خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل پروژه های ساخت، بهره برداری و انتقال(۱)

تاریخ دریافت:۱۱/۱۲/۷۹
تاریخ تأیید: ۳۰/۲/۸۰
چکیده:
در حالی که سرمایه گذاری هنگفت در طرحهای زیربنایی یک نیاز مبرم برای کشورهای در حال توسعه است، دولتها قادر نیستند سرمایه لازم برای تأمین مالی این پروژه ها را تأمین کنند. یکی از ایده های نو در حل این معضل استفاده از قراردادهای ساخت، بهره برداری و انتقال (BOt) است. این روش به بخش خصوصی امکان می دهد تا در پروژه های زیربنایی و عمومی مشارکت کند، بدون این که برای همیشه مالک طرحهای زیربنایی شود. اخیرا استفاده از قراردادهای ساخت، بهره برداری و انتقال، جهت خصوصی سازی، جذب سرمایه های خارجی، دسترسی به تکنولوژی پیشرفته و مهارتهای فنی، و بهره مندی از مدیریت کارآمد، مورد توجه دولت ایران نیز قرار گرفته است. این مقاله کوشش دارد تا اولاً، مکانیزم این قراردادها را که به قراردادهای بی.او.تی، معروف هستند مورد بررسی قرار دهد و ثانیا، مکانیزم بی.او.تی را از مکانیزمهای مشابه تمییز دهد و مشخصه های قراردادهای بی.او.تی را بیان نماید، تا زمینه بهره گیری هر چه بیشتر آنها در پروژه های زیربنایی و در جهت خصوصی سازی، جذب تکنولوژی و دانش فنی، و دسترسی به مدیریت کارآمد فراهم گردد.
واژگان کلیدی: بی.او.تی، ساخت، بهره برداری و انتقال، تأمین مالی پروژه های زیربنایی، جذب سرمایه گذاری خارجی، جذب تکنولوژی، دسترسی به مدیریت کارآمد مقدمه
یکی از مکانیزمهایی که در جهت خصوصی سازی اقتصادی و جذب سرمایه و تکنولوژی خارجی مورد توجه کشورهای در حال توسعه قرار گرفته است، قراردادهایی است که بطور عام تحت عنوان ساخت، بهره برداری و انتقال (BOT) عنوان شده اند. این قراردادها بر دو پایه قرار دارند: استفاده از قدرت معاملی کشورهای در حال توسعه جهت تحت فشار قراردادن طرفهای تجاری – در کشورهای صنعتی – به مشارکت در رشد و توسعه اقتصادی آنان؛ خصوصی سازی اقتصادی در پروژه های زیربنایی به نحوی که متناسب با نیازهای کشورهای در حال توسعه باشد.
اخیرا استفاده از قراردادهای ساخت، بهره برداری و انتقال جهت خصوصی سازی، جذب سرمایه های خارجی، دسترسی به تکنولوژی پیشرفته و مهارتهای فنی، و بهره مندی از مدیریت کارآمد، مورد توجه دولت ایران نیز قرار گرفته است. به عنوان نمونه بند ۶-۱۴ طرح سازماندهی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران که در اواسط سال گذشته توسط ریاست محترم جمهوری ابلاغ شد، بر ورود و جلب منابع و سرمایه های خارجی از طریق قراردادهای ساخت، بهره برداری و انتقال (BOT) تأکید شده است.
