خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل نبذه فی تاریخ العرفان و التصوف و دور الایرانیین فیه

دانلود و استفاده از فایل پاورپوینت کامل نبذه فی تاریخ العرفان و التصوف و دور الایرانیین فیه – تجربه‌ای بی‌نظیر در ارائه!

پاورپوینتی شیک و استاندارد:

فایل فایل پاورپوینت کامل نبذه فی تاریخ العرفان و التصوف و دور الایرانیین فیه شامل 120 اسلاید طراحی‌شده با دقت بالا است که کاملاً آماده برای ارائه یا چاپ در PowerPoint می‌باشد.

چرا فایل فایل پاورپوینت کامل نبذه فی تاریخ العرفان و التصوف و دور الایرانیین فیه گزینه‌ای عالی است؟

• گرافیک حرفه‌ای و جذاب: اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل نبذه فی تاریخ العرفان و التصوف و دور الایرانیین فیه با طراحی مدرن و چشم‌نواز، پیام شما را به بهترین شکل منتقل می‌کنند.
• کاربری آسان: ساختار این پاورپوینت به‌گونه‌ای است که استفاده از آن بدون نیاز به تغییرات پیچیده ممکن باشد.
• آماده استفاده: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل نبذه فی تاریخ العرفان و التصوف و دور الایرانیین فیه از قبل تنظیم‌شده و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.

تضمین کیفیت و دقت بالا:

این مجموعه بر اساس بالاترین استانداردهای طراحی ساخته شده است و کاملاً منسجم و بدون اشکال، مناسب برای ارائه‌های حرفه‌ای می‌باشد.

نکته قابل توجه:

برخی نسخه‌های غیررسمی ممکن است تغییراتی داشته باشند. این نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل نبذه فی تاریخ العرفان و التصوف و دور الایرانیین فیه با دقت و کیفیت بالا طراحی شده است.

همین حالا فایل فایل پاورپوینت کامل نبذه فی تاریخ العرفان و التصوف و دور الایرانیین فیه را دریافت کنید و یک ارائه بی‌نظیر داشته باشید!

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نبذه فی تاریخ العرفان و التصوف و دور الایرانیین فیه :

من العلوم التی ولدت فی حجر الثقافه الاسلامیه و ترعرعت و تطورت، ما یسمی بالعرفان.
و یمکننا الکلام حول العرفان من جانبین: احدهما الجانب الاجتماعی، و الآخرالجانب الثقافی .
للعرفاء فرق مهم عن سائر طبقات أصحاب الثقافه الاسلامیه کالمفسرین و المحدثین و الفقهاء و المتکلمین و الفلاسفه و الأدباء و الشعراء. . و هو أنهم بالاضافه الی تکوینهم طبقه ثقافیه و علمیه باسم العرفاء و ظهور علماء کبار بینهم، و کتب مهمه أوجدوا فرقهأجتماعیه خاصه فی عالم الاسلام، تختلف عن سائر طبقات اصحاب الثقافه کالفقهاء
491

و الحکماء و غیرهم، الذین لیسوا سوی طبقه ثقافیه غیر متمیزه عن سائر الطبقات، أماأهل العرفان فحین یذکرون بعنوانهم الثقافی یذکرون بعنوان«العرفاء»و حینما یذکرون بعنوانهم الاجتماعی یذکرون بعنوان«المتصوّفه».
إن العرفاء و المتصوفه، و ان لم یعدّوا فرقه مذهبیه فی الاسلام، و هم لا یدّعون هذا، و هم موجودون فی کل أو جلّ الفرق و المذاهب الاسلامیه الحاضره، مع ذلک هم فرقهاجتماعیه متصله، و هناک سلسله من الافکار و الآداب فی المعاشرات و الالبسه، و الأزیاءو کیفیه تنظیم شعر الرأس و اللحیه و السکنی فی التکایا و الخانقات و غیرها، تصبغهم بصبغه فرقه خاصه مذهبیه و اجتماعیه، نعم کان هناک و لا سیما فی الشیعه عرفاء لم تکن لهم میزه ظاهره عن الآخرین، و هم مع ذلک متشددون فی سلوکهم العرفانی، و العرفاء الحقیقیون هم هذه الطبقه، و لیس تلک الفرق التی اخترعت صنوف الآداب و أوجدت عشرات البدع.
و لا نبحث فی هذه الابحاث التاریخیه عن الجانب الاجتماعی و المذهبی أی جانب«التصوف»من العرفان، و انما نبحث هنا فی الجانب الثقافی بالنظر الی تطوره التاریخی، أی أنا ننظر الی العرفان علما و فرعا من فروع الثقافه الاسلامیه التی کانت فی طول التاریخ وحده متصله، و بلا وقفه، و لیس بعنوان فرقه أو طریقه اجتماعیه.
و العرفان بوصفه حقلا علمیا و ثقافیا له قسمان: قسم عملی، و آخر نظری.
القسم العملی هو: ذلک القسم الذی یبین وضائف الانسان و علاقاته مع نفسه و مع العالم و مع الخالق، و العرفان فی قسمه هذا کالاخلاق، أی هو«علم»عملی مع ملاحظهنذکرها بعد هذا، و هذا القسم من العرفان یسمی علم«السیر و السلوک»و هذا القسم من العرفان یبین أن«السالک»الی اللّه کی یصل الی«التوحید»أوقمه الانسانیه من این یجب أن یبدأ و أی مرحله یجب أن یطوی و ای حال یعرض له فی المنازل بین الطریق، و یجب أن یکون ضمن هذه المنازل و المراحل اشراف و مراقبه انسان کامل، قد طوی هذا الطریق و وعی رسوم هذه المنازل، و ان لم تصحب السالک همّه انسان کامل هددته المخاطر، و یعبّر العرفاء عن هذا الانسان الکامل الذی لابد من اصطحابه مع السالکین: «بالخضر»و
492

