خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل نگاهی به مکتب متاخر معتزله

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نگاهی به مکتب متاخر معتزله :

اشاره

مکتب اعتزال، که غالبا تداعی گر عقل گرایی در جهان اسلام است، از همان آغاز مطالعات اسلام شناسی، هم توجه غربیان را به خود جلب کرد و هم مسلمانان را به یافتن و تصحیح آثار معتزلی واداشت. با وجود این، تنها آثار اندکی از این جریان مهم و موثر جهان اسلام یافت شده است. بیشتر این نسخه ها در یمن، محلی که بسیاری از آثار معتزلی در آن جا محفوظ مانده، پیدا شده است. رهاورد این حرکت چاپ آثاری چون الانتصار، نوشته ابوالحسین خیاط و مجموعه دایره المعارف گونه المغنی، و نیز کتاب تثبیت دلائل النبوه و المحیط بالتکلیف هر دو تالیف قاضی عبدالجبار، و نصوص دیگری بود. از معتزله قرن پنجم به بعد، به جز آثار زمخشری، تنها چند کتاب به نام های دیوان الاصول و مسائل الخلاف بین البصریین و البغدادیین، نوشته ابورشید نیشابوری، و المعتمد فی اصول الفقه، نوشته ابوالحسین بصری (م ۴۳۶ق)، و التذکره فی الجواهر و الاعراض، نوشته ابن متویه، یافت شده و به چاپ رسیده اند. ظاهرا پس از این افراد، در جریان اعتزال فرد صاحب اثری پدید نیامده، یا آثار آنان به دست ما نرسیده است. با این حال، به تازگی چند نسخه خطی از معتزله قرن پنجم و ششم پیدا شده است که آگاهی های ما را درباره مکتب متاخر معتزله وسعت می بخشد. ^(۱) نوشته کوتاه حاضر مروری است بر این چند اثر و بیان اهمیت خاصی که در این نسخه ها وجود دارد. ^(۲)

زیادات شرح الاصول

چند سال پیش، ابوریده متنی را با عنوان دیوان الاصول، که مؤلف آن به دلیل افتادگی صفحاتی از آن ناشناخته بود، به چاپ رساند. ^(۳) کار تصحیح بر مبنای یک نسخه خطی که در یمن یافت شده بود، انجام شد. با این حال، نسخه دیگری از این اثر در کتابخانه موزه بریتانیا، به شماره Or. 8613 ، در ۱۴۶ برگ موجود است که بخش های دیگری از کتاب شرح الاصول، نوشته ابوسعید نیشابوری است. این نسخه شامل مباحثی در باب نبوت، معجزات و قرآن است. ^(۴) بخش هایی از این نسخه را تریتون در سال ۱۹۵۲م در نشریه BSOAS ، ^(۵) همراه با خلاصه ای از مباحث دیگر نسخه به چاپ رساند (این بخش ها در ضمیمه آورده شده است)، اما مؤلف آن را تشخیص نداد. ریچارد مارتین در مقاله عالمانه ای درباره این نسخه گفته است:

کتابی که ابوریده با عنوان فی التوحید به چاپ رسانده، همان کتاب زیادات شرح الاصول است. می دانیم که ابوعلی محمد بن خلاد کتابی به نام الاصول نگاشته است. این کتاب پس از آن منبعی شد برای معتزلیان و شرح نویسی بر آن متداول گشت. از این شروح، اثر عالم زیدی ابوطالب یحیی بن الحسین الناطق بالحق (م ۴۲۴ / ۱۰۳۳) به صورت خطی باقی مانده است. ^(۶) مقایسه این اثر با نسخه موجود در کتابخانه موزه بریتانیا این فرض را تایید می کند که این کتاب همان شرح زیادات الاصول است. ^(۷)

از ابورشید نیشابوری کتاب مهمی به نام مسائل الخلاف بین البصریین والبغدادیین نیز به چاپ رسیده است. ^(۸)

رکن الدین محمود ملاحمی و آثارش

در منابع کلامی موجود در کنار نام ابوالحسین بصری بارها از فردی به اسم ابن ملاحمی یاد شده است. با این همه، در مورد شرح حال وی اطلاع دقیقی در دست نیست. نخستین آگاهی های ما درباره ابن ملاحمی همزمان با چاپ حواشی موجود بر تفسیر زمخشری است. در این حواشی که عبدالسلام بن محمد اندرسبانی، معاصر جوان تر زمخشری (م ۵۳۸ ق) نگاشته، بیان شده است که رکن الدین محمود بن عبیدالله ملاحمی در شب یکشنبه ۱۷ ربیع الاول سال ۵۳۶ ق درگذشت و با مرگ وی معتزله نور و فروغ خود را از دست داد. همچنین اندرسبانی بیان می دارد: زمخشری نزد ابن ملاحمی اصول و ابن ملاحمی نزد زمخشری تفسیر قرآن را فرا می گرفته است. جز آنچه ذکر شد، اطلاعات دیگری در این نوشته در مورد ابن ملاحمی بیان نشده است. اما جای خوشبختی است که برخی از آثار وی برجا مانده است و ما می توانیم بر اساس آن آثار، نکات بیشتری در مورد زندگانی وی دریابیم. این آثار عبارت اند از:

