خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل رو به سوی جبل عامل؛ کندوکاوی در مهاجرت سادات و خاندان های بزرگ سیادت

چکیده

در این مقاله تاریخچه شیعیان جبل عامل با تأکید بر نحوه مهاجرت و نشو و نمای سادات علوی در منطقه لبنان از جمله سیدعبدالحسین شرف الدین به صورت اجمالی مورد بحث قرار گرفته است.

مقدّمه

پس از رحلت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و شهادت تعدادی از ائمّه اطهار علیهم السلام ، گروهی از فرزندان و نوادگان آن ها به خون خواهی از پدران و اجداد خود برخاستند. آنان در حرکت خود، با حکومت های مفسد زمان روبه رو و مجبور به مهاجرت به نقاط گوناگون گردیدند. دسته ای به ایران و دسته ای دیگر به شام و سایر نواحی رفتند. از جمله مکان هایی که «طالبیّین» به آنجا مهاجرت کردند «جبل عامل» بود.

«جبل عامل» با فلسطین و قدس رابطه دارد، محل نزول وحی بر پیغمبران است، در هر گوشه و کنار آن مقبره پیغمبری وجود دارد؛ همان گونه که در ایران با فراوانی امام زادگان روبه رو هستیم.^(۲)

قاضی نورالله شوشتری در توصیف «جبل عامل» می نویسد:

«تجلّی انوار رحمت الهی همیشه شامل اهل جبل عامل بوده و نور محبت خاندان از ناصیه ایمان ایشان چون بارقه ای نور از شاهق طور ظهور می نموده و هیچ قریه ای از آن نیست که جمعی از فقها و فضلای امامیه در آنجا نباشد.»^(۳)

جبل عامل مرکز علم و علما بود. علمای آنجا در تبلیغ امور دینی، دارای مهارت و سابقه بودند. در دوران فرمان روایی صفویان بر ایران (۹۰۷ ۱۱۳۵ ق)، گروهی از آنان به دعوت پادشاهان صفوی به ایران آمدند. اولین و معروف ترین آن ها شیخ علی بن عبدالعالی کَرْکی (۸۷۰ ۹۴۰ ق) معروف به «محقق ثانی» است. سپس بزرگانی دیگر مانند شیخ بهاءالدین محمّد عاملی و شیخ حرّ عاملی در دوره طهماسب اول، پادشاه صفوی (۹۳۰ ۹۸۴ ق)، به ایران مهاجرت کردند.^(۴)

در این گفتار، به بررسی و شناسایی انساب سادات منطقه جبل عامل با توجه به مستندات می پردازیم. پس از بیان وضعیت جغرافیایی و تاریخچه مختصری از شیعیان منطقه، به سادات مهاجر به آنجا اشاره می کنیم:

موقعیت جعرافیایی جبل عامل

«جبل عامل» (ذحذچ حذح چب) یا «جبل عامله» ناحیه ای است حاصلخیز در لبنان جنوبی که از رود «لیطانی» به طرف جنوب تا حدود فلسطین امتداد دارد.^(۵)

مقدّسی (۳۳۶ ۳۸۰ ؟ ق) می نویسد:

«جبل عامله ذو قری نفیسه و اعناب و اثمار و زیتون و عیونُ المطرِ، یُسقی زروعهم، یطل علی البحر و یتصل بجبلِ لبنان»؛^(۶) جبل عامل دارای روستاهای خوب و انگورها و میوه ها و زیتون و رودهای جاری است که زراعت های مردمان را سیراب می کند. این ناحیه از یک سو، مشرف به دریاست و از سوی دیگر، به کوه های لبنان ختم می شود.

دهخدا می نویسد:

«جبل عامل ناحیه ای در لبنان جنوبی، که از کنار نهر لیطانی، نزدیک فلسطین، امتداد می یابد.»^(۷)

جبل عامل، معروف به «سرزمین بشارت»،^(۸) پیش از وضع مرزهای استعماری، بزرگ تر از امروز بود.^(۹) این ناحیه علاوه بر جنوب لبنان، شامل نواحی شمال فلسطین اشغالی نیز می شد.