این مقاله کوشش دارد، تا اولاً، مکانیزم این قراردادها را که به قراردادهای بی.او.تی، معروف هستند مورد بررسی قرار دهد و ثانیا، مکانیزم بی.او.تی را از مکانیزمهای مشابه تمییز دهد و مشخصه های قراردادهای بی.او.تی را مطرح نماید تا زمینه بهره گیری هر چه بیشتر آنها در پروژه های زیربنایی و در جهت خصوصی سازی، جذب تکنولوژی و دانش فنی، و دسترسی به مدیریت کارآمد فراهم گردد. بنابراین مطالب این مقاله به دو قسمت تقسیم می شود: در قسمت اول، مفهوم پروژه های ساخت، بهره برداری و انتقال (BOT) مورد بررسی قرار می گیرد و در قسمت دوم ویژگیهای این قراردادها و تفاوت آن با قراردادهای مشابه، مورد تحلیل قرار می گیرد. قسمت اول: مفهوم پروژه های ساخت، بهره برداری و انتقال (BOT) الف) تعریف پروژه های بی.او.تی
دستیابی به توسعه و رشد اقتصادی تنها در پرتو سرمایه گذاری در طرحهای زیربنایی اقتصادی امکان پذیر است. طرحها و پروژه های زیربنایی به صورت سنتی در قلمرو بخش عمومی قرار داشته و توسط دولت تأمین مالی، ساخته و نهایتا اجرا و مورد بهره برداری قرار می گرفته است. بسیاری از کشورهای در حال توسعه دیگر قادر نیستند به تقاضاهای روز افزون در بخش زیربنایی اقتصادی پاسخ دهند. آنها جهت ساخت پروژه های زیربنایی نیاز به سرمایه کلان، ارز خارجی، تکنولوژی پیشرفته و مدیریت کارآمد دارند. بنابر این بدون حضور فعّال طرفهای تجاری از کشورهای صنعتی و بدون مشارکت بخش خصوصی، این دولتها قادر نیستند به تقاضاهای رو به تزاید در بخش زیربنایی اقتصادی پاسخ دهند. یکی از مکانیزمهایی که در جهت حل معضل سرمایه گذاری در پروژه های زیربنایی مورد توجه کشورهای در حال توسعه قرار گرفته است قراردادهای ساخت، بهره برداری و انتقال (BOT) است.
ساخت، بهره برداری و انتقال ترجمه عبارت «Build-Operate-Transfer» است که بطور اختصاری به آن بی.او.تی (BOT) می گویند. این عبارت در بردارنده سه مفهوم ساختن، اجرا و بهره برداری کردن و نهایتا انتقال دادن است. در یک قرارداد متعارف بی.او.تی، پروژه ای با مجوز دولت توسط یک شرکت خصوصی ساخته می شود و پس از ساخت، برای مدتی، مورد بهره برداری آن شرکت قرار می گیرد و پس از انقضای مدت قرارداد، پروژه به دولت طرف قرارداد منتقل می شود. به بیان دیگر، دولتی به یک کنسرسیوم خصوصی متشکل از شرکتهای خصوصی امتیاز می دهد تا کنسرسیوم مطابق قرارداد، تأمین مالی یک طرح زیربنایی را عهده دار شده، آن را بسازد و در ازای مخارجی که تقبل کرده برای مدتی از پروژه ساخته شده بهره برداری کند و پس از سپری شدن مدت قرارداد، پروژه و حق استفاده از آن را مجانا به دولت منتقل نماید. ب) طرفهای اصلی یک پروژه بی.او.تی
با توجه به مطالب بالا و همانطور که در نمودار شماره (۱) نشان داده شده است، طرفهای اصلی یک پروژه ساخت، بهره برداری و انتقال (BOT) عبارتند از:
۱- دولت پذیرنده سرمایه:Host Government یکی از طرفهای اصلی قرارداد بی.او.تی دولت است که در قلمرو خود اجازه می دهد تا یک کنسرسیوم خصوصی، ساخت یک پروژه زیربنایی و تأمین مالی آن را تقبل کرده و پس از ساخت، برای مدتی از آن بهره برداری کند. در عمل یکی از نهادهای دولتی (که ممکن است در سطح ملی، استانی یا محلی باشد) مسؤولیت پروژه را به عهده می گیرد و در نهایت پروژه به آن نهاد منتقل می شود. علاوه بر آن نهاد دولتی که مسؤول مستقیم پروژه است، معمولاً تعداد دیگری از دوایر دولتی نیز، بطور مستقیم یا غیر مستقیم در پروژه دخالت دارند.
۲- کنسرسیومConsortium : طرف دوم قرارداد بی.او.تی تعدادی کارگزار خصوصی است که در یک شرکت تحت عنوان کنسرسیوم متشکل شده و بطور مشترک مسؤولیت تأمین مالی، ساخت، اجرا و بهره برداری از پروژه را تقبل می کنند.
۳- سهامداران: اشخاص حقیقی و یا حقوقی هستند که بخشی از سرمایه مورد نیاز برای پروژه را از طریق خرید سهام تأمین می کنند.
