه‌های غیررسمی باشد. نسخه اصلی فایل کامل و عالی پاورپوینت احمد بن محمد بن محمد غزّالی با دقت و حرفه‌ای تنظیم شده است.

همین حالا فایل فایل کامل و عالی پاورپوینت احمد بن محمد بن محمد غزّالی را دانلود کنید و ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید!

بخشی از متن فایل کامل و عالی پاورپوینت احمد بن محمد بن محمد غزّالی :

مقالات مرتبط: احمد بن محمد طوسی‌غزالی (مقاله‌دوم).

احمد بن محمد طوسی‌ غزالی (۴۵۲ یا ۴۵۳- ۵۱۷ یا ۵۲۰)، برادر کوچکتر ابوحامد غزالی، مؤلف، واعظ، عارف و از فقهای بزرگ سده پنجم و ششم هجری قمری بود.

فهرست مندرجات

1 – معرفی
2 – مجالس وعظ
3 – شاگردان
4 – وفات
5 – آثار
5.۱ – سوانح
6 – رساله الطیر
6.۱ – مکاتبات
6.۲ – رساله عینیه
6.۳ – مجالس
6.۴ – التجرید فی الکلمات التوحید
6.۵ – بحر المحبه فی اسرار الموده
6.۶ – لباب الاحیاء
7 – عدم صحت انتساب برخی آثار به غزالی
8 – طبع شعر غزالی
9 – تصوف غزالی
9.۱ – عشق از دیدگاه غزالی
9.۲ – توجه به حسن و جمال
9.۳ – تبرئه کردن ابلیس
9.۴ – توجه به عشق مجازی
10 – تأثیر احمد غزالی
11 – فهرست منابع
12 – پانویس
13 – منبع

1 – معرفی

احمد غزالی، برادر کوچکتر ابو حامد محمد غزالی ، بود. کنیه وی ابوالفتوح، والقابش مجدالدین، زین الدین و حجهالاسلام بود.

[۱] ابن خلکان، ج۱، ص۹۷.

[۲] عبدالوهاب ‌بن علی سبکی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۶، ص۶۰، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمدحلو، قاهره ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.

[۳] عبدالوهاب ‌بن علی سبکی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۶، ص۶۲، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمدحلو، قاهره ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.

تاریخ و محل تولد او در منابع ذکر نشده، اما چون زندگی و تحصیلات این دو برادر به هم نزدیک بوده، براساس تاریخ و محل تولد محمد، احتمالا احمد نیز در طابران طوس و دو سه سالی پس از برادرش محمد، در۴۵۲ یا ۴۵۳ به دنیا آمده است.

[۴] نصرالله پورجوادی، «احمد غزالی»، ج۱، ص۱۶۷، در آشنایان ره عشق، به کوشش محمودرضا اسفندیار، زیرنظر نصرالله پورجوادی، تهران۱۳۸۴ش.

این دو برادر درکودکی پدرشان را از دست دادند و گفته شده است که پدرشان پیش ازدرگذشت، تربیت فرزندانش را به مردی زاهد و متقی به نام احمد رادکانی سپرد. در طوس بود که احمد، مانند برادرش، تحصیلات مقدماتی خود را در فقه به پایان رساند و هنوز جوان بود که به تصوف گرایید.

[۵] ابن ‌جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج۱۷، ص۲۳۷، چاپ محمدعبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.

[۶] عبدالوهاب ‌بن علی سبکی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۶، ص۶۰، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمدحلو، قاهره ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.

[۷] عبدالوهاب ‌بن علی سبکی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۶، ص۱۹۳ـ۱۹۵، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمدحلو، قاهره ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.

احمد ابتدا مرید ابوبکر نساج طوسی شد که با چهار واسطه شاگرد جنید است.

[۸] جامی، نفحات الانس من حضرات القدس، ج۱، ص۳۷۹، چاپ محمود عابدی، تهران ۱۳۸۶ش.