«طائر القدس».
یقول الحافظ الشیرازی ما معناه: «فیا«طائر القدس»اصطحبنی بهمّه*فان طریق الوصل جدّ طویل»و یقول: «و لا تترکن هذی المراحل دون أن*تکون مع«الخضر»الظلام و خیم».
و التوحید الذی ینظر الیه العارف أنه قمه الانسانیه المنیعه و أنه آخر مراحل سیرالعارفین، یختلف مع التوحید فی نظر العوام، و حتی مع توحید الفیلسوف فی أن واجب الوجود واحد لا شریک له، اختلافا اساسیا کالبعد بین الأرض و السماء، ان توحید العراف یعنی أن الموجود الحقیقی منحصر بذات اللّه تعالی، و ان ما سوی اللّه ظاهره وجود لا نفس الوجود. توحید العارف یعنی: لا شی ء إلاّ اللّه، توحید العارف یعنی التوصل الی مرحلهلا یری فیها السالک العارف إلاّ اللّه، و لا یؤید هذه المرحله من التوحید، مخالفو العرفاء، بل یرونه أحیانا الحادا و کفرا، فی حین یعتقد العرفاء أن هذا هو التوحید الحقیقی و ان کل مراتب التوحید لا تخلو من شرک، و یری العرفاء أن الوصول الی هذه المرحله لیس من علم الفکر و العقل، بل هو من عمل القلب، و المجاهده و السیر و السلوک و تصفیه النفس و تهذیبها.
و علی أیه حال، فان هذا القسم من العرفان هو القسم العملی، و هو بهذا النظر کعلم الاخلاق یبحث عما یجب أن یعمل، و لا یعمل مع الثلاثه فوارق الآتیه:
أولا ان العرفان یبحث عن علاقات الانسان مع نفسه و مع العالم و مع اللّه، و عمدهنظره فی علاقات الانسان بربه، بینما لا یری جمیع الأخلاقیین ضروره أن یبحثوا حول علاقات الانسان بربه، إلاّ الأخلاقیون المتدیّنون، فهؤلاء یعنون بهذا الجانب من علاقات الانسان.
ثانیا: ان السیر و السلوک أمران متحرکان کما یبدوا من مفهوم هاتین الکلمتین بخلاف الأخلاق، فانه بحث هادئ ساکن، الکلام فی العرفان عن نقطه البدء و عن المقصدو المنازل و المراحل التی یجب علی السالک سلوکها لیصل الی النهایه، العارف یری
493

بدون أیه شائبه أن للانسان صراطا لا یصل الی منزل حتی یجتاز منزلا سابقا، و یری العارف أن روح الانسان کروح الطفل أو النبات، و کماله فی تطوره وفق نظام خاص، بینمالیس الکلام فی الأخلاق إلاّ عن لزوم اتصاف الروح بسلسله من الفضائل من قبیل الصدق و العداله و العفه و الاحسان و الانصاف و الایثار و غیرها، الاخلاق تری أن روح الانسان یجب أن تزین بسلسله من الزینه و الحلی و النقوش، و فی العرفان أیضا یأتی الکلام عن العناصر الاخلاقیه، و لکن بصوره دیالکتیکیه متحرکه.
ثالثا: أن العناصر الروحیه و الاخلاقیه محدوده بمفاهیم و معان معروفه لأکثر الناس، فی حین ان الکلام فی السیر و السلوک العرفانی یأتی عن أحوال و خطرات لا قلبیه تحصل إلاّ لسالک السبیل فی خلال المجاهدات و طی الطرق، و لا سبیل لسائر الناس الی هذه الأحوال و الخطرات.
القسم الآخر من العرفان فی تفسیر الوجود، أی تفسیر الخالق و العالم و الانسان، و العرفان فی هذا القسم کالفلسفه یحاول تفسیر الوجود، بخلاف القسم الأول الذی هوکالأخلاق، یحاول تغییر الانسان الی الافضل، و کما هناک فوارق بین الأخلاق و العرفان کذلک هنا توجد فوارق بین العرفان و الفلسفه.
العرفان و الاسلام
للعرفان بقسمیه العملی و النظری علاقات متینه بالاسلام، فالاسلام کأی دین آخر، و أکثر من أی دین آخر قد بیّن علاقات الانسان بربه و بالعالم و بنفسه، و فسر الوجودککل. و هنا سؤال یطرح نفسه، هو: ما النسبه بین ما بینه الاسلام و ما عرضه العرفان؟.
من المؤکد أن العرفاء المسلمین لا یدعون أن لهم کلاما وراء کلام الاسلام، و یتبرأون من مثل هذه النسبه بشده، بل یدعون أنهم اکتشفوا الحقائق الاسلامیه أحسن من غیرهم و انهم هم المسلمون الحقیقیون، و یستند العرفاء سواء فی القسم العملی أو النظری الی الکتاب و السنه و سیره النبی و الأئمه و أکابر الصحابه.
و لغیرهم آراء بشأنهم نذکرها علی التوالی:
494