۱. المعتمد فی اصول الدین که در دو نسخه خطی به شماره های ۲۱۳ و ۲۱۴ کلام در جامع کبیر صنعا موجودند. این نسخه ها را ویلفرد مادلونگ و مکدرموت به چاپ رسانده اند. در ذیل درباره اهمیت این کتاب بیشتر توضیح خواهیم داد.

۲. الفائق فی اصول. ابن طاووس، عالم مشهور امامی، با این کتاب آشنا بوده و در آثار خود بخش های چندی از این کتاب را نقل کرده است. ^(۹) همچنین متکلم امامی، سدیدالدین محمود حمصی، نیز به خوبی با این کتاب آشنا بوده و بارها از آن نقل قول کرده و به آن ارجاع داده است. ^(۱۰) این کتاب نیز در چند نسخه خطی در کتابخانه های صنعا موجود است. آن گونه که در نسخه موجود صنعا آمده، ابن ملاحمی تالیف کتاب را روز چهارشنبه، هفتم ربیع الاول سال ۵۳۲ ق، به اتمام رسانده است. وی در این کتاب از دو اثر دیگر خویش به نام های الحدود و جوابات المسائل الاصفهانیه یاد کرده است.

۳. نسخه ای ناقص با عنوان التجرید از ابن ملاحمی در کتابخانه بادلیان موجود است. ^(۱۱) این کتاب شرحی بر کتاب المعتمد فی اصول الفقه نوشته ابوالحسین بصری است. ^(۱۲) احتمال می رود که در یمن نسخه کاملی از این اثر موجود باشد، چرا که آثار ابن ملاحمی به سرعت در یمن رواج یافته اند و در آن جا بدانها توجه شده است. ^(۱۳) همچنین امام مؤید یحیی بن حمزه حسینی (م ۷۴۹ ق) در آغاز شرح خود بر کتاب المعتمد فی اصول الفقه، در علت نگارش این اثر بیان می دارد که وی شرحی بر کتاب ابوالحسین بصری با نام تجرید المعتمد نوشته است; ابن ملاحمی دیده که او نه تنها مشکلات متن را حل نکرده بلکه بر دشواری های آن نیز افزوده است; به همین دلیل، وی کتاب الحاوی لحقائق الادله الفقهیه را نوشته است. ^(۱۴)

۴. ردیه ای بر فیلسوفان با عنوان تحفه المتکلمین فی الرد علی الفلاسفه. محمد بن حسن دیلمی، مؤلف زیدی، دوبار از این اثر در کتاب قواعد آل محمد که در سال ۷۰۷ ق در یمن نگاشته، یاد کرده است. ^(۱۵) ظاهرا نسخه ای از این کتاب موجود نیست. با این حال، در مجله نور علم در فهرست برخی نسخ خطی نسخه ای با این مشخصات وجود دارد: «تحفه المتکملین فی رد فلاسفه الاسلامیین، تالیف شیخ رکن الدین در سال ۶۹۳ ق. وی کتاب دیگری به نام المعتمد فی الاصول دارد» . ^(۱۶)

با وجود تلاش زیاد نتوانستم آگاهی دقیقی از محل و محتویات این نسخه به دست آورم. ^(۱۷) ظاهرا فهرست نگار محترم اطلاعات خود را از این نسخه اخذ کرده است. براساس همین نکات مختصر، می توان گفت که نسخه مورد استفاده همان کتاب تحفه المتکلمین، نوشته ابن ملاحمی است، ولی تاریخ ذکرشده محتملا تاریخ کتابت نسخه است، نه تالیف آن. همچنین مشخص می گردد که این کتاب بعد از کتاب المعتمد فی اصول الدین نگاشته شده است.