[۹] جامی، نفحات الانس من حضرات القدس، ج۱، ص۵۵۹، چاپ محمود عابدی، تهران ۱۳۸۶ش.

احتمالاً احمد تا ۴۸۷ که ابوبکر نساج درگذشت، نزد وی بود و وقتی هم که برادرش در ۴۸۸ او را به جای خود در نظامیه بغداد گذاشت، احمد در تصوف شهرت یافته بود.

[۱۰] ابن خلکان، ج۱، ص۹۷.

[۱۱] عبدالوهاب ‌بن علی سبکی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۶، ص۶۱، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمدحلو، قاهره ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.

[۱۲] عبدالوهاب ‌بن علی سبکی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۶، ص۱۹۷، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمدحلو، قاهره ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.

[۱۳] خواندمیر، ج۲، ص۳۱۷.

2 – مجالس وعظ

غزالی در بغداد و شهرهای دیگر به فارسی و عربی مجالس وعظ داشت و چندان در وعظ بلیغ و فصیح بود که نه تنها عوام از مجالس او استقبال می‌کردند بلکه علما و دانشمندان نیز در آن حاضر می‌شدند.

[۱۴] عبدالوهاب ‌بن علی سبکی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۶، ص۶۰، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمدحلو، قاهره ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.

[۱۵] ابن‌ حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج۱، ص۶۴۷، چاپ عبدالفتاح ابوغده، بیروت ۱۴۲۳/ ۲۰۰۲م.

ازجمله مجالس مشهور غزالی، مجلس وعظ وی نزد سلطان محمود سلجوقی بود که در ازای آن سلطان به او هزار دینار داد.

[۱۶] ابن ‌جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج۱۷، ص۲۳۷، چاپ محمدعبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.

[۱۷] محمد بن احمد ذهبی، العبر فی خبر من غبر، ج۴، ص۴۶، چاپ صلاح الدین المنجد، کویتم ۱۹۸۴.

البته برخی احادیث و اخباری را که غزالی در مجالس وعظ به آن‌ها استناد می‌جست، صحیح ندانسته‌اند،

[۱۸] ابن‌ اثیر، ج۱۰، ص۶۴۰.

[۱۹] ابن‌ حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج۱، ص۶۴۷، چاپ عبدالفتاح ابوغده، بیروت ۱۴۲۳/ ۲۰۰۲م.

از جمله ابن جوزی

[۲۰] ابن ‌جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج۱۷،، ص ۲۳۸، چاپ محمدعبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.

با آن‌که او را در وعظ بسیار توانا می‌داند احادیثش را موضوعه و معانی مطرح شده در آن را فاسد می‌شمرد.
بیشتر تذکره‌ نویسان

[۲۱] ابومحمد عبدالله‌ بن اسعد یافعی یمینی، مراه الجنان و عبره الیقظان، ج۳، ص۲۲۴، حیدرآباد دکن ۱۳۳۸.

[۲۲] عبدالوهاب ‌بن علی سبکی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۶، ص۶۱، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمدحلو، قاهره ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.

[۲۳] محمدتقی خان حکیم، گنج دانش جغرافیای تاریخی شهرهای ایران، ج۱، ص۶۶۶، مقدمه عبدالحسین نوایی، چاپ محمدعلی صوتی و جمشید کیانفر، تهران ۱۳۶۶ش.

غزالی را فقیهی خوانده‌اند که وعظش بر فقاهتش غلبه کرد و دیگر فضائلش تحت‌الشعاع وعظ قرار گرفت و مغفول واقع شد. احمد در کسوت صوفی و واعظ به شهرهای و روستاهای بسیاری در خراسان ، آذربایجان و منطقه جبال و عراق سفر می‌کرد، برای مردم وعظ می‌گفت و به دستگیری مستعدان می‌پرداخت. در هر شهری نیز علاقه مندان بسیار می‌یافت و مردم برای شنیدن سخنانش به مجالس وعظ وی هجوم می‌آوردند.

