خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل مقدمه ای بر تحلیل: ادبیات گفتمانی انقلاب اسلامی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مقدمه ای بر تحلیل: ادبیات گفتمانی انقلاب اسلامی :

چکیده

بر آنم که در این مقال، درباره ادبیات انقلاب اسلامی در چارچوبه ی تحلیل گفتمان و به مثابه یک صورتبندی گفتمانی، مدخل قابل پژوهشی را باز گشایم. هر چند که آگاهم؛ سخن کوتاه؛ در حدّ نگارش یک مقاله، تنها می تواند مقدمه ی کوتاهی بر این تصمیم باشد؛ و دیگر عزیزانی که از این نگارنده فاضل تر و اهل فن تر هستند؛ شاید که با این مقدمه کوتاه به تصحیح دیدگاه قلم حاضر همت نهند و از این رهگذر سپهر جوانب مختلف این معنا را روشن تر سازند.

***

به جای مقدمه

در دهه ۱۹۵۰ گرایشی در علم زبان شناسی به نام تحلیل گفتمان ظهور یافت، که در کمتر از دو دهه اکثر رشته های علوم اجتماعی و ارتباطی را درنوردید؛ و اکنون به عنوان گرایش بین رشته ای Interdisciplinary در مطالعه پدیده های اجتماعی به کار می رود. تحلیل گفتمان ترجمه ی Discourse Analysis است. زبان شناسان پارسی زبان، آن را «سخن کاوی» معنا کرده اند، بعضی از منتقدان ادبی، روانشناسان و مورخان آن را به «تحلیل گفتار» برگردانده اند. عالمان علوم سیاسی و اجتماعی از آن به عنوان «تحلیل گفتمان» یاد می کنند. آنچه که باید به آن در این مقاله تأکید نمایم، آن است که گفتمان «نظام سخن»ی است که بر منطق قدرت استوار است و این «منطق قدرت» دربرگیرنده ی سروش جوانب مختلف ذهنی و سپس عینی قدرت است. از همین رو، وقتی می گوییم ادبیات گفتمانی انقلاب اسلامی؛ برخلاف تحلیل های سنتی زبان شناختی صرفا به عناصر نحوی و لغوی تشکیل دهنده ی ادبیات حال در فضا و زمانه ی تاریخی انقلاب اسلامی به عنوان عمده ترین مبنای تشریح معنا، یعنی بافت متن Co-text، سروکار نداریم، بلکه فراتر از آن به عوامل برون زبانی متن یعنی بافت موقعیتی Context of situation فرهنگی و غیره سروکار داریم. بنابراین تحلیل گفتمان «چگونگی تبلور و شکل گیری معنا و پیام واحدهای زبانی را در ارتباط با عوامل درون زبانی [بافت متن [واحدهای زبانی، محیط بلافصل زبانی مربوط و نیز کل نظام زبانی و عوامل برون زبانی [بافت اجتماعی، فرهنگی و موقعیتی] بررسی می کند.»^(۲)

زبان شناسی در مطالعه تحلیل گفتمان دو دیدگاه را مطرح کرده اند: نخست دیدگاهی که تحلیل گفتمان را بررسی و تحلیل واحدهای بزرگتر از جمله تعریف می کند، دیگری دیدگاهی که تحلیل گفتمان را تمرکز خاص بر چرایی و چگونگی استفاده از زبان می داند. دیدگاه اوّل به شکل و صورت متن توجّه می کند، صورت گرایا ساخت گرا نام می گیرد و دیدگاه دوم که به نقش و کارکرد متن توجه دارد کارکردگرا نام می پذیرد.

ساختارگرایان، گفتمان را واحد مشخصی از زبان می دانند که بزرگتر از جمله است و تحلیل گفتمان را تحلیل و بررسی این واحدها تعریف می کنند. از نظر اینان زبان پدیده ای ذهنی است و ذهن انسان را می توان براساس طبقات نُمادین انتزاعی و آزاد از بافت Context-free که به طور مرتب تعریف می شوند، توصیف کرد. ساختارگرایان بیشتر به مطالعه سازمان زنجیره و همنشینی و رابطه صورت های واحدها با یکدیگر مشغولند.^(۳)

کارکردگرایان که به بافت، تحلیل و شناخت آن تأکید می ورزند؛ زبان را پدیده ای اجتماعی می دانند و معتقدند که زبان قسمتی از جامعه است و پدیده های زبانی اجتماعی اند و پدیده های اجتماعی، پدیده های زبانی محسوب می شوند. کارکردگرایان به اعمال انجام شده توسط مردم یا مقاصد معینی که در به کارگیری زبان وجود دارد توجّه می کنند و سعی دارند معانی اجتماعی، فرهنگی و شخصی آن را بشناسند و آنها را توجیه کنند.^(۴)

