خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل مقایسه بین برهان صدیقین فلاسفه اسلامی و وجود شناختی فلاسفه غرب بر اثبات وجود خدا

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مقایسه بین برهان صدیقین فلاسفه اسلامی و وجود شناختی فلاسفه غرب بر اثبات وجود خدا :

بعضی چنین می پندارند که در حوزه و تمدن اسلامی، فلسفه خاص و مستقلی نداریم، هرچه داریم بازگویی همان مسائل فلسفی گذشته است. یا به تعبیری همان فلسفه یونانی اسکندرانی است که لباس عربی به تن کرده است.

ولی فلسفه اسلامی اگر از منظر خاص خود و در پرتو کل سنت فلسفی اسلامی که یک تاریخ مستمر و طولانی دوازده قرنه داشته و هنوز هم مطرح و زنده است نگریسته شود، مانند هر امر دیگر اسلامی مشخص می شود که ریشه در قرآن و احادیث دارد و از اتقان و ظرافت خاصی برخوردار است. و اسلامی بودن فلسفه اسلامی نه تنها به خاطر این واقعیت است که در جهان اسلام و توسط مسلمانان پرورانده شده است، بلکه به خاطر این است که اصول و الهام بسیاری از مسائل فلسفی خود را از منابع اسلامی اخذ کرده است.

مسلمانان، سر آغاز حکمت و فلسفه را از پیامبران دانسته اند و معتقدند فلسفه و حکمت از مشکات نبوت ناشی می شود و هرمس حکیم را با ادریس پیامبر یکی دانسته اند.

هدف از این مقاله مقایسه بین دو دیدگاه در باب یکی از براهین اثبات وجود خداست. در یک طرف نگرش فیلسوفان اسلامی و در طرف دیگر نگرش فیلسوفان مغرب زمین است. همواره در مقایسه ی دو تفکر است که قدر و منزلت تفکری مشخص می شود چنانچه از حضرت علی علیه السلام نقل شده است: اضربوا بعض الرای ببعض فانه یتولد منه الصواب.(غرر الحکم).

به این خاطر ابتدا تقریرهای مختلف برخی از فیلسوفان اسلامی از برهان صدیقین و سپس تقریرهای مختلف برهان وجود شناختی فیلسوفان غربی را می آوریم و در پایان به مقایسه می پردازیم.

برهان صدیقین از دیدگاه فیلسوفان اسلامی

انواع براهین اثبات وجود خدا

براهین اثبات وجود خدا را به لحاظی به دو دسته تقسیم کرده اند. یک دسته از براهین، مخلوقات را واسطه ی استدلال قرار می دهند و با کمک مخلوقات به خداوند می رسند. ولی در دسته دیگر از براهین، مخلوقات واسطه ی اثبات وجود خدا نیستند بلکه از خود حقیقت هستی و مفهوم هستی به خدا می رسند. براهین دسته اول را انی و براهین دسته دوم را لمی یا شبه انی خوانده اند.

برهانی را که اینک در صدد نقل، نقد و بررسی آن هستیم یعنی برهان صدیقین و وجود شناختی از نوع دوم می باشند.

برهان صدیقین

برهان صدیقین، برهانی است که برای اثبات حق تعالی از خود ذات حق به ذات حق استدلال می شود و از چیزی غیر از حق تعالی بر ذات او استدلال نمی شود و به اشکال متفاوتی بیان شده است که ما به مهمترین آنها اشاره می کنیم:

۱. برهان صدیقین از نظر ابن سینا

اصطلاح برهان صدیقین را نخستین بار ابن سینا بر برهان اختصاصی خود بر اثبات وجود خدا اطلاق کرد.

او این برهان را در اشارات چنین تقریر می کند.

موجود یا واجب است و یا ممکن الوجود، اگر واجب الوجود است که مطلوب ما ثابت می شود و اگر ممکن الوجود است وجود ممکن برای موجود شدن احتیاج به مرجح دارد. حال اگر مرجح ممکن باشد دوباره خود احتیاج به مرجح دیگری دارد و همین طور تا بی نهایت ادامه دارد. و چون دور و تسلسل باطل است باید به مرجحی برسیم که دیگر ممکن نباشد بلکه واجب باشد و این واجب الوجود همان خداست.