[۲۴] ابوحفض شهاب‌الدین عمربن محمدبن عبدالله سهروردی، کتاب عوارف المعارف، ج۱، ص۶۸، بیروت ۱۹۶۶م.

[۲۵] عبدالوهاب ‌بن علی سبکی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۶، ص۶۰، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمدحلو، قاهره ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.

[۲۶] عبدالوهاب ‌بن علی سبکی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۶، ص۶۲، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمدحلو، قاهره ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.

[۲۷] عبدالوهاب ‌بن علی سبکی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۶، ص۲۰۱، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمدحلو، قاهره ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.

گفته‌اند که غالبا در وعظ به خود وی هم حالی دست می‌داد و مردم نیز چندان به هیجان می‌آمدند که فریاد می‌کشیدند، جامه برتن می‌دریدند وجوانان در مجلس وی توبه می‌کردند.

[۲۸] احمد غزالی، مجالس، ج۱، ص۶، تقریرات احمد غزالی عارف متوفی ۵۲۰ متن عربی با ترجمه فارسی نسخه منحصر به فرد مورخ ۸۰۷ه، چاپ احمد مجاهد، تهران ۱۳۷۶ش.

[۲۹] احمد غزالی، مجالس، ج۱، ص۴۲ـ۴۳، تقریرات احمد غزالی عارف متوفی ۵۲۰ متن عربی با ترجمه فارسی نسخه منحصر به فرد مورخ ۸۰۷ه، چاپ احمد مجاهد، تهران ۱۳۷۶ش.

[۳۰] عبدالوهاب ‌بن علی سبکی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۶، ص۶۲، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمدحلو، قاهره ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.

3 – شاگردان

بدین‌ترتیب غزالی به سبب سفرهای بسیار و مجالس واعظی که در بلاد اسلامی برپا کرد، نه تنها در زمان حیات خود شناخته شده بود، بلکه شاگردان ومریدان بسیار گرد خود جمع آورد. از جمله شا گردان وی در فقه و حدیث، این اشخاص بودند: ابن شهر آشوب (متوفی۵۸۸)، از محدثان بزرگ شیعه

[۳۱] ابن‌ شهر آشوب، المناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۹، قم.

[۳۲] عبدالله افندی اصفهانی، ریاض العلما وحیاض الفضلاء، ج۵، ص۱۲۵، تحقیق سید احمد حسینی، قم۱۴۰۱.

[۳۳] فقیه شافعی، محمد بن احمد ذهبی، العبر فی خبر من غبر، ج۴، چاپ صلاح الدین المنجد، کویتم ۱۹۸۴.

(متوفی۵۶۰)

[۳۴] ابن خلکان، ج۳، ص۴۴۴.

و عبدالواحد آمدی (متوفی۵۵۰)، مؤلف غررالحکم و دررالکلم .

[۳۵] حاجی‌خلیفه، ج۱، ص۶۱۶.

از جمله مشهورترین مریدان وی نیز عین‌القضاه همدانی و ا بونجیب سهروردی بودند.

[۳۶] جامی، نفحات الانس من حضرات القدس، ج۱، ص۴۱۸، چاپ محمود عابدی، تهران ۱۳۸۶ش.

[۳۷] جامی، نفحات الانس من حضرات القدس، ج۱، ص۴۲۰، چاپ محمود عابدی، تهران ۱۳۸۶ش.

4 – وفات

تاریخ وفات غزالی را بنا بر برخی منابع در ۵۱۷

[۳۸] عبدالکریم ‌بن محمد رافعی قزوینی، التدوین فی اخبار قزوین، ج۲، ص۱۶۰ـ۱۶۱، به کوشش عزیزالله عطاردی، بی جا (نشر عطارد)، ۱۳۷۶ش.

[۳۹] جامی، نفحات الانس من حضرات القدس، ج۱، ص۳۸۰، چاپ محمود عابدی، تهران ۱۳۸۶ش.