مادلونگ و مکدرموت در مقدمه کتاب المعتمد فی اصول الدین، موارد نقل شده و مستند به اقوال ابن ملاحمی را گرد آورده اند. مهم ترین این موارد، منقولات نقل شده در اثر فردی به نام تقی الدین نجرانی است که از وی اثری با نام الکامل فی الاستقصاء فیما بلغنا من کلام القدماء موجود است که براساس نسخه خطی منحصر به فرد آن به چاپ رسیده است. براساس نسخه موجود، که به تاریخ ۶۷۵ق از روی نسخه اصل کتابت شده و در تاریخ ۶۷۹ق مقابله شده است، تنها می توان دریافت که این اثر قبل از ۶۷۵ق نگاشته شده است. مادلونگ و مکدرموت معتقدند که تقی الدین نجرانی در اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم در قید حیات بوده و وی کسی جز عالم حنفی، نجم الدین مختار بن محمود غرمینی (م ۶۵۸ ق) نیست. این مدعا مبتنی بر چند نقل قول موجود در آثار زیدی است. در دو اثر زیدی به نام های ایثار الحق علی الخلق و ترجیح اسالیب القرآن علی اسالیب الیونان، نوشته محمد بن ابراهیم بن علی بن مرتضی ملقب به ابن الوزیر (م ۸۴۰ق) از اثری به نام المجتبی یاد شده است که مؤلف آن فردی به نام «الشیخ تقی الامه خاتمه اهل الاصول العجالی المعتزلی » معرفی شده است. ^(۱۸) مطالب منقول از کتاب المجتبی همانند برخی مطالب الکامل است. ^(۱۹) همچنین شیخ مختار بن محمود غرمینی نیز کتابی به نام المجتبی نگاشته است. گرچه مادلونگ و مکدرموت توجه داشته اند که کتاب المجتبی شرحی بر کتاب مختصر قدوری بوده، فرض کرده اند که شیخ مختار بن محمود غرمینی کتاب دیگری در علم کلام با این نام داشته است. دکتر محمد شاهد، مصحح کتاب الکامل، با این فرض مخالف است و بیان می دارد که مؤلف هر دو کتاب المجتبی و الکامل، یک فرد است، و او تقی الائمه و الدین مختار بن محمود العجالی معتزلی است، که به تقی الدین نجرانی مشهور است.

اهمیت المعتمد

درباره فعالیت های علمی ابوالحسین بصری (م ۴۳۶ق) دانسته های ما چندان گسترده نیست. ^(۲۰) اما از طریق المعتمد درمی یابیم که بصری آثار مهم دیگری چون تصفح الادله، ^(۲۱) غرر الادله، ^(۲۲) شرح العمد و مساله فی تحقیق الدلیل بالمدلول داشته ظاهرا از این آثار تنها شرح العمد باقی مانده که به چاپ نیز رسیده است. ^(۲۴) نقل قول هایی نیز از کتاب المغنی نوشته قاضی عبدالجبار در این اثر موجود است که با متن چاپ شده تفاوت دارد. این مسئله به این دلیل است که کتاب المغنی موجود، صورت تقریریافته درس های قاضی است که شاگردان زیدی وی فراهم آورده اند و باید امیدوار بود که در آینده تقریرهای دیگری نیز از این کتاب یافت شود. از آثار دیگری که رکن الدین ملاحمی در تالیف کتابش از آنها سود جسته است، می توانیم به کتاب المقالات ابوعیسی وراق (م بعد از ۲۵۰ق)، ^(۲۵) کتاب الآراء و الدیانات نوشته حسن بن موسی نوبختی، ^(۲۶) المحیط بالتکلیف و دو شرح آن با نام های شرح المحیط و تعلیق المحیط، الدواعی و الصوارف و شرح الجمل و العقود، اثری از ابن متویه با عنوان التحریر، جوابات المسائل التستریین نوشته عبدالله بن عباس رامهرمزی، شاگرد ابوعلی جبایی (م ۳۰۲ق)، کتاب من قال من المحدثین بالعدل نوشته ابن ابی حیه که محتملا همان ابوالقاسم عبدالوهاب بن عیسی بن عبدالوهاب ابن ابی الحیه، مشهور به جاحظ الوراق (م ۳۰۹ق) بوده، اشاره کنیم. ^(۲۷) از آثار مفسران بصری چون عباس بن یزید بحرانی، قاضی همدان (م ۲۵۸ق)، و ولید بن ابان اصفهانی (م ۳۱۰ق) و کتاب تاریخ ابن ابی خیثمه (م ۲۷۹ق) نیز مطالبی نقل شده است. اشاره ای نیز به رساله منسوب به قابوس بن وشمگیر و رساله متکلم حنفی محمد بن عیسی برغوث (م حدود ۲۴۰ق) و کتاب الادوات از عالم نحوی ابوحسین الدهان شده است.

ضمیمه

بخشی از کتاب زیادات شرح الاصول

متی حصل لنا العلم کفانا و ان لم نعلم صفه الادراک و کیفیته. و انما یجب ان یعرف ذلک من یقول ان العلم بمخبر الاخبار من فعلنا و انه مکتسب، فان قیل: فما قولکم فی العلم بمخبر الاخبار انه مکتسب او ضروری، قیل العلم بمخبر الاخبار ضروری لا مکتسب و المخالف فی ذلک قوم من البغدایین و اول من خالف فی هذا الباب ابوسهل بشر ابن المعتمر بن بشر من المعتزله ببغداد; فانهم ذهبوا الی ان العلم بمخبر الاخبار مکتسب. فان قیل: و ما الدلیل علی ما ذکرتم من انه لا یکون مکتسبا و انه ی