خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل در بوته کارائی (نگاهی به سنخ شناسی روشنفکری در ایران امروز)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل در بوته کارائی (نگاهی به سنخ شناسی روشنفکری در ایران امروز) :

هر جامعه ای بر حسب نوع و تناسب طبقات اجتماعی اش از جوامع دیگر متمایز می گردد و همین طبقات اجتماعی هستند که ترکیب فرهنگی و تمدنی شهرها و کشورهای مختلف جهان را صورت می بخشند. روشنفکران ایران با همه سنخ ها و گونه هایی که داشته اند، به هر روی تاثیر و تاثر آنها در حیات اجتماعی نوین ایران را نمی توان نادیده گرفت و آنها را به عنوان یکی از طبقات اصلی جامعه ایران مورد بازشناسی و مداقه قرار نداد.

یکی از مهمترین طیف های روشنفکری ایران در صد ساله اخیر، طیف فن سالاران یا تکنوکرات ها می باشند که بنا به ویژگی ها و کارکردهای سیاسی اجتماعی ویژه ای که در تحولات تاریخی معاصر داشته اند از جریان عمومی روشنفکری متمایز می شود و راهشان در بسیاری از میدان ها و نقطه ها از گونه های دیگر روشنفکری جدا شده است. به نظر می رسد که تکنوکرات ها شکل تکامل یافته، خودآگاه و رشد یافته طبقه دیرپای پیشه وران باشند که در سطحی برتر و با گستردگی و آگاهی بسط یافته در ساختار اجتماعی جوامع جای می گیرند و نقش های اساسی ایفا می کنند. مقاله ای که پیش رو دارید، بنیادها، کارکردها و تحولات تاریخی این سنخ از جریان روشنفکری ایران را، مورد بازکاوی و بازنگری قرار داده است. شما را به مطالعه آن دعوت می کنیم.

در این مقاله، برای تحلیل واکنش روشنفکران در قبال تاثیرات انقلاب اسلامی و بازتاب آن در حیات سیاسی جامعه، ضروری است که در فرقه های روشنفکری تامل کنیم. جریان روشنفکری در یک نگاه کلّی و به اعتبار کار ویژه خاص آنان، به دو طیف عمده قابل تفکیک است:

گروه اوّل به ساخت و سازهای مادی جامعه معطوف است؛ و گروه دوم با ساخت فرهنگی و فکری جامعه سر و کار دارد. قشر اوّل را «تکنوکرات» یا «فن سالاران» می نامند که داعیه «مهندسی اجتماعی» را دارند، و قشر دوم مشخصا روشنفکر نامیده می شوند. وجه مشترک هر دو در «تجدّدطلبی» آنهاست و به همین دلیل با یکدیگر تعامل فرهنگی اجتماعی دارند.

تکنوکرات های ایران

فن سالاران متجدد، پروژه نوسازی را از اقتصاد و با صنعت محوری سرمی گیرند؛ زیرا به دلیل علایق حرفه ای و معطوف شدن توجه شان به جنبه های عینی تمدن غربی (تکنولوژی) صنعت را محور توسعه و سازندگی کشور می دانند؛ بنابراین در ظاهر به فقدان ایدئولوژی تظاهر می کنند و آمادگی همکاری با هر دولتی را دارند؛ ولی در نهاد خود، به ایدئولوژی اقتصادی صنعت مدار شدیدا وفادارند. تکنوکرات ها، کارگزاران اصلی سرمایه داری نو هستند و بورژوازی، بدون آنها دوامی ندارد. تکنوکرات ها هویت سوداگرانه و مصلحت اندیشانه دارند و با نظام بورژوازی میثاق وفاداری و خدمت گزاری بسته اند.^(۱)

آنان در کشورهای در حال توسعه، عموما در درون دولت متمرکز شده و ازاین حیث در جهت گیری های اقتصادی دولت های متبوع خود، تاثیرات چشمگیری بر جای می گذارند.

کارگزار دولت مطلق مدرن

پیشینه تاریخی تکنوکرات های ایران به اعزام دانشجو به اروپا و تاسیس دارالفنون به وسیله امیرکبیر برمی گردد. انگیزه اصلی امیرکبیر، فراگیری فنون نظامی و حرفه ای به منظور نوسازی ارتش و صنعت کشور بود. این برنامه در زمان رضاخان به طور جدّی پی گیری شد و در زمان محمدرضا شاه، تکنوکرات های تحصیل کرده در داخل و خارج کشور، جمعیت قابل توجهی را در درون دولت تشکیل داده^(۲) و کارگزاران اصلی در برنامه ریزی های پنج ساله حکومت پهلوی بودند. شکل گیری تکنوکرات ها درون دولت مطلق مدرن، زمینه مساعدی را برای حاکمیت بورژوازی نو در ایران به وجود آورده بود؛ ولی مهمترین مانع توسعه و تبدیل تکنوکرات ها از کارگزار دولتی به کارگزار سرمایه داری، حکومت استبدادی بود که از کارکنان دستگاه دیوان سالاری خود چیزی جز فرمانبرداری نمی خواست. تکنوکرات ها که توان مقاومت در برابر حکومت استبدادی را در خود نمی دیدند، با آینده ای نامعلوم تن به فرمانبرداری دادند. تنها بخشی از این گروه، با اندیشه های اصلاح طلبانه، آرمان استبداد زدایی از جامعه و دولت ایران را در سرداشت تا این که ناگهان شعله ای فروزان شد و پایه های حکومت استبدادی را به آتش کشید و دولت مطلق مدرن پهلوی را نابود کرد.