[۴۰] خواندمیر، ج۲، ص۳۱۹.

اما بنا بر اکثر منابع در۵۲۰

[۴۱] ابن ‌جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج۱۷، ص۲۴۰، چاپ محمدعبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.

[۴۲] ابن خلکان، ج۱، ص۹۸.

[۴۳] محمد بن احمد ذهبی، العبر فی خبر من غبر، ج۴، ص۴۵، ج۴، چاپ صلاح الدین المنجد، کویتم ۱۹۸۴.

[۴۴] ابومحمد عبدالله‌ بن اسعد یافعی یمینی، مراه الجنان و عبره الیقظان، ج۳، ص۲۲۴ـ۲۲۵، حیدرآباد دکن ۱۳۳۸.

ذکر کرده‌اند. وی در قزوین وفات یافت ودر همان‌جا در محله‌ای که امروزه احمدیه نامیده می‌شود به خاک سپرده شد.

[۴۵] حمدالله مستوفی، تاریخ گزیده، ج۱، ص۷۸۳ـ۷۸۴.

[۴۶] حمدالله مستوفی، تاریخ گزیده، ج۱، ص۷۹۰.

[۴۷] جامی، نفحات الانس من حضرات القدس، ج۱، ص۳۸۰، چاپ محمود عابدی، تهران ۱۳۸۶ش.

[۴۸] تقی‌الدین محمد اوحدی بلیانی، ج۱، ص۲۵۵، (که مرقد وی را در بروجرد دانسته است) تذکره عرفات العاشقین و عرضات العارفین، چاپ سیدمحسن ناجی نصرآبادی، تهران ۱۳۸۸ش.

5 – آثار

آثار احمد غزالی عبارت‌اند از :

5.۱ – سوانح

سوانح کتابی است به فارسی و به نثر درباره عشق و روانشناسی عاشق و معشوق از دیدگاه صوفیانه. مطالب عرفانی دراین کتاب به صورتی مجمل وبه زبان اشاره درطی هفتاد و هفت فصل که اکثر آن‌ها کوتاه است نوشته شده است، و مؤلف گاه برای تبیین مطلب ابیاتی عاشقانه و حکایاتی عشقی نیز نقل کرده است.

6 – رساله الطیر

متن اصلی این اثر به زبان فارسی است و از آن ترجمه‌ای به عربی وجود دارد که معمولا متن عربی را به محمد غزالی نسبت می‌دهند ولی احتمالا متن عربی، نوشته هیچ‌کدام از این دو برادر نیست. این رساله داستان مرغانی است که برای یافتن پادشاه خود، سیمرغ ، سفری دراز و پرمخاطره در پیش می‌گیرند وسرانجام به جزیره‌ای که آشیان سیمرغ است، می‌رسند و در آن‌جا از یاران دیگر که به هلاکت افتادند و نتوانستند به مقصد برسند یاد می‌کنند. پس سیمرغ به آنان می‌گوید که «این نه به حکم عجز ایشان بود بلکه به حکم نادوستی ما بود، اگر ارادت ما بودی، اسباب آمدن ایشان ساخته شدی».

[۴۹] احمد غزالی، داستان مرغان متن فارسی رساله الطیر خواجه احمد غزالی، ج۱، ص۳۳، به انضمام رساله الطیر امام محمد غزالی، چاپ نصرالله پور جوادی، تهران ۱۳۵۵ش.

با این کلام، احمد غزالی عقیده کلامی خود را نیز بیان می‌کند که هر کس به مقصد می‌رسد در می‌یابد که اراده و خواست از حق بوده است و بس. غزالی درپایان رساله از خواننده می‌خواهد که عهدی را که با حق داشته است، تازه کند. تازه کردن عهد به این معناست که از آلودگی‌ها و نجاسات در ظاهر و باطن بپرهیزد، ملازم اوقات نماز باشد و زبان را جز به ذکر حق باز نکند.

