خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل معرفی کتاب الإداره و النظام الإداری عند الإمام علی علیه السلام

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل معرفی کتاب الإداره و النظام الإداری عند الإمام علی علیه السلام :

کتاب «الاداره و النظام الاداری عند الامام علی(ع)» با عنوان: اداره و ساختار اداری از دید امام علی علیه السلام در ۱۴۱۹ ق./۱۹۹۸ م. توسط مرکز پژوهشهای اسلامی غدیر، در بیروت به چاپ رسیده است.
نویسنده کتاب، دکتر محسن باقر موسوی، در مورد این اثر می گوید:
پیشتر کتاب «اندیشه اقتصادی در نهج البلاغه» را منتشر کردم؛ از این رو پیشنهاد شد در باره دیگر موضوعات عصر کنونی که اسلام در مورد آنها شیوه و راهکارهایی برای چاره اندیشی مشکلات عرضه می کند، مطالبی بنگارم که کتاب «نظام اداری از دید امام علی» یکی از دستاوردهای این تصمیم است. این اثر در پاسخ به یکی دیگر از نیازمندیهای حیاتی امت اسلامی برای دستیابی به پیشرفت و ترقی است، زیرا نقش ساختار اداری در پیشرفت ملتها از جمله ژاپن و رشد تمدن آن، مورد اذعان همگان است؛ همچنان که عقب ماندگی از این نظام، سبب به وجود آمدن ملتهای جهان سوم و نابرخوردار و محروم شده است.
نهج البلاغه از آن رو که دربردارنده مجموعه خطبه ها و نامه هایی است که امام علی به کارگزاران خویش نگاشته، به اثری غنی در باره اندیشه ها و شیوه ها و قوانین اداری تبدیل شده، به رغم جمله های گاه کوتاه، از محتوای ارزنده ای برخوردار است.
برای عرصه این رهنمودها، از نهج البلاغه و نیز سیره رفتاری آن حضرت استفاده شد. جنبه قانونی و فنی و شرعی این راهکارهایِ حیاتی و ضروری بیان شده است پیشتر امثال «ماوردی» و «فراء» و «ابن طقطقی» در کتاب خویش «الفخری فی الآداب السلطانیه و الدول الاسلامیه» اندیشه های اداری و سیاسی نهج البلاغه را ستوده، گفته اند: مردم به این کتاب، پیوسته مراجعه کرده اند، زیرا اثری است که از آن حکمت و موعظه و توحید و شجاعت و زهد و بلندهمتی، آموخته می شود.[۱]
و «حمدی امین عبدالهادی» نویسنده کتاب «الاداره العامه فی الدول العربیه» می گوید: امام علی، با فصاحت و بلاغت، جدیدترین شیوه های اداری و حکومتی را در اختیار کارگزاران قرار می داد و از آن جمله، رهنمودهای ارزنده ای است که در عهدنامه مالک اشتر و دیگر سخنان و نوشتارهای حکمت آمیز نهج البلاغه آمده است.[۲]
در عمل، امام کمتر از ۵ سال ۳۵ تا ۴۰ هجری حکومت کرده و در بدترین اوضاع سیاسی که همراه با جنگها و تنشهای بسیاری بود نظام اداری متینی را پایه گذاری کرد. ویژگیهای این نظام که گواه مدعای نگارنده است، در فصل سوم کتاب آمده است.