أ نظریه جماعه من المحدثین و الفقهاء الاسلامیین: هؤلاء یعتقدون بأن العرفاءلیسوا متقیّدین بالاسلام، و ان استنادهم الی الکتاب و السنه لیس إلاّ خداعا للعوام و جلبالقلوب المسلمین، و ان لا علاقه للعرفان أساسا بالاسلام.
ب نظریه جماعه من مثقفی العصر الحاضر: هؤلاء الذین لا علاقه لهم بالاسلام و یتقبلون کل ما یستشمّ منه رائحه«الاباحیه»و ما یمکن أن یوصف بانه مقاومه أمام المقررات الاسلامیه، هؤلاء أیضا کالسابقین یعتقدون بان العرفاء لا ایمان لهم بالاسلام، بل ان العرفان و التصوف انما هما وجهان لنهضه الأمم غیر العربیه أمام الاسلام و العرب تحت ستار من المعنویه و الروحانیه.
و هؤلاء یتّحدون مع الفرقه الأولی فی أن العرفان یخالف الاسلام و یضاده، و انمایختلفون فی أن الفرقه الأولی تقدس الاسلام، و هم یحتقرون العرفاء بالاستناد الی الاحساسات و العواطف الاسلامیه العامه، و یحاولون اخراج العرفان بهذه الطریقه عن المعارف الاسلامیه، بینما الفرقه الثانیه تسعی لتجد من شخصیه العرفاء الذین یتمتع بعضهم بشخصیه عالمیه وسیله للدعایه ضد العرب و الاسلام، هؤلاء یقولون ان استنادالعرفاء الی الکتاب و السنه انما کان عن تقیه من العوام و حفظا لنفوسهم.
ج نظریه المحایدین: بامکاننا أن نجد فی العرفان و التصوف، و لا سیما فی العرفان العملی و بالأخص فیما یجد جانبا عملیا للفرقه، تحریفات و مبتدعات کثیره لا توافق کتاب اللّه و لا السنه المعتبره، إلاّ ان العرفاء کسائر طبقات أصحاب الثقافه الاسلامیه فی غایه الاخلاص للاسلام، و لم یریدوا أن ینطقوا بشی ء یضاد الاسلام، من الممکن ان یکون لهم أخطاء کسائر طبقات اصحاب الثقافه کالمتکلمین و الفلاسفه و المفسرین و الفقهاء، إلاّانهم لم یضمروا السوء للاسلام.
ان افتراض مخالفه العرفاء للاسلام انما جاء من قبل مغرضین، اما مضادّین للعرفان أو للاسلام، و الا فلو قرأ انسان کتب العرفاء بلا غرض و بلا انحیاز لم یشک فی انهم کانوامخلصین تماما للاسلام، و ان کان من الممکن أن یجد عندهم أخطاء کثیره، و لکن بشرطان یعرف منطقهم و اعرافهم الخاصه و مصطلحاتهم.
495

و نحن نرجّح النظریه الثالثه و نعتقد بأن العرفاء لم یضمروا السوء للاسلام، و فی الوقت نفسه نری من اللازم ان یبحث متخصصون فی المعارف الاسلامیه و العرفان فی مدی توافق المسائل العرفانیه مع الاسلام، بلا أی انحیاز أو ممالأه.
و المسأله التی یلزم ان نعرض لها هنا هی: هل ان العرفان الاسلامی من قبیل الفقه و الاصول و التفسیر و الحدیث أی هو من العلوم التی اتخذ المسلمون موادّها الاصلیه من الاسلام و اکتشفوا لها القوعد و الاصول و الضوابط؟أو هو من قبیل الطب و الریاضیات التی دخلت الی عالم الاسلام من خارجه و تطورت و تکاملت علی ید المسلمین؟أو ان هناک قسما آخر؟.
یختار العرفاء انفسهم الشطر الأول و لا یقبلون أی احتمال آخر، و قد أصرّ بعض المستشرقین، و یصرون علی ان العرفان و افکاره الدقیقه و اللطیفه، انما دخلت عالم الاسلام من خارجه، فقد یرون أن لها عروقا مسیحیه و انها من نتیجه ارتباط المسلمین بالرهبان المسیحین، و قد یرون أنها ردود فعل من الایرانیین ضد العرب و الاسلام!و قدیرون أنها من نتائج الفلسفه الافلاطونیه الحدیثه التی جاءت نتیجه تألیف أفکار ارسطوو افلاطون و فیثاغورس و الجینوسیین فی الاسکندریه و آراء و عقائد الیهود و المسیحیین و قد یرون انها من أفکار البوذیین، کما أن مخالفی العرفاء من المسلمین، کانوا و لا زالوایحاولون أن یجدوا للعرفان و التصوف جذورا غیر اسلامیه.
و النظریه الثالثه: ان العرفان بقسمیه العملی و النظری أخذ مواده الأولی من الاسلام و بیّن له قواعد و ضوابط و اصولا، و لم یتخلص من تأثیر الافکار الکلامیه و الفلسفیه ولا سیما الاشراقیه، أماما مدی موفقیه العرفاء فی بیان القواعد و الضوابط الصحیحهالمستخرجه من المواد الاسلامیه الاولی، و هل أنهم کانوا موفقین فی ذلک کالفقهاء أو لا؟و ما مدی التزامهم بعدم الانحراف عن الاصول الاسلامیه الواقعیه؟و ما مدی تاثیرالمجریات الخارجیه علی العرفان الاسلامی؟و هل ان العرفان الاسلامی صهرها فی بوتقته و صبغها بصبغته و افاد منها أو ان امواج تلک المجریات دفعت العرفان الاسلامی فی مسیرتها؟هذه أمور یجب ان یبحث بدقه فی مظانّها، و المؤکد أن العرفان الاسلامی أخذ
496