[۵۰] احمد غزالی، داستان مرغان متن فارسی رساله الطیر خواجه احمد غزالی، ج۱، ص۳۴ـ۳۵، به انضمام رساله الطیر امام محمد غزالی، چاپ نصرالله پور جوادی، تهران ۱۳۵۵ش.

[۵۱] نصرالله پورجوادی، «احمد غزالی»، ج۱، ص۱۷۷ـ۱۷۸، در آشنایان ره عشق، به کوشش محمودرضا اسفندیار، زیرنظر نصرالله پورجوادی، تهران۱۳۸۴ش.

غزالی در ضمن این داستان به برخی باورهای دینی نیز اشاره و برای اثبات آن به آیات واحادیث استناد کرده است. استفاده از داستان مرغان برای بیان رمزی و تمثیلی سیر و سلوک معنوی انسان، پیش از غزالی نیز وجود داشته که قدیم ‌ترین آن‌ها درمیان مسلمانان ، رساله الطیر ابن‌سینا است و احمد غزالی نیز به احتمال زیاد تحت تاثیر آن بوده است، هر چند اثر ابن ‌سینا جنبه فلسفی و ادبی دارد، رساله غزالی صرفا صوفیانه و ادبی است.

[۵۲] احمد غزالی، داستان مرغان متن فارسی رساله الطیر خواجه احمد غزالی، به انضمام رساله الطیر امام محمد غزالی، مقدمه پورجوادی، ص۵ـ۶، چاپ نصرالله پور جوادی، تهران ۱۳۵۵ش، ۱۳۹۰۲.

رساله الطیر نخستین بار به نام داستان مرغان با تصحیح نگارنده همراه با متن عربی در ۱۳۵۵ش به چاپ رسید. سپس در مجموعه آثار احمد غزالی به کوشش احمد مجاهد چاپ شد. ترجمه‌ای انگلیسی از آن هم به قلم پیتر ایوری صورت گرفته که به ضمیمه ترجمه انگلیسی منطق الطیر چاپ شده است.

6.۱ – مکاتبات

از غزالی نامه‌هایی چند خطاب به مریدانش به جا مانده و غرض اصلی غزالی از آنها، ارشاد و هدایت مریدان بوده است. نامه‌های اوهمگی به فارسی‌اند و برخی از آن‌ها به عین القضات و در پاسخ به سوالات وی بوده است. چون در نامه‌های احمد غزالی، جز در یکی از آنها، پاسخ‌هایی وجود دارد که سوالاتشان صراحتا در متن نامه نیامده، و غزالی هم بیش‌تر با اشاره و کنایه سخن می‌گوید، محتوای نامه‌ها همیشه روشن نیست.

[۵۳] برای اطلاع بیش‌تر از صحت و سقم انتساب این نامه‌ها به غزالی، رجوع کنبد به: احمد غزالی، مکاتبات خواجه احمد غزالی با عین القضات همدانی، مقدمه پورجوادی، ص هفت ـ چهارده، چاپ نصرالله‌ پورجوادی، تهران ۱۳۵۶ش ب.

نُه نامه غزالی به کوشش نگارنده در ۱۳۵۶ش در تهران با نام مکاتبات خواجه احمد غزالی به عین القضات همدانی به چاپ رسید و بار دیگر هفت نامه‌ از این نامه‌ها در مجموعه آثار فارسی احمد غزالی به کوشش احمد مجاهد در ۱۳۵۸ش

[۵۴] احمد غزالی، مجموعه آثار فارسی احمد غزالی، ج۱، ص۴۶۴ـ۴۸۶، چاپ احمد مجاهد، تهران ۱۳۵۸ش.

چاپ شد.