او بعد از تقریر برهان می فرماید:

«تامل کیف لم یحتج بیانا لثبوت الاول و وحدانیته و براءته عن الصمات الی تامل لغیر نفس الوجود ولم یحتج الی اعتبار من خلقه و فعله و ان کان ذلک دلیلا علیه، لکن هذا الباب اوثق و اشرف، ای اذا اعتبرنا حال الوجود یشهد به الوجود من حیث هو وجود و هو یشهد بعد ذلک علی سائر ما بعده فی الواجب والی مثل هذا اشیر فی الکتاب الالهی «سنریهم آیاتنا فی الافاق و فی انفسهم حتی یتبین لهم انه الحق ». اقول: ان هذا حکم لقوم ثم یقول:«او لم یکف بربک انه علی کل شی ء شهید» اقول: ان هذا حکم للصدیقین الذین یستشهدون به لا علیه ». ^(۱)

تامل کن که چگونه در اثبات مبدا اول و وحدانیت و یکتایی وی و پاکیش از عیبها بیان ما به تامل چیز دیگر جز خود وجود نیاز نداشت؟و چگونه بیان ما در این باب به ملاحظه مخلوق و فعل او محتاج نشد، و اگر چه آن هم بر وجود او دلیل است؟ و لکن این روش محکمتر و شریفتر است یعنی ملاحظه کردن حال هستی از آن روی که هستی است، بر وجود واجب تعالی گواهی می دهد چنان که هستی او بر سایر هستیها که بعد از او قرار گرفته اند گواهی می دهد.

و این آیه که «به زودی نشانه های خودمان را در آفاق و نفسهای آنها نشان خواهیم داد تا وجود حق بر آنها روشن گردد» در کتاب الهی به همین مطلب اشاره است، می گویم: این حکم مخصوص جماعتی است. وبعد از آن می فرماید:«آیا برای اثبات خدا کافی نیست که او بر هر چیزی گواه است »، می گویم: این حکم صدیقین است که به او استشهاد می کنند نه از هستی سایر موجودات بر هستی او.

بعضی، از جمله صدر المتالهین (ملا صدرا) بر این عقیده اند که برهان شیخ، برهان صدیقین نیست; زیرا که در برهان صدیقین نظر به حقیقت وجود می شود و حال آن که در برهان ابن سینا نظر به مفهوم وجود شده است.

صدر المتالهین در اسفار می فرماید:…هذا المسلک (یعنی برهان شیخ الرئیس) اقرب المسالک الی منهج الصدیقین و لیس بذلک کما زعم، لان هناک یکون النظر الی حقیقه الوجود، و هاهنا یکون النظر فی مفهوم الوجود.

ولی به نظر می رسد که ابن سینا فقط از صرف مفهوم وجود به خدا نمی رسد بلکه از مفهوم وجود از آن نظر که حاکی و مشیر به حقیقت وجود است، شروع می کند. به این اعتبار می توان آن را جزء براهین لمی یا شبه لمی یا صدیقین قرار داد که مخلوقات واسطه ی اثبات وجود خالق نیستند.

برهان صدیقین از نظر صدر المتالهین (ملا صدرا)

صدر المتالهین در اسفار برهانی را ارائه می دهد که می گوید این برهان، برهان صدیقین است و در عبارتی می فرماید:

«واعلم ان الطرق الی الله کثیره لانه ذو فضائل و جهات کثیره «ولکل وجهه هو مولیها» لکن بعضها اوثق و اشرف و انور علی بعض و اسد البراهین و اشرفها الیه هو الذی لا یکون الوسط فی البرهان غیره بالحقیقه، فیکون الطریق الی المقصود هو عین المقصود و هو سبیل الصدیقین الذی یستشهدون به تعالی علیه ثم یستشهدون بذاته علی صفاته و بصفاته علی افعاله واحدا بعد واحد».