۴- پیمانکاران: پیمانکاران ممکن است متعدد و متنوع باشند که به حسب مورد ممکن است وظیفه مطالعات ابتدایی پروژه، ساخت پروژه، عرضه ماشین آلات، ابزار و مصالح مورد نیاز برای ساخت پروژه، نصب ماشین آلات، بهره برداری، عرضه مواد اولیه و دیگر مایحتاج برای بهره برداری و غیره را به عهده گیرند.
۵- خریداران محصولات: کسانی که در نهایت محصولات پروژه به آنها فروخته می شود، ممکن است مصرف کنندگان نهایی یا شرکتهای خصوصی یا دولتی باشند که بطور تضمینی خرید محصولات را تقبل کرده اند.^(۳)

ج) مشخصه های اصلی قراردادهای بی.او.تی
یک قرارداد متعارف بی.او.تی، دارای عناصر اصلی زیر است:
۱- دولت به کنسرسیوم امتیاز احداث یک پروژه اقتصادی را اعطا می کند.
۲- دولت امتیاز بهره برداری از پروژه اقتصادی ساخته شده را برای مدت معینی به کنسرسیوم واگذار می کند.
۳- کنسرسیوم مسؤول تأمین مالی پروژه است.
۴- کنسرسیوم مسؤول ساخت پروژه است.
۵- مسؤولیت بهره برداری از پروژه در مدت مقرر به عهده کنسرسیوم است.
۶- کنسرسیوم منافع بدست آورده در آن مدت را به ازای هزینه های انجام شده محسوب می کند.
۷- پس از سپری شدن مدت مقرر، پروژه بطور رایگان به دولت مزبور منتقل می شود. د) نمونه هایی از قراردادهای بی.او.تی
برای بهتر روشن شدن مکانیزم قراردادهای بی.او.تی، فرض کنید دولت فیلیپین تصمیم دارد تا یک نیروگاه ۱۲۹۰ مگاواتی را که حدودا ۳/۱ میلیون دلار هزینه دارد بسازد. همچنین فرض کنید که دولت فیلیپین تمایلی ندارد که از وام استفاده کند و یا این که چنین وامی فعلا در دسترس نیست. استفاده از مکانیزم بی.او.تی به دولت فیلیپین امکان می دهد تا منابع مالی مورد نیاز برای تأسیس نیروگاه را تأمین نماید. دولت فیلیپین ساخت و بهره برداری از پروژه را بر اساس مکانیزم بی.او.تی به مناقصه گذاشته و یک کنسرسیوم متشکل از شرکتهای خصوصی پاکستان برنده می شود. براساس قرارداد بی.او.تی که بین کنسرسیوم و دولت فیلیپین منعقد می شود، کنسرسیوم متعهد می گردد تا منابع مالی لازم برای ساخت نیروگاه را تأمین کرده و نیروگاه را طبق شرایط مقرر در قرارداد بسازد. در مقابل هزینه هایی که کنسرسیوم، برای ساخت نیروگاه متحمل شده است، دولت فیلیپین، امتیاز استفاده و بهره برداری از نیروگاه را برای مدت ۱۰ سال به کنسرسیوم واگذار می کند تا از طریق فروش برق تولیدی نیروگاه، هزینه های انجام شده را مستهلک کند و سودی نیز به دست آورد. پس از سپری شدن ۱۰ سال مقرر در قرارداد، کنسرسیوم متعهد است تا نیروگاه را بدون دریافت هیچ گونه وجهی و بطور رایگان به دولت فیلیپین واگذار نماید.^(۴)
برای بهتر مشخص شدن مکانیزم بی.او.تی توجه شما را به نمودار شماره (۲) که یک قرارداد ساده بی.او.تی را نشان می دهد، جلب می کنم.