جبل عامل در قدیم، از نواحی شام محسوب می شد. مناطق صور، صیدا، بیروت، طرابلس و مصیصه همگی جزو سواحل شام بودند. امروزه جبل عامل در استان جنوبی لبنان واقع شده و شامل شهرهای صور، صیدا، نبطیه، بنت جبیل، مرجعیون، جزین و حاصیبا است.^(۱۰) دو شهر «صور» و «صیدا» از شهرت خاصی برخوردارند. «صیدا» سومین شهر معتبر لبنان و دارای امکانات طبیعی فراوان می باشد.^(۱۱) مرکزیت جنوب لبنان (جبل عامل) با شهر «صور» است.^(۱۲)

تاریخچه شیعیان جبل عامل

«عامله» از قبیله های عرب یمن و از نسل عامله بن سبأ می باشد که در هنگام کشورگشایی مسلمانان (و به قولی، پس از ویرانی سد «مأرب») در جنوب و شمال بحرالمیت سکنا گزید و کمی بعد در «جبل علیا» مستقر شد.^(۱۳)

مشهور آن است که تشیّع اهل جبل عامل مقدّم بر سایر نواحی، بجز سرزمین حجاز بوده و به وسیله ابوذر غفاری، صحابی پیغمبر، بوده است. گویند: ابوذر به وسیله عثمان بن عفان از مدینه به دمشق فرستاده و از آنجا توسط معاویه به نواحی حومه بلاد شام تبعید شد. دو مسجد قدیمی در «مَیْس الجبل» و «صرفند»، که به نام ابوذر هستند، دلیلی بر این گفته می باشند.^(۱۴)

ناصر خسرو، که در سال ۴۳۹ ق از صور گذشت، می گوید: اکثریت مردم این ناحیه شیعه هستند.^(۱۵) یاقوت حموی (۵۷۴۶۲۶ ق) نیز گفتار او را تأیید می کند.^(۱۶)

از قرن سوم هجری، جوامع شیعه در ناحیه «جلیله» در جنوب لبنان معروف به «جبل عامل» سکونت داشتند. فراوانی انواع محصولات کشاورزی و دورافتادگی جغرافیایی و حمایت خانواده های شیعی، نه تنها سبب تداوم و استمرار یک فرهنگ شیعی در این ناحیه گردید که هنوز هم پابرجاست، بلکه باعث جلب و جذب شیعیان امامیه از سایر بخش های سوریه به این منطقه شد.^(۱۷)

به هر حال، شیعیان به عنوان یک اقلّیت مذهبی در مناطق امن، در جاهایی که از دسترس حکمرانان مرکزی به دور بودند، سکنا گزیدند.^(۱۸)

طبق آخرین آمارها، شیعیان بیش از چهل درصد جمعیت لبنان را تشکیل می دهند.^(۱۹)

شیعیان جنوب لبنان در طول تاریخ حیات خود، به ترتیب زیر سلطه بنی امیّه، بنی عبّاس، ترکان عثمانی، استعمار فرانسه و سلطه مسیحیت بودند. به طور کلی، این شیعیان همیشه مخالف ظلم و فساد حکّام زمان بوده و هیچ گاه تسلیم نشده اند. از این رو، همیشه مورد بغض و کینه دیگران واقع شده اند.^(۲۰)

در قرن هشتم هجری، دست کم یکی از مشهورترین خاندان های شیعی، فرمانروای جبل عامل (یعنی خاندان آل علی الصغیر از اسلاف خاندان اسعد کنونی)، همچنان در این ناحیه حضور داشت.^(۲۱)

مهاجرت سادات و خاندان آنان به جبل عامل

از قرن سوم هجری به بعد، سادات بی شماری به صورت فردی و گروهی به جبل عامل مهاجرت کردند. به طور کلی، سادات مهاجر به جبل عامل را می توان به «سیلقی» (از نسل جعفر طیّار)، «حسنی»، «حسینی»، «موسوی» و «رضویان» تقسیم کرد. مهاجران به منطقه جبل عامل را می توان در دو طایفه قرار داد:

الف. گروهی که پس از مهاجرت در آنجا ماندگار شد و اولاد و اعقابشان نیز در آنجا ماندند.