بدان که راهها به سوی خدا فراوان است; زیرا او دارای فضائل و کمالات متعددی است «و هر طایفه ای قبله ای دارد که خداوند آن را تعیین می کند». ولی بعضی از این راهها محکم تر، بهتر و نورانی تر از بعض دیگر است. و محکمترین و بهترین برهان، برهانی است که حد وسط آن غیر از واجب نباشد. در این صورت راه با مقصد یکی خواهد بود. و آن راه صدیقین است که آنان از خود او بر خودش استشهاد می کنند و سپس از ذات بر صفات و از صفات بر افعال و سپس در ادامه مطرح می کند که این آیه قرآنی بر این برهان اشاره دارد:«او لم یکف بربک انه علی کل شی ء شهید».

اما تقریر برهان صدیقین

در این برهان ملا صدرا از حقیقت هستی و وجود به ضرورت و وجوب آن پی می برد که توضیح آن احتیاج به چند مقدمه دارد:

الف. اصالت وجود و اعتباری بودن ماهیت; پس از آن که پذیرفتیم که واقعیاتی در خارج وجود دارند و ما از هر یک از این واقعیات دو مفهوم در ذهن خود انتزاع می کنیم: یکی وجود و دیگری ماهیت. و در جای خود به اثبات رسیده است که اقعیت خارجی مصداق و ما بازاء وجود است و ماهیت امر اعتباری است که از حد واقعیت خارجی انتزاع می شود.

ب. تشکیک وجود; صدر المتالهین عقیده دارد که وجودهای خارجی چه قوی و چه ضعیف، چه علت و چه معلول همه مراتب یک حقیقت هستند; و مابه الاختلاف و مابه الاشتراک از یک جنس است که به آن تشکیک وجود می گویند.

ج. بساطت وجود; وجود، حقیقت بسیطی است که نه جزء دارد و نه جزء چیزی است، چون چیزی غیر از وجود نداریم.

د. ملاک نیاز معلول به علت; ملاک نیاز معلول به علت همان ربطی بودن وجود آن نسبت به علت و به عبارت دیگر ضعف مرتبه وجود آن است. و تا کمترین ضعفی در موجودی وجود داشته باشد بالضروره معلول و نیازمند به موجود عالیتری خواهد بود و هیچ گونه استقلالی از آن نخواهد داشت.

بر اساس این مقدمات چهارگانه برهان صدیقین از نظر ملا صدرا چنین تقریر می شود:

مراتب وجود به استثنای عالیترین مرتبه آن که دارای کمال نامتناهی و بی نیازی و استقلال مطلق می باشد، عین ربط و وابستگی است; و اگر آن مرتبه اعلی تحقق نمی داشت، سایر مراتب هم تحقق نمی یافت; زیرا لازمه فرض تحقق سایر مراتب بدون تحقق عالیترین مرتبه وجود این است که مراتب مزبور مستقل و بی نیاز از آن باشند، در حالی که حیثیت وجودی آنها عین ربط و فقر و نیازمندی است. ^(۲)

به عبارت دیگر اگر همه مراتب مادون که همه وابسته و عین ربطااند به یک وجود مستقل و غنی منتهی نشوند لازم می آید که آن مراتب مادون نیز متحقق نشود، ولی چون وجودات وابسته وجود دارند باید وجود مستقل غنی نیز وجود داشته باشد;زیرا چگونه وجود ربط بدون مستقل تحقق پیدا می کند.

این برهان علاوه بر این که از مزایای برهان ابن سینا برخوردار است از چند هت بر آن برتری دارد:

۱. در این برهان نیازی به ابطال دور و تسلسل نیست بلکه خودش برهانی بر ابطال تسلسل و علل فاعلی نیز هست.

۲. به کمک این برهان نه تنها وجود خدا را بلکه صفات کمالیه او نیز قابل اثبات است مانند وحدت کمال، فعلیت و استغنا، و….

تقریر برهان صدیقین از نظر حاج ملا هادی سبزواری

مرحوم حاجی سبزواری این برهان را در حواشی خود بر اسفار چنین تقریر می کند:

«محکمترین و کوتاهترین تقریر برهان صدیقین آن است که بعد از اثبات اصالت وجود و اعتباری بودن ماهیت گفته شود که حقیقت وجود که همان واقعیت و عینیت است، حقیقت صرف و مرسله ای است که محال است عدم را بپذیرد.