۱- قرارداد بین کنسرسیوم و وزارت نفت ایران برای ساخت پروژه بی.او.تی
۲- توافق با سهامداران و تعیین سهم شرکتهای تشکیل دهنده کنسرسیوم
۳- توافق با بانک برای اخذ وام
۴- قرارداد با پیمانکار برای بررسی امکان پروژه و اقتصادی بودن آن
۵- قرارداد ساخت پروژه
۶- قرارداد بهره برداری از پروژه و نگهداری از تجهیزات آن
۷- قرارداد عرضه مواد اولیه، تجهیزات و ماشین آلات مورد نیاز برای ساخت و بهره برداری
۸- قرارداد فروش محصولات پروژه نمودار شماره (۲) یک مدل ساده از یک پروژه بی.او.تی
در این نمودار فرض شده که وزارت نفت ایران تصمیم دارد یک خط لوله از شمال به جنوب بکشد؛ در حالی که وزارت نفت تمایلی ندارد برای ساخت این خط لوله از وام استفاده کند و یا این که چنین وامی فعلاً در دسترس نیست. استفاده از مکانیزم بی.او.تی طبق نمودار به دولت ایران امکان می دهد تا بتواند منابع مالی مورد نیاز برای تأسیس این خط لوله را تأمین کند. وزارت نفت با مجوز هیأت دولت ساخت پروژه را بر اساس مکانیزم بی.او.تی به مناقصه گذاشته و یک کنسرسیوم متشکل از شرکتهای خصوصی در این مناقصه برنده می شود. بر مبنای قرارداد بی.او.تی که بین کنسرسیوم و وزارت نفت ایران منعقد می شود، کنسرسیوم متعهد می شود تا منابع مالی لازم برای ساخت خط لوله را تأمین کرده و خط لوله را طبق شرایط مقرر در قرارداد به انجام رساند. به ازای هزینه های ساخت پروژه و سود مورد نظر کنسرسیوم، دولت ایران امتیاز استفاده و بهره برداری از خط لوله را برای مدت ۲۰ سال به کنسرسیوم واگذار می کند. کنسرسیوم از طریق منافع این خط لوله که در مدت بیست سال بدست می آید هزینه ها و سود خود را مستهلک خواهد کرد. پس از سپری شدن مدت مزبور کنسرسیوم متعهد است تا خط لوله ساخته شده را بدون دریافت هیچ گونه وجهی و بطور رایگان به وزارت نفت ایران واگذار نماید.
نمودار شماره (۳) یک قرارداد بی.او.تی برای تأسیس یک نیروگاه خصوصی در اندونزی را نشان می دهد.
کل هزینه های پروژه در حدود ۲۵۰۰ میلیون دلار بوده است که ۶۸۰ میلیون آن به صورت سهام، توسط چهار شرکت متصدی پروژه سرمایه گذاری شده است. ۱۸۲۰ میلیون دلار توسط چهار شرکت مالی و اعتباری به صورت وام در اختیار کنسرسیوم قرار گرفته است. این وام فقط متکی به دارایی و درآمدهای پروژه به صورت وام در اختیار کنسرسیوم قرار گرفته است. این وام فقط متکی به دارایی و درآمدهای پروژه پرداخت شده و وام دهنده حق ندارد، در صورت عدم وصول اصل وام و بهره های آن، به دیگر داراییهای متصدیان رجوع کند. Mitsui & Co شرکت پیمانکاری است که وظیفه ساخت پروژه را به عهده دارد. شرکت MIssion O&M وظیفه مراقبت از تأسیسات و بهره برداری از پروژه را تقبل نموده است. شرکت Batu Hitam Perkasaزغال سنگ مورد نیاز برای پروژه را تأمین می کند. شرکتPerseroan Perusahaan Listric Negara مسؤولیت خرید برق تولیدی را به عهده دارد.^(۵)
نمودار شماره (۳): یک پروژه برای ساخت یک نیروگاه در اندونزی ه) شکلهای دیگر قراردادهای بی.او.تی
استفاده از مکانیزم ساخت، بهره برداری و انتقال (BOT) گاهی با تغییر اندکی تحت عناوین دیگری مطرح می شود که در زیر به مهم ترین آنها اشاره می شود:
۱- ساخت، تملک، بهره برداری و انتقال (BOOT) – این عنوان معادل فارسی عبارت «Build-own-operate-Transfer» می باشد.^(۶) کلمه تملک از این جهت، در این عبارت بکار رفته است که کنسرسیوم اموال مادی موجود در پروژه را برای مدت مقرر در قرارداد تملک می کند و سپس آن را به دولت مزبور انتقال می دهد. این تفاوت در واقع به نحوه قرارداد برمی گردد که آیا کنسرسیوم در مدت مقرر صرفا امتیاز استفاده از پروژه را پیدا می کند یا آن را مالک می شود. در این مکانیزم، کنسرسیوم در زمان بهره برداری مالک پروژه می باشد.