با وقوع انقلاب اسلامی، بخشی از تکنوکرات ها که به رژیم استبدادی وابسته بودند یا نمی خواستند با دولت انقلابی همکاری کنند، از کشور خارج شدند وعده زیادی از آنان، با همان هویت و ایدئولوژی بر جای ماندند. نویسنده کتاب ایرانیان و اندیشه تجدّد در وصف تکنوکرات های ایران نوشته است:

جماعتی از این تجددطلبان که تکنوکرات ها باشند، نخبگانی هستند که پس از تحصیلات عالی در اروپا و امریکا به ایران بازگشتند و در بخش خصوصی و یا عمومی مسوولیت های مهم [را [به عهده گرفتند و پس از رویدادهای سال ۱۳۵۷شمسی (۱۹۷۹م) اکثرشان راهی غرب شدند و برخی نیز با دولت اسلامی به کار خود ادامه دادند. هدف این تکنوکرات ها رشد اقتصادی کشور است و برای رسیدن به این هدف، راهی جز پذیرش کامل علم و فن غربی و راه و رسم زندگی غربی [را] نمی شناسند. به حفظ هویت فرهنگی توجه خاص ندارند و هر نوع پایبندی به سنت را نوعی عقب نشینی در راه پیشرفت می دانند. وجدان تاریخی غالب آنها مادی گرا است و اعتقاد به جدایی سیاست از دین دارند. ایران را درست نمی شناسند و با مردم نشست و برخاست نداشته اند. در میان آنان حتّی آنهایی هم که از قشرهای پایین جامعه آمده بودند، دوست نداشتند گذشته ها را به یاد بیاورند.

گروهی از این تکنوکرات ها نیز معتدل تر بودند. به ویژه آنها که در اروپا تحصیل کرده بودند، به شناخت جامعه ایران علاقه مند بودند و با دیدی جامعه شناسانه، مسائل اقتصادی و اجتماعی ایران را می نگریستند و به جای تقلید مدل های رشد غربی معتقد به «توسعه درونزا» و «توسعه جامع» بودند.^(۳)

انقلاب اسلامی و رویکردهای تکنوکراتیک

بیشترین تاثیر معنوی انقلاب اسلامی بر همین گروه اخیر بود و چون آنان، انقلاب را سد راه برنامه ریزی توسعه نمی دیدند، با نیروهای انقلابی اصول گرا، ائتلافی ملی مذهبی برقرار کردند؛ سازندگی های اقتصادی اجتماعی بعد از انقلاب نیز از همین ائتلاف متاثر است؛ اما بخش مهمی از تکنوکرات ها که در دل، حاضر به چنین وفاقی با انقلاب نبودند، مجبور شدند با توجه به وضعیت جدید پیش آمده، آرمان های اقتصادی شان را تعقیب کنند؛ زیرا به گمان آنان اگر چه حکومت استبدادی به وسیله انقلابیان از هم پاشیده شد، مانع دیگری، یعنی انقلاب اسلامی، در راه برنامه ریزی توسعه، جایگزین دولت مطلق مدرن شده است.

دکتر غنی نژاد گفته است:

اجرای طرح های مهندسی اجتماعی، نیازمند دست یافتن به اهرم های اجرایی دولتی است. حال یا باید این قدرت را کاملا در اختیار داشته باشد و یا لااقل با نخبگان سیاسی در مورد سیاست های تکنوکراتیک به توافق عملی برسد.^(۴)

تکنوکرات های ناسازگار، هر دو راه را آزمودند و از طریق راه حل دوم به موفقیت هایی نسبی نیز دست یافتند. سال های نخستین انقلاب به دلیل جوان بودن آن، مناسب ترین اقدام تکنوکرات ها برای تصاحب قدرت سیاسی، اتخاذ راه حل اول بود؛ از این رو، با توجه به ارتباط و همکاری نزدیکی که با مهندس بازرگان و اعضای نهضت آزادی داشتند، به حمایت از دولت موقت برآمدند. بزرگترین آرزوی تکنوکرات ها در اوایل انقلاب، تثبیت حاکمیت دولت موقت بود؛ زیرا استراتژی دولت بازرگان تجلی اندیشه کلاست لیبرال بود؛^(۵) بنابراین، سقوط دولت موقت باعث ناکامی تکنوکرات ها در تصاحب قدرت سیاسی است و از آن به «شکست خط آزادی خواه لیبرال در برابر تهاجم گسترده عوام انقلابی و نیروهای سیاسی» تعبیر شده است.^(۶)