زیرا هیچ مقابلی مقابل خود را نمی پذیرد.(یعنی وجود، مقابل خود را که عدم است نمی پذیرد و عدم مقابل خود را که وجود است نمی پذیرد. یا به عبارت دیگر: هیچ ضدی، ضد خود را نمی پذیرد).

این حقیقت مرسل که ممتنع است عدم را بپذیرد واجب الوجود بالذات است، پس حقیقت وجود که مرسل، مطلق، و یا صرف است، واجب الوجود بالذات است و همین مطلوب ماست ». ^(۳)

تنها مبادی تصدیقیه ای که در برهان صدیقین از نظر حاجی سبزواری به کار رفته همان اصالت وجود و اعتباری بودن ماهیت است. البته مبادی تصوریه آن از قبیل وجوب ذاتی و ضرورت ازلیه باید قبلا روشن شود.

برهان صدیقین از نظر علامه طباطبایی

علامه طباطبایی تقریر خود را از برهان صدیقین در پاورقی اسفار و جلد پنجم اصول فلسفه و روش رئالیسم به این صورت بیان می دارد:

«وهذه هی الواقعیه التی ندفع بها السفسطه و نجد کل ذی شعور مضطرا الی اثباتها، وهی لا تقبل البطلان و الرفع لذاتها حتی ان فرض بطلانها و رفعها مستلزم لثبوتها ووضعها، فلو فرضنا بطلان کل واقعیه فی وقت او مطلقا کانت حینئذ کل واقعیه باطله واقعا.وکذا السوفسطی لو رای الاشیاء موهومه او شک فی واقعیتها فعنده الاشیاء موهومه واقعا و الواقعیه مشکوکه واقعا ( ای هی ثابته من حیث هی مرفوعه)، واذا کانت اصل الواقعیه لا تقبل العدم و البطلان لذاتها فهی واجبه بالذات، فهناک واقعیه واجبه بالذات والاشیاء التی لها واقعیه مفتقره الیها فی واقعیتها قائمه الوجود بها و من هنا یظهر للمتامل ان اصل وجود الواجب بالذات ضروری عند الانسان، و البراهین المثبته له تنبیهات بالحقیقه ». ^(۴)

واقعیت هستی، واقعیتی است که با آن سفسطه را رد می کنیم و می یابیم که هر موجود با شعوری ناگزیر از اثبات آن است; این واقعیت هستی، ذاتا زوال و رفع را نمی پذیرد. حتی فرض زوال و رفع آن مستلزم ثبوت و وضع آن است. (حتی اگر فرض کنیم واقعیت زایل شده است، در فرض بطلان و زوال هم او را تصدیق کرده ایم) یعنی اگر زوال و بطلان همه واقعیتها را در لحظه ای یا مطلقافرض کنیم، در این صورت هر واقعیتی واقعا باطل و زایل شده است نه به طور مجازی و وهمی.

همچنین اگر سوفسطایی اشیاء را موهوم می پندارد، یا در واقعیت آنها شک می کند، نزد او واقعا اشیاء موهوم و مشکوک هستند.(در کنار زوال و رفع واقعیت آن را اثبات کرده ایم) و چون اصل واقعیت ذاتاعدم و بطلان را نمی پذیرد پس واجب الوجود بالذات است. پس واقعیتی که واجب الوجود بالذات است اثبات شد. و اشیایی که واقعیت دارند در هستی خود محتاج و قائم به واجب الوجود هستند.(یعنی وقتی در واقعیت اشیاء نظر می کنیم می بینیم یا سابقه زوال یا لاحقه زوال دارند و از اینجا می فهمیم که اینها واجب الوجود بالذات نیستند بلکه به واقعیت مطلق و واجب، قیام دارند) پس روشن شد که اصل وجود واجب الوجود بالذات، برای انسان ضروری است و براهینی که بر وجود او اقامه شده است در حقیقت منبهات هستند.

تقریر برهان صدیقین از نظر علامه از دو تقریر دیگر کوتاهتر است، زیرا نیازی به هیچ مسئله فلسفی ندارد، نه به مقدمات تقریر ملا صدرا و نه به مقدمه تقریر حاج ملا هادی سبزواری.