اصوله من الاسلام فحسب.
أصحاب النظریه الأولی و عده من أصحاب النظریه الثانیه یدعون أن الاسلام دین فطری و دون تکلف و خال من کل رمز أو أمور غامضه غیر مفهومه أو صعبه الفهم، فأساس عقائد الاسلام عباره عن التوحید، و التوحید فی الاسلام یعنی، کما أن للبیت بانیا متمیزاعن البیت، کذلک العالم له بان خالق متمیز عنه، و اساس علاقه الانسان بمتاع الحیاه الدنیافی نظر الاسلام هو الزهد، یعنی الاعراض عن متاع الحیاه الدنیا الفانیه للوصول الی نعیم الحیاه الخالده، و اذا تجاوزنا هذه الأسس وصلنا الی سلسله من المقررات الفطریهالفقهیه، هؤلاء یرون أن ما جاء به العرفاء باسم التوحید لیس إلاّ شیئا وراء التوحیدالاسلامی، اذ التوحید العرفانی عباره عن وحده الوجود و ان لا شی ء فی الوجود سوی اللّه و شؤونه و اسمائه و صفاته و تجلّیاته. و السلوک العرفانی أیضا شی ء وراء الزهد الاسلامی، اذ نجد فی السلوک العرفانی سلسله من المعانی و المفاهیم لا نجدها فی الزهد الاسلامی، من قبیل العشق وحب اللّه، و الفناء فی اللّه و تجلّی اللّه علی قلب العارف. و الطریقه العرفانیهأمر وراء الشریعه الاسلامیه، اذ فیها آداب لا نجد أثرا لها فی الفقه و الشریعه الاسلامیه.
هؤلاء یرون أن خیار الصحابه الذین ینتسب الیهم الصوفیه و العرفاء و یعدونهم أئمتهم، لم یکونوا إلاّ زهادا عابدین، و لم یکن لهم أی اطلاع علی السلوک العرفانی، أجل کانوامعرضین عن متاع الحیاه الدنیا مقبلین علی الآخره، و لم یکن لهم أی أصل فی ذلک سوی الخوف و الرجاء، الخوف من عذاب جهنم و رجاء ثواب الجنه، فقط.
و الحقیقه: أنه لا یمکن تأیید نظریه هذه الفرقه، فان الماده الاسلامیه الأولی أغنی مماتفترضه هذه الفرقه عمدا أو جهلا، فلا التوحید الاسلامی بهذه البساطه و السذاجهو الفراغ؟الذی افترضه هؤلاء، و لا المعنویه الاسلامیه الانسانیه مقصوره علی الزهدالجامد، و لا صحابه الرسول الکرام کانوا کما وصفهم هؤلاء، و لا الأداب الاسلامیهمحدوده باعمال الاعضاء و الجوارح الظاهره وحدها.
و هنا نأتی بمطالب تثبت أن تعالیم الاسلام الأصیله، کان بامکانها أن تکون ملهمهلسلسله من المعارف العمیقه فی العرفان النظری و العملی، اما کم أفاد العرفاء المسلمون
497

من هذه التعلیمات، و کم انحرفوا عنها فهو بحث لا یمکننا التعرض الیه فی هذا المختصر.
إن القرآن الکریم لا یقیس الخالق و الخلقه بالبانی و البناء، ان القرآن یؤکد أن اللّه هوخالق العالم و یصفه بأنه فی کل شی ء، و مع کل شی ء: اینما تولّوا فثم وجه اللّه ونحن أقرب إلیه منکم[۱]هو الأول و الآخر و الظاهر و الباطن[۲]
و بدیهی أن أمثال هذه الآیات دعت الافکار الی توحید أسمی و أعلی من توحیدالعوام، و قد جاء فی حدیث الکافی: «ان اللّه علم أنه یأتی فی آخر الزمان متعمقون فانزل الآیات الاولی من سوره الحدید و قل هو اللّه أحد».
و یکفی فی السیر و السلوک طیّ المراحل للتقرب الی اللّه حتی آخر منزل ان نلقی نظرهعلی بعض الآیات فی«لقاء اللّه»و«رضوان اللّه»و الوحی و الالهام و مکالمه الملائکه، و لا سیما مع غیر الانبیاء کمریم علیها السلام، و آیات معراج الرسول الأکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم، و قد جاء فی القرآن الحدیث عن«النفس الأماره»و«النفس اللوامه»و«النفس المطمئنّه»و عن«العلم الافاضی»و«العلم اللدنّی»، و عن الهدایه نتیجه«المجاهده»و«الذین جاهدوا فینا لنهدینّهم سبلنا»و عن«تزکیه النفس»بعنوان أنهاطریق الفلاح الوحید: قد أفلح من زکّاها و قد خاب من دسّاهاو عن«الحب الإلهی»و انه فوق کل حب.
و عن تسبیح و تحمید جمیع ذرات العالم، بعباره یفهم منها: انکم أیها الناس أن أکملتم«تفقّهکم»أدرکتم ذلک التسبیح و التحمید، و فی القرآن جاء الکلام فی طینه الانسان عن«النفخه الالهیه» .
و تکفی هذه المفاهیم و الآیات و غیرها، لان تکون ملهمه لمعنویه عظیمه و واسعهبشأن اللّه و العالم و الانسان، و لا سیما بشأن علاقه الانسان بربه.
و لیس الکلام فی کیفیه استفاده المسلمین من هذه المواد بصوره صحیحه او غیرصحیحه، بل الکلام فی النظریات المغرضه لجماعه من الغربیّین و المغتربین، الذین
498