شیوه پژوهش در کتاب
نگارنده می گوید: قصد ندارم نهج البلاغه را به عنوان کتابی اداری معرفی کنم، همچنان که دیگر منابع اسلامی، مانند قرآن و احادیث را نمی توان گفت فقط در اقتصاد یا اداره و یا جامعه شناسی و یا سیاست است، چرا که معتقدیم تمامی آموزه های دینی برای زندگی شایسته و بایسته ای است، که در حد نیاز و ضرورت، دربردارنده برخی دانشها است. ضمن اینکه برای استنتاج و به دست آوردن علوم و معارف، می بایست با ذهنی فارغ و بی هیچ گونه پیش ذهنی، به سراغ این منابع رفت، مبادا افکار و نظریات خود را بر آن تحمیل کنیم.
در این اثر کوشش شده است ساختار اداری مطرح شده در نهج البلاغه و سیره عملی امام، پس از برداشت، با نظریات معاصر شرقی و غربی و اندیشه های قدیم مطابقت داده شود و بی هیچ تأثیرگیری و انفعال، رأی صواب به دست آید.
این کتاب دارای چهار فصل است. در فصل اول، معنای اداره و واژههای به کار گرفته شده توسط حضرت امیر علیه السلام در این باره و نیز ویژگیهای اداره از دید امام بررسی شده است. مبحث اول این فصل، دربردارنده مطالب ذیل است:
مفهوم اداره نزد مسلمانان؛ که «ابی یعلی فرّاء» و «ابن خلدون» و «فارابی» و «ماوردی» از آن تعبیر به «تدبیر» در مقابل «حکم» به معنای سیاست کرده اند و «ابن سینا» کتاب خود را در این باره، با عنوان «تدابیر المنازل او السیاسات الأهلیه» نگاشته، که به معرفی قواعد اداری از اداره خانواده تا اداره مملکت می پردازد.
مفهوم اداره در کلمات امیر مؤمنان(ع)؛ واژه هایی همچون: تدبیر، اِمْره، قدرت، سید و سیادت، سیاست و راعی توسط نصوص اسلامی به کار گرفته شده است:
تدبیر: لا فقر مع حُسن التدبیر[۳]؛ سبب التدمیر سوء التدبیر[۴]؛ حسن التدبیر و تجنب التبذیر من حُسن السیاسه[۵]؛ قوام العشیر حُسن التقدیر و ملاکُه حُسن التدبیر.[۶]
امره: الکریم یعفو مع القدره و یعدل فی الإمره[۷]؛ جمال السیاسه العدل فی الإمره و العفو مع القدره[۸]؛ العدل نظام الإمره.[۹]
قدرت: حُسن السیره جمالُ القدره[۱۰]؛ عند کمال القدره تظهر فضیله العفو.[۱۱]
سیادت و سید: السید مَن تحمّل المؤنه و جاد بالمعؤنه[۱۲]؛ السید لا یُصانع و لا یخادع و لا تغرّه المطامع[۱۳]؛ لا سیاده لمن لا سخاء له.[۱۴]
سیاست: که به معنای حِقْن دماء و حفظ اموال و منع شرور و قمع دعّار و مفسدان و منع از نظام منجر به فتنه و اضطراب است[۱۵]، در فرمایش امام، به معنی اداره مردم، و در روایات چنین آمده است:
فضیله الرئاسه حُسن السیاسه[۱۶]؛ ملاک السیاسه العدل[۱۷]؛ مَن حسنت سیاستُه دامت رئاستُه[۱۸]؛ مَن ساس نفسَه ادرک السیاسه[۱۹]؛ الإحتمال زین السیاسه.[۲۰]
راعی: که به معنای رعایت و حفاظت است و هر که نَفْس خویش یا دیگری را راه بَرَد، به او «راعی» گویند.[۲۱]
حضرت امیر علیه السلام از این واژه بسیار استفاده کرده است:
فاستجیبوا الداعی و اتبعوا الراعی[۲۲]؛ مِن حق الراعی ان یختار لرعیته ما یختاره لنفسه[۲۳]؛ العادل راعٍ ینتظر أحد الجزائین.[۲۴]

ویژگیهای اداره از نظر امام علی علیه السلام
این مبحث، بخش دوم فصل اول است. نگارنده معتقد است: ویژگی اندیشه اداری امام علی علیه السلام، قواعد منطقی آن است و در نظر حضرت، مؤسسه اداری، جامعه کوچکی است که دربردارنده تمامی مقوّمات اجتماعی است و «اداره» دستگاه منظمی است بدون آشوب و بهم ریختگی که دارای اهداف عالی حیاتی است؛ سازمانی انسانی گروهی و هدفدار.
نویسنده در ادامه به توضیح ویژگیهای برشمرده می پردازد:
ویژگی سازمانی؛ چگونه سازماندهی و سامان بخشی شود؟ سازمان را چه استوار می کند؟ چگونه سامان دهی و نظم پاشیده می شود؟
ویژگی انسانی؛ انسان متشکل از عقل و هوای نفس است. عقل و هوی، به نظر امام چیست و منبع فضائل و رذائل کجاست؟ و تقوا چیست و متقیان کیانند و نشانه های آنان چیست؟
ویژگی گروهی؛ ضرورت وجود اجتماع، چگونگی شکل گیری گروه، دسته بندی گروه ها، گروه گرایی، دستیابی به اجتماع شایسته و صالح.
ویژگی هدفمند بودن؛ آیا آفرینش، بیهوده است؟ آیا خلقت بشر بی هدف است؟ هدف از آفرینش آدمی چیست؟ دنیا وسیله است، نه هدف؛ بهشت از آنِ کیست؟ مؤمن چه کسی است؟ عقل و حلم و علم به چه معنا است و بهره های آن چیست؟