6.۲ – رساله عینیه

در میان نامه‌های غزالی به عین‌القضات، رساله نسبتاً بلندی وجود دارد که به عینیه معروف است، زیرا در این رساله احمد غزالی عین القضات را خطاب قرار داده است. این رساله به نام‌های دیگری نیز خوانده شده است، از جمله تذکره، موعظه، رازنامه، میمونه و سلامیه.

[۵۵] جامی، نفحات الانس من حضرات القدس، ج۱، ص۴۱۸، چاپ محمود عابدی، تهران ۱۳۸۶ش.

[۵۶] ابن‌ کربلائی، روضات الجنان و جنات الجنان، ج۲، ص۳۴۰، چاپ جعفرسلطان القرائی، تهران ۱۳۴۴ـ۱۳۴۹ش.

[۵۷] احمد غزالی، مجموعه آثار فارسی احمد غزالی، مقدمه مجاهد، ص۳۶۷ـ۳۶۸، چاپ احمد مجاهد، تهران ۱۳۵۸ش.

عینیه چند بار تصحیح و چاپ شده ‌است. نخستین بار آن را نصرالله تقوی با نام تازیانه سلوک در ۱۳۱۹ش به چاپ رساند. و سپس جواد نوربخش آن را همراه با سوانح چاپ کرد و سرانجام در ضمن مجموعه آثار احمد غزالی نیز چاپ شد.
این اثر لحنی عاطفی دارد و شبیه به مواعظی است که احمد غزالی در مجالسش بیان می‌کرد. او در این رساله علاوه بر آیات و احادیث، اشعار عربی و فارسی بسیاری نیز آورده است. از جمله نکاتی که غزالی در این رساله برآن تأکید کرده، موضوع کوتاهی زندگی، مرگ و تدارک و آمادگی در برابر آن است. از بخش‌های عمیق این رساله تصویری است که غزالی از سرگردانی و حیرانی ذاتی انسان در این عالم ترسیم کرده است. نامه فارسی دیگری از احمد غزالی نیز وجود دارد که مطالب آن شبیه به رساله عینیه ولی از آن کوتاه‌تر است. در این نامه نیز غزالی خواننده خود را، که ظاهراً یکی از مریدانش است، ابتدا به یاد مرگ انداخته و سرانجام دعوت به ذکر کرده است.

[۵۸] احمد غزالی، «مکتوبی از احمد غزالی»، ج۱، ص۳۳، چاپ نصرالله پورجوادی، در جاویدان خرد، س۳، ش۱، بهار ۱۳۵۶الف.

6.۳ – مجالس

از جمله آثار پراکنده‌ای که از احمد غزالی باقی‌مانده سخنانی است که وی شفاها درمجالس تذکیر و موعظه به میان می‌آورده است و مریدان وی آن‌ها راثبت می‌کرده‌اند؛ به تعبیر دیگر صورت مجلس سخنان شیخ یا تقریرات او بوده است. معمولاً این جلسات، همانند سنت همه مجالس مشایخ، درباره موضوعی بود که شیخ فی‌البداهه مطرح می‌کرد یا در پاسخ به سوالی بود که یکی از شاگردان مطرح کرده بود.

[۵۹] ابن ‌جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج۱۷، ص۲۳۸۲۳۹، چاپ محمدعبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.

[۶۰] عبدالوهاب ‌بن علی سبکی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۶، ص۶۱ـ۶۲، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمدحلو، قاهره ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.

گفته‌اند که مجموعه‌ای از مجالس وعظ غزالی در بغداد را یکی از مریدان، به نام صاعد بن فارس اللبانی، تدوین کرد و این مجموعه بالغ بر ۸۳ مجلس بود.

[۶۱] عبدالوهاب ‌بن علی سبکی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۶، ص۶۰، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمدحلو، قاهره ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.

پاره ای از این مجالس در منابع مختلف درج شده است؛ یکی از این منابع کتاب القصاص و المذکرین

[۶۲] ابن ‌جوزی، کتاب القُصّاص والمُذکِرّین، ج۱، ص۱۵۴-۱۵۶، تحقیق قاسم سامرائی ریاض ۱۴۰۳.