یحاولون تفریغ الاسلام من معنویته. الکلام عن رأسمال عظیم فی صمیم الاسلام کان بامکانه أن یکون ملهما عظیما فی عالم الإسلام، علی فرض ان یکون العرفاء اخفقوا فی الافاده الصحیحه من هذا الرأسمال العظیم، فقد أفاد منه آخرون غیر معروفین بعنوان العرفاء.
أضف الی ذلک أن الروایات و الخطب و الأدعیه و الاحتجاجات الاسلامیه و تراجم أکابر المتربین بتربیه الاسلام، تثبت لنا أن الذی کان فی صدر الاسلام لم یکن زهداجامدا و عباده علی أمل الأجر و الثواب، ان فی الروایات و الخطب و الأدعیه والاحتجاجات معانی عظیمه، و ان تراجم شخصیات الصدر الأول تحکی عن سلسله من الثورات الروحیه و البصائر القلبیه، و عن عشق و احتراق معنوی عظیم، نذکر من ذلک هناحدیثا واحدا.
فی أصول الکافی: «عن اسحاق بن عمّار قال: سمعت أبا عبد اللّه علیه السلام یقول: ان رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله صلی بالناس الصبح، فنظر الی شاب فی المسجد و هویخفق و یهوی برأسه، مصفرا لونه، قد نحف جسمه و غارت عیناه فی رأسه، فقال له رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله: کیف اصبحت یا فلان؟قال: أصبحت یا رسول اللّه موقنا، فعجب رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله من قوله، و قال: ان لکل یقین حقیقه، فما حقیقه یقینک؟فقال: ان یقینی یا رسول اللّه هو الذی احزننی و اسهر لیلی و أظمأ هو اجری فعزفت نفسی عن الدنیا و ما فیها، حتی کأنی أنظر الی عرش ربی و قد نصب للحساب و حشر الخلائق لذلک و أنا فیهم، حتی کأنی أنظر الی أهل الجنه یتنعمون فی الجنه و یتعارفون و علی الأرائک متکئین، و کأنی الی أهل النار و هم فیها معذبون مصطرخون و کأنی الآن أسمع زفیر النار یدور فی مسامعی، فقال رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله لاصحابه: هذا عبد نوّراللّه قلبه بالایمان. ثم قال له: الزم ما أنت علیه، فقال الشابّ: أدع لی یا رسول اللّه أن ارزق الشهاده معک، فدعا له رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، فلم یلبث أن خرج فی بعض غزوات النبی صلی اللّه علیه و آله فاستشهد بعد تسعه نفر و کان هو العاشر».[۳]
499

ان حیاه و حالات و کلمات و مناجاه الرسول الأکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم، ملیئه من الثورات المعنویه الالهیه و الاشارات العرفانیه، و قد استشهد العرفاء کثیرا بأدعیهالرسول الأکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم.
و کلمات أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام ملهمه للمعرفه المعنویه، و هوالذی الیه ینهی أکثریه أهل العرفان و التصوف سلسله مشیختهم.
و ان الأدعیه الاسلامیه، و لا سیما الأدعیه الشیعیه کنز من المعارف، کدعاء کمیل ودعاء أبی حمزه الثمالی و المناجاه الشعبانیه و أدعیه الصحیفه السجادیه.
فهل لنا مع جمیع هذه المنابع أن نفتش عن أی منبع من خارج عالم الاسلام؟.
نری نظیر هذا فی حرکه أبی ذر الغفاری الاجتماعیه المعترضه علی الخلافه المغتصبه، و المنتقده إیاها علی تجبّرها و تنمرها، ان أبا ذر کان یعترض علی الحکام فی ظلمهم و جورهم و تعدیهم و تجاوزهم و حیفهم لاموال المسلمین، و اهمالهم لرعایه العدل و المساواه الاسلامیه، و قد تحمل لذلک التبعید و الاتعاب المضنیه المرهفه، حتی ارتحل من الدنیا فی منفاه غریبا .
و جاء الیوم بعض المستشرقین یطرحون تساؤلا یقول: یا تری من کان یحرک أبا ذرلهذه الحرکات؟و هم یفتشون عن عامل من خارج عالم الاسلام حرک أبا ذر هکذا!و یردّأیضا قال: «استقبل رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله حارثه بن مالک بن النعمان الانصاری، فقال له: کیف أنت یا حارثه بن مالک؟»فقال: یا رسول اللّه مؤمن حقا، فقال له رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله: لکل شی ء حقیقهفما حقیقه قولک؟فقال: یا رسول اللّه عزفت نفسی عن الدنیا فاسهرت لیلی و أظمأت هو اجری، و کأنی انظرالی عرش ربی قد وضع للحساب، و کأنی أنظر الی أهل الجنه یتزاورون فی الجنه، و کأنی أسمع عواء أهل النار فی النار، فقال له رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله: عبد نوّر اللّه قلبه، أبصرت فاثبت، فقال: یا رسول اللّه ادع اللّه لی أن یرزقنی الشهاده معک، فقال اللهم ازرق حارثه الشهاده، فلم یلبث إلاّ ایاما حتی بعث رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله سریه فبعثه فیها، فقاتل فقتل تسعه، ثم قتل». و فی روایه القاسم بن برید عن ابی بصیر هذه الروایه نفسها قال«استشهد مع جعفر بن أبی طالب بعد تسعه نفر و کان هو العاشر»
و علی هذا فلا یستبعد الخبر اذ تبین أن هذا کان فی السنه الثامنه للهجره سنه غزوه مؤته، أی بعد أن مضی علی رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله ثمانی سنوات و هو یعظ الناس و یرشدهم، فلا یستبعد أن تکون مواعظرسول اللّه صلی اللّه علیه و آله قد بلغت هذا المبلغ من هذا الشاب الانصاری الناشی ء علی الاسلام المعرّب.
500