فصل دوم، با عنوان: مدیر و صفات و وظایف او، و در سه بخش: صفات مدیر، وظایف وی و پیروی و حرف شنوی است.
بخش اول: صفات مدیر از دید افلاطون، ارسطو، فارابی، صاحب نظران غربی و حضرت امیر(ع)، با بهره گیری از منابعی، همچون: الجمهوریه، السیاسه، آراء اهل المدینه الفاضله، اداره الناس فَنٌّ، غرر الحکم و دُررَالکلم، الحسبه، السیاسه الشرعیه فی اصلاح الراعی و الرعیه، مقدمه فی الإداره المحلیه، نظام الحکم و الإداره فی الإسلام، مبادئ الإداره العامه و قضایاها فی النظریه و التطبیق، اداره الأفراد و العلاقات الإنسانیه، قوانین الوزاره و سیاسه الملک؛ و منابع فارسی: سازمان و مدیریت، اصول مدیریت علمی، مدیریت جدید و مدیریت و رهبری آموزشی.
نگارنده معتقد است، از جمله صفات شایسته مدیر از نظر امام علی ویژگیهای ذیل است:
۱. وقار: جمال الرجال الوقار[۲۵]؛
۲. نرمخویی و سعه صدر: آله الرئاسه سعه الصدر[۲۶]؛ من لان عودُه کثفت أغصانُه[۲۷]؛
۳. خویشتن داری و مدارا: الحلم و الأناه توأمان ینتجها علوّ الهمه[۲۸]؛ رأس الحکمه مداراه الناس[۲۹]؛
۴. گذشت: اولی الناس بالعفو أقدرهم علی العقوبه[۳۰]؛
۵. همه جانبه نگری در صدور حکم: مِن الخرق المعاجله قبل الإمکان و الأناه بعد الفُرصه[۳۱]؛
۶. سخت کوشی: مَن بذل جُهْد طاقته، بلغ کُنه إرادته[۳۲]؛ فهم لا یرضون مِن اعمالهم القلیل و لا یستکثرون الکثیر[۳۳]؛ قدر الرجل علی قدر همته[۳۴]؛
۷. وقت شناسی: اخرم الناس رأیاً من أنجز وعده و لم یؤخّر عَمَل یومِه لِغَده[۳۵]؛
۸. زیرکی و آینده نگری: یومه خیراً مِن أمسه[۳۶]؛
۹. جلب رضایت مردم، با تشویق و احسان: زین الرئاسه الإفضال[۳۷]؛ و عدل و انصاف: و أشعر قلبک الرحمه للرعیه و المحبه لهم و اللطف بهم، و لا تکونن سَبُعاً ضاریاً تغتنم أکلهم، فانهم صنفان: إمّا اخٌ لک فی الدین أو نظیرٌ لک فی الخَلق … فَاعْطهم مِن عفوک و صفحک مثل الذی تحبُّ و ترضی ان یعطیک الله مِن عفوه و صَفْحِهِ[۳۸].
در نظر امام علی، این صفات، از جمله ویژگیهای هر مدیر است. امام می فرماید: «الولایات مضامیر الرجال»؛ اداره و تدبیر، مجالی برای پدیدار شدن شایستگی ها و توان آدمی است، همچنان که سواران لایق در میدان مسابقه شناخته می شوند.
بخش دوم: وظایف مدیر؛ برای مدیر، وظایفی چند، از جمله: برنامه ریزی، سازماندهی، جهت دهی و نظارت و گاه، شناسایی نیرو و ابزار و هماهنگی برمی شمردند؛ همچنان که تصمیم گیری از دیگر امور مهم هر مدیر است.
امیر مؤمنان وظایف رییس و مرئوس را برمی شمرد و وظایف ذیل را لازم و مفید می داند:
اندیشه و مشورت، به منظور برنامه ریزی و نتیجه گیری؛ مراقبت و نظارت و سازماندهی.
در شرح محورهای فوق، نگارنده به بیان مطلب ذیل از دید امام پرداخته است:
اهمیت اندیشه، فواید آن، شیوه اندیشه، تقویت آن، موانع تفکر و اندیشه، خط قرمز در برنامه ریزی و اندیشه و رابطه برنامه ریزی و اداره.
در محور دوم (مشورت) این مطالب آمده است:
اهمیت شورا، فواید آن، شروط مشورت، پی آمدهای عدم مشورت یا مخالفت با آن.