به طور خلاصه برهان علامه چنین است: پذیرش اصل واقعیت در مقابل سفسطه امری بدیهی است چون همین که خواستیم واقعیت را اثبات کنیم معلوم می شود اندیشه ای و گوینده ای و شنونده ای است و اصل واقعیت زوال ناپذیر است; زیرا اگر این واقعیت در شرایطی و یا زمانی زوال پذیر است، یک زمان و یا شرایطی است که در آن موقع زوال پذیر می شود. پس از فرض زوال، ثبوت آن لازم می آید. در این حال زوالش مستحیل بالذات است و ثبات و تحقق آن ضرورت ازلیه می شود.

برهان وجودی (هستی شناختی یا انتولوژی) متفکران غربی

۱. برهان وجودی آنسلم

Ontological Atgument

قدیس آنسلم(۱۰۳۳ ۱۱۰۹) یکی از معروفترین متکلمان و فیلسوفان قرون وسطی است وی در شهر «آوستا» در ایالت پیدمونت به دنیا آمد و راهب کلیسا شد و در سال ۱۰۹۳ تا سال ۱۱۰۹ سر اسقف کانتربری شد. او را گاهی پدر اسکولاستیسیزم (مکتب اصحاب مدرسه) نامیده اند. وی را باید پایه گذار برهان وجودی در فلسفه غرب بدانیم البته خود او برهان وجودی را به کار نبرده است و این تعبیر را برای نخستین بار کانت به کار برده است هر چند پیش از وی کریستیان ولف لفظ وجود شناسی را مصطلح کرده بود. ^(۵)

قدیس آنسلم دو نوع برهان وجودی اقامه کرده است که نتایج آنها یکسان نیست و مقدماتشان نیز اندکی تفاوت دارند گویی وی نخست برهان اول را اقامه کرده است آنگاه به نقص آن پی برده و در صدد اصلاحش بر آمده است. برهان اول اثبات می کند که از صرف تصور خداوند، وجود وی لازم می آید ولی برهان دوم علاوه بر وجود، وجوب وجود و ضرورت وجود او را اثبات می کند.

۱. تقریر اول: او می گوید: مسلماخدا وجود دارد اگر چه احمق در قلبش گفته است که خدا وجود ندارد.

او در پروسلوگیون دوم برهان خود را با تصور خدا «به عنوان چیزی که از آن بزرگتر نتوان تصور کرد» آغاز کرده است. از آنجا که داشتن تصور چیزی که از آن بزرگتر نتوان تصور کرد مستلزم این است که حد اقل در اذهان ما به عنوان یک واقعیت ذهنی وجود داشته باشد. سؤال این است که آیا این تصور، وجود خارجی نیز دارد؟ آنسلم چنین استدلال می کند که چنین موجودی باید در خارج نیز وجود داشته باشد. چه در غیر این صورت ما می توانیم دوباره چیزی را که بزرگتر از آن نتوان تصور کرد، تصور کنیم و این خلف است. بنابر این آن چیزی که از آن بزرگتر نتوان تصور کرد باید وجود واقعی یا خارجی هم داشته باشد.

او در عبارتی می فرماید: حتی احمق می پذیرد که چیزی که از آن بزرگتر نتوان تصور کرد حداقل در ذهن وجود دارد; زیرا هنگامی که او این جمله را می شنود می فهمد. هر آنچه فهمیده می شود در ذهن و فهم وجود دارد و مسلما آن چیزی که از آن بزرگتر نتوان تصور کرد نمی تواند فقط در ذهن وجود داشته باشد; زیرا اگر فرض کنیم فقط در ذهن وجود دارد، می توان همان چیز را طوری تصور کرد که هم در ذهن و هم در خارج وجود دارد پس این دومی بزرگتر از اولی است و این خلف است. ^(۶)

۲. تقریر دوم: آنسلم در تقریر دوم علاوه بر اثبات وجود خدا به ضرورت و بی همتایی وجود او نیز اشاره می کند; یعنی بر غیر قابل تصور بودن عدم وجود خدا اشاره دارد. این تقریر به صورت مختصر چنین است:

الف. منطقا ضروری است که هرچه برای مفهوم موجود واجب، ضرورت دارد، مورد ت