علیهم جورج جرداق المسیحی فی کتابه«الامام علی صوت العداله الانسانیه»یقول: «لقد فطن هؤلاء المؤلفون لعبد اللّه بن سبأ و المزدکیه، و لم یفطنوا لأبی ذر و الاسلام. و هالهم«تألیب ابن السوداء الناس علی الأئمه»فراحوا یجدون فیه سبب النقمه علی عثمان، و لم یهلهم ما انکره المسلمون علی عثمان، و ما ینکره کل شعب علی کل حاکم فی کل عصر: من ایثار الفئه القلیله علی الجماعه الکثیره، و من استئساد هذه الفئه برأی الحاکم و بعونه!لهذا راحوایسألون الساقیه الناضبه البعیده عن مصدر الغیث و لم یسألوا البحر المحیط القریب»[۴] و نری مثل ذلک فی موضوع العرفان، فالمستشرقون هنا أیضا یفتشون عن منبع غیرالاسلام لیکون هو الملهم للمعنویات العرفانیه، بینما هم یتجاهلون هذا البحر العظیم!فهل یمکننا أن ننکر کل هذه المنابع من القرآن و الحدیث و الخطب و الاحتجاجات و الأدعیه والسیره من أجل أن نصدق فرضیه بعض المستشرقین، و اذنابهم من الشرقیین؟!.
و من حسن الحظ أن بعض المتأخرین من المستشرقین مثل نیکلسون الانجلیزی و ماسینیون الفرنسی ممن یعترف لهم الجمیع بمعرفتهم الواسعه فی العرفان الاسلامی، اعترفوابأن المنبع الأصلی للعرفان الاسلامی هو القرآن و السنه، یقول نیکلسون بهذا الصدد:
«نری القرآن یقول: اللّه نور السموات و الأرض هو الأول و الآخر و الظاهرو الباطن لا إله إلاّ هو. . کل من علیها فان و نفخت فیه من روحی و لقدخلقنا الانسان و نعلم ما توسوس به نفسه و نحن أقرب الیه من حبل الوریداینما تولوافثم وجه اللّه و من لم یجعل اللّه له نورا فماله من نورو لا شک فی وجود جذورللتصوف و العرفان فی هذه الآیات، و لم یکن القرآن للصوفیین الأوائل کلمات للّه فحسب بل سبب التقرب الیه أیضا، و کان الصوفیون یسعون فی الحصول علی الحاله الصوفیه التی لرسول اللّه صلی اللّه علیه و آله فی أنفسهم عن طریق العباده و التعمق فی اقسام من القرآن، و لا سیما الآیات الرمزیه فی«معراج رسول اللّه»[۵] و یقول أیضا:
501

«الوحده الصوفیه نری اصولها مذکوره فی القرآن أکثر من أی مصدر آخر و کذلک الرسول یقول کما فی الحدیث القدسی: «لا یزال العبد یتقرب الیّ بالنوافل حتی اذا أحببته، فاذا أحببته کنت سمعه الذی یسمع به و بصره الذی یبصر به و لسانه الذی ینطق به و یده التی یبطش بها» .
و قد کرّرنا القول بأن الکلام لیس فی صحه ما استلهمه العرفاء و المتصوفه و عدمها، بل الکلام فی أن منشأ هذه الاستلهامات هل هی منابع اسلامیه أو من خارج الاسلام؟[۶]
القرن الأول:
من المسلم به أنه لم یکن فی صدر الاسلام، و لا فی القرن الأول جماعه یعرفون بالعرفان أو التصوف بین المسلمین، و انما نجد اسم«الصوفی»فی القرن الثانی الهجری، قیل: أن أول من دعی بهذا اللّقب ابو هاشم الکوفی الصوفی فی القرن الثانی، و هو أول من بنی«الخانقاه»فی رمله فلسطین لعباده جماعه من العباد و الزهّاد المسلمین[۷] و أبو هاشم
502