ب. گروهی که پس از مهاجرت، اعقابشان از منطقه مهاجرت کردند، ولی دوباره نوادگان آنان به سرزمین آبا و اجدادی خود برگشتند؛ مانند امام موسی صدر که شرح احوال او خواهد آمد.

دسته ای دیگر از سادات نیز، به ویژه در قرون معاصر، بین جبل عامل و کشورهای گوناگون مثل عراق و سوریه در حال مهاجرت موقّتی بودند. سیدعبدالحسین شرف الدین و سیدعبداللّه امین (م ۱۳۰۶ ق) از آن جمله اند.

در این بخش، به ترتیب الفبا، به سادات مهاجر و خاندان های آنان به منطقه جبل عامل پرداخته می شود و سپس شجره نامه کامل سه تن از آنان به حسب تقدّم عصری که می زیستند، ذکر می گردد.

آل ابی الحسن: از سادات موسوی و از نوادگان حضرت موسی بن جعفر علیه السلام (۱۲۸۱۸۳ ق)، از فرزندان خاندان آل ابی الحسن، گروهی در جبل عامل زندگی می کنند. آنان دارای ریاست، جلالت، عظمت، علم، عمل، فضل، کمال، تقوا، صلاح، زهد، ورع و فلاح می باشند. هاشم ابن ابی السعادات محمّد از نوادگان اباالحسن است.^(۲۲)

آل جعفر: از سادات حسنی و از شاخه های سادات آل فضل اللّه و اصل آن ها از مکّه مکرّمه هستند. در «یارون» در حدود فلسطین زندگی می کنند.^(۲۳)

آل شرف الدین: در «شحور»، روستایی در ساحل صور، مسکن گروهی از سادات آل شرف الدین است.^(۲۴)

آل صدرالدین: خاندان آل صدرالدین پیش از اینکه به عراق و ایران مهاجرت کنند، در «شدغیث»، روستایی در ساحل صور، زندگی می کردند.^(۲۵)

آل صفی الدین: سادات آل صفی الدین در «شمع»، شهری در ناحیه «شعب»، نزدیک صور، زندگی می کنند.^(۲۶)

آل فحص: در «جبشیت» سکونت اختیار کرده اند.^(۲۷)

آل فضل اللّه: از سادات حسنی و از بزرگان مکّه معظّمه و دارای علم و شرف هستند. سیدمحیی الدین فضل اللّه از علما و سید فخرالدین در عصر ناصیف به «عیناثا» هجرت نمودند.^(۲۸)

آل لمش: از فرزندان محمد المش بن طاهر بن ناصر، گروهی به «کَرْک»^(۲۹) از نواحی جبل عامل رفتند. آنان دارای فرزندان زیاد بودند و در آنجا تکثیر شدند.^(۳۰)

اخوی: سید نور اخوی شاعر بود و اجدادش ایرانی. جدّ سید نور به شهر «صور» رفت.^(۳۱)

ارزق حسنی: از نسل ابوالقاسم عبداللّه بن محمّد ارزق، از نوادگان حسن المثنّی بن امام حسن مجتبی علیه السلام هستند. ابوالقاسم عبداللّه اولین کسی بود که به شهر «صیدا» مهاجرت کرد. تنها بازمانده او در نیمه دوم قرن پنجم هجری، ابوالفوارس محمّد بود.^(۳۲)

امین: جدّ اعلای سید محسن امین (۱۸۶۵ ۱۹۵۲ م)، نویسنده کتاب اعیان الشیعه در ده جلد، به نام سید ابراهیم بن سید احمد (زنده در ۱۰۹۸ ق) از حلّه عراق به جبل عامل رفت. اصل اجداد سید امین از «حلّه فیحاء» بودند. یکی از فرزندان سید ابراهیم به «شقراء» رفت و در آنجا مقیم شد.^(۳۳)

حبوشی: سید حسن بن یوسف حبوش