اثر ابن جوزی است که در آن از مجالس غزالی در بغداد یاد شده است. ابن جوزی در کتاب المنتظم

[۶۳] ابن ‌جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج۱۷، ص۲۳۸-۲۳۹، چاپ محمدعبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.

نیز ضمن شرح احوال وی برخی از مجالس وی را نقل کرده است. مطالب ابن جوزی را نویسندگان از جمله ابن حجر عسقلانی در لسان المیزان

[۶۴] ابن‌ حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج۱، ص۶۴۸ -۶۴۹، چاپ عبدالفتاح ابوغده، بیروت ۱۴۲۳/ ۲۰۰۲م.

آورده‌اند. اکثر مجالسی که از احمد غزالی به جا مانده به زبان عربی است. اما وی مجالسی هم به زبان فارسی داشته است. اربلی نقل می‌کند که او روزهای شنبه برای ایرانیان وعظ می‌کرد. وراوینی به پاره‌ای ازمجالس فارسی وی در مرزبان نامه

[۶۵] سعدالدین وراوینی، مرزبان نامه، ج۱، ۱۴۲-۱۴۳، چاپ محمد روشن، تهران۱۳۶۷ش.

اشاره کرده است.
گزیده ای از مجالس عربی احمد غزالی در مجموعه‌ای خطی متعلق به کتابخانه چستربیتی در ایرلند ، به شماره ۳۶۸۲موجود است وآربری آن را درفهرست اجمالی نسخه‌های خطی کتاب‌های عربی محفوظ در کتابخانه چستربیتی معرفی کرده است. تقریبا همه مجالس غزالی دراین مجموعه، به کوشش احمد مجاهد با ترجمه فارسی در ۱۳۷۶ در تهران چاپ شده است. ولی یکی از مجالس این مجموعه هم که در بغداد برگزار شده ودر آن شخصی به نام یوسف صوفی (احتمالا خواجه یوسف همدانی) شرکت داشته وبا احمد مجادله کرده، مستقلا به چاپ رسیده است.

[۶۶] برای توضیح بیش‌تر درباره این مجلس رجوع کنید به: احمد غزالی، داستان مرغان متن فارسی رساله الطیر خواجه احمد غزالی، به انضمام رساله الطیر امام محمد غزالی، ص۱۲-۱۵، چاپ نصرالله پور جوادی، تهران ۱۳۵۵ش، ۱۳۹۰۲.

غزالی در مجالس هم دستورهای عملی داده و هم مباحث نظری تصوف را مطرح کرده است. مجالس وی همچنین مملو از استشهاد به اشعار و امثال است و همچنین اشاره به سخنان صوفیان و عارفان پیشین مانند بایزید، جنید، ابوالحسن نوری و شبلی دارد و به همین جهات اثری ادبی و عرفانی است. در سراسر مجالس توجه به جنبه‌های باطنی و معانی عرفانی قرآن و داستان‌هان پیامبران دیده می‌شود. از میان قصص قرآن ، بخصوص به داستان موسی و رفتن او به کوه طور و نیز تقاضای رؤیت خدا

[۶۷] اعراف/سوره۷، آیه۱۴۳.

بسیار اشاره شده است.

[۶۸] احمد غزالی، مجالس، ج۱، ص۲۸، تقریرات احمد غزالی عارف متوفی ۵۲۰ متن عربی با ترجمه فارسی نسخه منحصر به فرد مورخ ۸۰۷ه، چاپ احمد مجاهد، تهران ۱۳۷۶ش.

[۶۹] احمد غزالی، مجالس، ج۱، ص۳۱، تقریرات احمد غزالی عارف متوفی ۵۲۰ متن عربی با ترجمه فارسی نسخه منحصر به فرد مورخ ۸۰۷ه، چاپ احمد مجاهد، تهران ۱۳۷۶ش.

[۷۰]