من شیوخ سفیان الثوری المتوفی فی سنه ۱۶۱ ه و لا یعلم تاریخ وفاه أبی هاشم بالضبط.
و یقول أبو القاسم القشیری من مشاهیر العرفاء و الصوفیه: ان هذا الاسم ظهر قبل نهایهالقرن الثانی، و یقول نیکلسون أیضا: ان هذا الاسم ظهر فی أواخر القرن الثانی الهجری، و یظهر من روایه فی کتاب المعیشه من کتاب الکافی المجلد الخامس: أن جماعه منهم سفیان الثوری کانوا فی النصف الأول من القرن الثانی یدعون بهذا اللقب، و لو کان أبوهاشم الکوفی أول من عرف بالصوفی، و هو استاذ سفیان الثوری المتوفی فی ۱۶۱ هفیعرف أن هذا الاسم عرف فی النصف الأول من القرن الثانی الهجری لا أواخره کما یقول نیکلسون، و لا شبهه فی ان وجه هذه التسمیه هو لبسهم الصوف، اجتنابا عن الملابس الناعمه زهدا و اعراضا عن الدنیا.
و لا علم لنا متی اطلق هؤلاء علی أنفسهم لقب العرفاء أیضا، و القدر المسلّم به کمایفهم من کلمات السری السقطی المتوفی فی ۲۴۳ ه[۸] أن مصطلح العرفان کان شائعافی القرن الثالث الهجری، و فی کتاب«اللمع»لابن نصر سراج الطوسی، الذی یعد من الکتب المهمه فی العرفان و التصوف نقل عباره عن سفیان الثوری تفید ان هذا المصطلح ظهر فی حدود منتصف القرن الثانی الهجری (اللمع ص ۴۲۷) .
و علی أی حال، فلم یکن هناک جماعه فی القرن الأول الهجری یعرفون بلقب الصوفیه، و انما ظهر هذا اللقب فی القرن الثانی و الظاهر أن ظهور هؤلاء علی شکل جماعهخاصه کان کذلک فی هذا العهد، لا القرن الثالث کما یقول بعض المؤلفین.[۹]
و لکن عدم وجود جماعه خاصه فی القرن الأول الهجری یعرفون باسم العرفاء أوالصوفیه أو أی اسم آخر، لا یدل علی أن خیار الصحابه کانوا أناسا زاهدین عابدین مؤمنین ایمانا فطریا بسیطا فاقدین للحیاه المعنویه (کما یدعی ذلک الغربیون و المغتربون) و لعل بعض خیار الصحابه لم یکن لهم سوی الزهد و العباده، إلاّ أن جماعهزید و هو من أصحاب الحسن البصری، و لو کان هذا الرجل هو أبو هاشم الکوفی الصوفی فلا منافاه بین النقلین.
503

منهم کانوا یتمتعون بحیاه معنویه قویه، و أولئک ایضا لم یکونوا فی درجه واحده حتی ان سلمان و أبا ذر لم یکونا فی درجه واحده من الایمان، فقد کان لسلمان صدر مشروح بالایمان لم یکن لیطیقه أبو ذر، و لذلک جاء فی أحادیث متعدده ما معناه: «لو علم أبوذرما فی قلب سلمان لقتله» (سفینه البحار)[۱۰] و الآن نعرض لطبقات العرفاء و الصوفیه من القرن الثانی حتی العاشر الهجری.
القرن الثانی:
ألف الحسن البصری، یبدأ تاریخ العرفان المصطلح کالکلام من الحسن البصری المتوفی فی ۱۱۰ ه، ولد الحسن البصری سنه ۲۲ ه و عاش ثمانیه و ثمانین عاما و صرف تسعه أعشار عمره فی القرن الأول من الهجره، لم یعرف الحسن البصری بالصوفی، و انمایعد من الصوفیه لانه :
أولا: ألّف کتابا باسم«رعایه حقوق اللّه»یمکن أن یعد أول کتاب فی التصوف، وتوجد نسخه وحیده منه فی مکتبه اکسفورد، و یدعی نیکلسون:
«ان أول مسلم کتب طریقه الحیاه الصوفیه الحقیقه هو الحسن البصری، الطریقه نفسهاالتی یشرحها المتأخرون للوصول الی المقامات العالیه: الأول التوبه، ثم سلسله من الاعمال الاخری. . یجب العمل بها للارتقاء الی مقام اسمی بکیفیه خاصه»[۱۱] و ثانیا العرفاء أنفسهم ینهون بعض مشیخه طرائقهم الی الحسن البصری و منه الی أمیرالمؤمنین علی علیه السلام، مثل سلسله مشایخ أبی سعید ابی الخیر[۱۲] و ینهی ابن الندیم فی الفهرست فی الفن الخامس من المقاله الخامسه، سلسله أبی محمد جعفر الخلدی الی
504