بدین شکل، در تحلیل گفتمان با دو عنصر کلیدی سروکار داریم که بایستی به هر دوی آنها توجه کافی مبذول داشت: ۱) بافت متن Co-Text؛ ۲) بافت موقعیت Context of situation. منظور از بافت متن این است که یک عنصر زبانی در چارچوب چه متنی قرار گرفته و جملات ماقبل و مابعد آن عنصر در داخل متن چه تأثیری در تبلور صوری، کارکردی و معنایی آن دارد. در بافت موقعیتی که از آن به بافت غیر زبانی هم یاد می کنند، یک عنصر یا متن در چارچوب موقعیت خاصی که تولید شده است، مد نظر قرار می گیرد. بافت های فرهنگی، اجتماعی، محیطی و سیاسی همگی از این گونه هستند.^(۵)

ادبیات انقلاب اسلامی و ساختارگرایی

ادبیات انقلاب اسلامی در منظر ساختارگرایی تحلیل گفتمان، بررسی و تحلیل شکل و صورت متن انقلاب اسلامی را در نظر دارد. در این دیدگاه ساختار زبانی، جهت گیری و رویکرد مفاهیم در تبیین معانی جدید تعیین کننده است؛ نوع زبان و ساختار هر متنی، در خود جهت گیری های خاصی را حمل می کند. براساس نظریه استنباطی گرایس؛ باید به نقش ارتباطی جمله ها و چگونگی کاربرد زبان در ارتباط با انسان ها عنایت کافی داشت، چنین دیدگاهی در منظورشناسی Paragmatics و تحلیل گفتمان جایگاه ویژه ای دارد. براساس این نظریه، دلیل پیشرفت جریان مکالمه، تبعیت انسان از قراردادهایی است که به قصد همکاری هرچه بیشتر صورت می گیرد. گرایس این قرارداد را آیین همکاری می نامد و در ۴ اصل آن را معرفی می کند:

۱ اصل کیفیت Maxim of quality، گوینده در یک مکالمه باید راست بگوید، آنچه را فکر می کند دروغ است نگوید و درباره آنچه اطلاعات کافی ندارد، حرف نزند.

۲ اصل کمیت Maxim of quantity، گوینده باید اطلاعاتی بدهد که برای مکالمه لازم است، نه زیاد نه کم.

۳ اصل ارتباط Maxim of relevance، آنچه گوینده می گوید باید مربوط به موضوع باشد.

۴ اصل روش Maxim of manner، گوینده باید واضح، منظم و خلاصه بگوید و از هرگونه ابهام دوری کند.^(۶)

بدین گونه نقش های گفتاری در ادبیات انقلاب اسلامی از مهم ترین مؤلفه های ساختاری آن است؛ و با کاربرد دانشواژگان مبیّن کنش های گفتاری غیرمستقیم که از دوبارِ ساختاری برخوردارند؛ شکل و صورت تعریف شده ایی را از خود بروز می دهد. کنش های گفتاری غیرمستقیم دارای دو نوع بار هستند؛ اول بار تحت الفاظی مربوط به صورت نحوی جمله که در چارچوب فرضیه بار تحت لفظی عمل می کند. دوم، بار معنایی غیر مستقیم که تحت شرایط بافت کاربردی قابل استنباط است.

انقلاب اسلامی در رهگذر سیر تاریخی خود در فضای تاریخی و زمانی خود، بازآفریننده ی واژه ها و معانی اعلای انسانی است و به واژه ها روحی می بخشد که بافتی کاربردی دارد. و از این رهگذر پیام انقلاب را به وسیله واژه ها به مخاطب منتقل و وی را به نظام فکری خاص انقلاب رهنمون می سازد؛ در این مسیر «واژگان» به «رمزگان»ی تبدیل می شود که از کارکردهای معطوف به انتقال وسعتی عمیق و عمقی گسترده از پیام فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، و محیطی برخوردار است.

با تکیه بر چنین ادبیاتی است که نوع نگاه جامعه، تحولی انقلابی را حاصل و در پرتو آن انقلابی اجتماعی و سیاسی را ساطع می نماید. در این ارتباط است که «انتظار»، «شهادت»، «ایثار»، «مقاومت»، «آزاده» و… خود به تنهایی و بدون قرار گرفتن در واحد مشخصی از زبان که حتی در قالب جمله ساختار پذیرد؛ و یا در قالب گفتمان در نگرش ساختارگرایانه قرار گیرد که معتقد است گفتمان واحد مشخصی از زبان است که بزرگتر از جمله می باشد، به صورت نشانه یا Sign بروز پیدا می کنند که با خود پهن دشتی از پیام Message را به دنبال دارند. کارکرد نشانه انتقال اندیشه به وسیله ی پیام است؛ و انتظار یا شهادت یا جهاد، حامل پیام و نشانه ی انتقال پیام انقلاب، می شوند.

نشانه های مذکور از رُستنگاهی قر