تکنوکرات ها با سقوط دولت موقت عملا راه حل دوم، یعنی توافق عملی با نخبگان سیاسی را انتخاب کردند. به ثمر نشستن این راه حل به زمان درازی نیاز داشت که ظاهرا صبورانه در انتظار رسیدن فرصت مناسب به کارشان ادامه دادند. وقوع جنگ تحمیلی هشت ساله عراق علیه ایران، تا اندازه ای فاصله زمانی را طولانی تر کرده بود؛ ولی جنگ تحمیلی، انگیزه هایی قوی در گرایش برخی از نخبگان سیاسی انقلاب به توافق عملی با تکنوکرات ها را به وجود آورد. خرابی شهرها در اثر جنگ تحمیلی، تحقق انتظارات به تاخیر افتاده مردم (به دلیل وقوع جنگ تحمیلی) از انقلاب برای آبادانی و رفاه شهروندان بهترین فرصت را برای دخالت تکنوکرات ها در عرصه سیاست و فرهنگ به وجود آورد.اهتمام رهبران مذهبی انقلاب برای اثبات استقبال مذهب از توسعه و سازندگی نیز یکی دیگر از دلایل دخالت تکنوکرات ها در این عرصه بود. شتاب غیر منطقی برخی از نخبگان سیاسی انقلاب، مانع بهره گیری از نیروهای متعهد متخصص کارآزموده در صحنه های جنگ و نیز تکنوکرات های معتدل شد. آنان بدون توجه به ضرورت اصلاح نظام برنامه ریزی و ساختار اداری کشور و تربیت برنامه ریزان و مدیران متعهد به آرمان های انقلاب اسلامی، پیش نویس برنامه پنج ساله اول و دوم را که تکنوکرات ها در تدوین آن نقش داشتند، با مختصر تغییراتی به اجرا گذاشتند.^(۷) بدین ترتیب تکنوکرات ها فرصت مناسبی را برای تکمیل پروژه ناتمام خود که ریشه های فکری و اجرایی آن به قبل از انقلاب باز می گردد، با پشتیبانی اقتدار انقلابی نخبگان سیاسی و استفاده از تریبون محافل مذهبی به دست آوردند و اجرای آن را با جدیت پی گرفتند.

پیامدهای سیاسی اجتماعی

نتیجه اصلی کارنامه تکنوکرات های ایران امروز، هزینه کردن تمام توان مادی و معنوی جامعه به منظور صنعتی شدن کشور است؛ اما از آنجا که روشنفکران ایران، پیش از انقلاب، هویت «شبه مدرنیستی» پیدا کرده اند، نتیجه پروژه های نوسازی آنان نیز شبه مدرنیستی است و شاید از این هم کمرنگ تر باشد؛ به طوری که تاکنون به دلیل اجرای برنامه های توسعه تکنوکرات ها، به کشور توسعه یافته «شبه صنعتی» هم نزدیک نشده ایم. البته فعالیت کارگزارانِ نوسازی، نتایج مهم دیگری را نیز در پی داشته است. فرایند شبه صنعتی شدن، پایه های نظام اسلامی و آینده انقلاب و ارزش های دینی را تهدید کرده؛ زیرا فرایند نوسازی، دنیایی شدن و دین زدایی است. برای یک جامعه صنعتی (یا شبه صنعتی)، تحمل آرمان های انقلابی و ردای دینی و قدسی گرایی بسیار سنگین است. برنامه توسعه سکولاریستی، حکومت اسلامی را در وضعیت صدور «احکام ثانوی» و در نهایت «عرضی» شدن احکام حکومتی قرار می دهد. رشد فعالیت «مجمع تشخیص مصلحت نظام» غیر از موارد تعیین سیاست های کلی، نشانه ای از این وضعیت است.

از سوی دیگر، برنامه توسعه اقتصادی تکنوکرات ها به کادر حرفه ای آموزش دیده دانشگاهی به شدت نیازمند بود؛ از این رو دولت برای تامین نیروی متخصص برنامه توسعه، به دانشگاه ها توجه خاصی پیدا کرده و درنتیجه ، ظرفیت ورودی و خروجی دانشگاه ها افزایش جدی داشته است. پیش بینی فرصت های شغلی در برنامه توسعه، تا اندازه ای فارغ التحصیلانِ دانشگاهی را به بازار کار جذب کرد. این در حالی است که توجه دولت حکومت اسلامی به حوزه های علمیه و تحصیل کردگان آن، روزبه روز کاهش یافت. آینده شغلی و رفاه اجتماعی دانشگاهیان برای دولتِ حکومت اسلامی حائز اهمیت بود؛ حال آن که این تلقی درباره حوزویان وجود نداشت؛ زیرا حوزویان در برنامه توسعه، جایگاهی نداشتند تا توجه دولت به آنها معطوف شود. به هر حال، برنامه توسعه اول و دوم باعث شکل گیری طبقه متوسط جدیدی شد ک