الحسن البصری، و یقول: أدرک الحسن البصری سبعین رجلا من اصحاب بدر.
ثالثا و تفید بعض الحکایات المنقوله، ان الحسن البصری کان من جماعه أو فرقهعرفت فیما بعد باسم المتصوفه، و سننقل بعض هذه الحکایات حسب المناسبات الآتیه، و کان الحسن البصری من الموالی المولّدین الایرانیین.
ب مالک بن دینار، کان من أهل البصره ممن أفرط فی الزهد و ترک اللذات، و قد نقلت عنه حکایات و قصص، توفی فی سنه ۱۳۱ ه
ج ابراهیم الأدهم، کان من أهل بلخ، له قصه معروفه، مثل قصه بوذا، قیل أنه کان ملکا علی بلخ و حدثت أمور تاب علی أثرها و دخل فی أهل التصوف، یهتم به العرفاءکثیرا و وردت عنه قصه جمیله فی دیوان المولوی المثنوی، توفی فی ۱۶۱ ه
د رابعه العدویه، کانت من أهل البصره أو مصر، و هی من أعاجیب العالم، و سمیت رابعه لکونها رابعه بنات اسرتها، و هی غیر رابعه الشامیه التی هی ایضا من العرفاءو معاصره للجامی فی القرن التاسع الهجری.
لرابعه العدویه کلمات سامیه و أبیات عرفانیه و حالات عجیبه. و لها قصه جمیله فی عیاده الحسن البصری، و مالک بن دینار و رجل آخر لها فی مرضها، توفیت فی عام ۱۳۵أو ۱۳۶ و قیل توفیت فی ۱۸۰ أو ۱۸۵ ه
ه أبو هاشم الصوفی الکوفی، کان من أهل الشام، ولد و عاش بها، و لا یعلم تاریخ وفاته، و انما یعلم أنه کان شیخ سفیان الثوری المتوفی فی ۱۶۱ ه و هو کما سبق أول من دعی بلقب«الصوفی»حسب الظاهر. و کان سفیان یقول: لو لم یکن أبو هاشم لم أکن أعرف رموز الریاء!.
و شقیق البلخی، کان من تلامذه ابراهیم الأدهم، و قد نقل علی بن عیسی الأربلی فی کتابه«کشف الغمه»و الشبلنجی فی«نور الأبصار»: أنه لاقی الامام موسی بن جعفر علیه السلام و نقل عنه بعض الکرامات، توفی فی سنه ۱۵۳ أو ۱۷۴ أو ۱۸۴ ه
ز معروف الکرخی، کان من کرخ بغداد، و اسم أبیه«فیروز»و من هنا یظن أنه من أصل ایرانی، کان من مشاهیر العرفاء، قیل أن ابویه کانا مسیحیین و أسلم هو علی ید
505

الامام الرضا علیه السلام، و استفاد منه معلومات قیمه، و ینتهی کثیر من مشایخ طرق العرفاء کما یدعون الی معروف الکرخی و منه الی الامام الرضا علیه السلام و منه الی الأئمه السابقین حتی رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم، و لهذا تسمی هذه المشایخ (بسلسله الذهب) أو (الذهبیّین) توفی فی ۲۰۰ أو ۲۰۶ ه
ط فضیل بن عیّاض، کان (من أهل مرو) ایرانیا من أصل عربی، قیل کان فی بدایهأمره سارقا و قاطع طریق، و تسلق لیله دار رجل قائم اللیل یتلو القرآن فسمع آیه تاب علی أثرها، الیه ینسب کتاب (مصباح الشریعه) و قیل تلقی دروسه من الامام الصادق علیه السلام، و قد اظهر المحدث النوری الاعتماد علی هذا الکتاب فی خاتمه المستدرک مات فضیل فی سنه ۱۸۷ ه.
القرن الثالث:
ألف با یزید البسطامی (طیفور بن عیسی) من أکابر العرفاء من أهل بلده بسطام، هوأول من تکلم عن الفناء فی اللّه و البقاء باللّه (!) کان یقول: خرجت من کونی با یزید کماتخرج الحیه من جلدتها!و له شطحات أوجبت تکفیره (؟) و یسمیه العرفاء من أصحاب«السکر» (!) أی کان یتکلم بما یقول و هو کالسکران (!) مات عام ۲۶۱ ه قیل انه کان یسقی الماء فی دار الامام الصادق علیه السلام، و هذا لا یتفق مع التاریخ الثابت، اذ لم یدرک با یزید عصر الامام الصادق علیه السلام.
ب بشر الحافی، کان من أهل بغداد، و آباؤه من أهل (مرو) . کان من مشاهیر العرفاء. کان فی بدایه أمره من أهل الفسق و الفجور ثم تاب. و قد نقل العلاّمه الحلی فی کتابه (منهاج الکرامه) قصه تدل علی توبته علی ید الامام موسی بن جعفر علیه السلام، و کان حافیا فعرف بالحافی، و قیل فی عله تلقیبه بالحافی وجه آخر. توفی فی عام ۲۲۶ أو۲۲۷ ه
ج سری السقطی، کان من أهل بغداد، و لا یعرف أصله، و کان من أحباء بشرو أصدقائه، و من أهل الایثار و الشفقه علی الناس، و نقل ابن خلکان فی (وفیات الأعیان)
506

عنه أنه کان یقول: لا زلت استغفر اللّه ثلاثین سنه من قولی: الحمد للّه. قالوا: کیف ذلک؟قال : احترق السوق لیله فخرجت لاری هل وصلت النار الی حانوتی فقیل لی: لا، قلت: الحمدللّه، ثم انتبهت الی أنه حتی لو لم تبلغ النار الی حانوتی أفلا یجب علیّ أن اهتمّ بشؤون المسلمین؟ !.
و قد نظم، هذا سعدی الشاعر و الکاتب الایرانی بقلیل من الاختلاف و التفاوت.
کان السری من تلامذه معروف الکرخی، و کان شیخ الجنید و خاله، و له کلمات کثیرهفی التوحید و الحب الالهی و غیرهما، و هو الذ