۲- صورت دیگری از مکانیزم بی.او.تی قراردادهای ساخت، تملک و بهره برداری (BOO) است که ترجمه عبارت «Build-own-operate» است. در این قراردادها کنسرسیوم مسؤول ساخت و بهره برداری از پروژه است بدون این که مجبور باشد که پروژه ساخته شده را به دولت و یا بخش دولتی واگذار کند. مالکیت پروژه در اختیار کنسرسیوم خواهد بود و کنسرسیوم تعهدی ندارد که پس از طی مدتی، پروژه را به دولت منتقل نماید. به عبارت دیگر بهره برداری کنسرسیوم از پروژه محدود به مدت معینی نیست.
۳- چنانچه در پروژه های ساخت، تملک و بهره برداری (BOO) کنسرسیوم متعهد شود، پس از انقضای مدت معینی، پروژه را در قبال دریافت مبلغی، به دولت مزبور بفروشد، از عنوان «ساخت، تملک، بهره برداری و فروش» (BOOS) «Build-own-operate-Sell» استفاده می شود.
۴- چنانچه کنسرسیوم پروژه را بعد از ساخت تملک کرده و آن را برای مدت معینی، در مقابل مبلغی به دولت یا بخش خصوصی اجاره دهد و پس از سپری شدن مدت، آن را بطور رایگان به دولت تملیک کند، از عنوان «ساخت، اجاره و انتقال» (BLT) که ترجمه «Build-Lease-Transfer» است و یا از عنوان «ساخت، تملک، اجاره و انتقال (BOLT) که ترجمه عبارت «Build-Own-Lease-Transfer» است استفاده می شود.
۵- اگر در یک قرارداد بی.او.تی طرفین بخواهند، تأکید کنند که مالکیت پروژه و همچنین، مالکیت تأسیسات آن، به محض اتمام به دولت منتقل خواهد شد و سپس دولت امتیاز استفاده انحصاری، از پروژه را برای مدت مشخصی، به کنسرسیوم اعطا کند، از اصطلاح ساخت، انتقال و بهره برداری «Build-Transfer-Operate» یا به اختصار (BTO) استفاده می شود.
۶- چنانچه پروژه ای و تأسیساتی که هم اکنون موجود است، به بخش خصوصی واگذار شود، تا توسط بخش خصوصی بازسازی شده و متقابلاً برای مدتی مورد بهره برداری بخش خصوصی قرار گیرد و سپس به دولت منتقل شود از اصطلاح بازسازی، بهره برداری و انتقال (ROT)«Refurbish-Operate- Transfer» استفاده می شود. چنانچه پروژه زیربنایی موجود، به بخش خصوصی واگذار شود تا آن را به یک پروژه مدرن تبدیل کرده و در عوض برای مدتی مورد بهره برداری قرار دهد و سپس آن را بطور رایگان به دولت منتقل نماید، از اصطلاح مدرنیزه کردن، بهره برداری و انتقال (MOT) «Modernize-Operate-Transfer» استفاده می شود.
هر چند این تفاوتها، نشان دهنده تنوع ساختاری قراردادهای تشکیل دهنده بی.او.تی است، همگی در این امر مشترک هستند که دولت امتیاز ساخت (یا بازسازی) و بهره برداری از یک پروژه را به بخش خصوصی واگذار می کند تا بخش خصوصی وظیفه تأمین مالی پروژه و ساخت آن را به عهده گرفته، در مقابل از امتیاز بهره برداری از آن پروژه برای مدتی بهره مند شود.^(۷)
لازم به توضیح است که در بعضی از نوشته ها، قراردادهای بی.او.تی، تحت عنوان قراردادهای «اعطای امتیاز – تأمین مالی» مطرح شده اند.^(۸) در این عبارت روی اعطای امتیاز و تأمین مالی تأکید شده است، به این جهت که عناصر اصلی یک قرارداد بی.او.تی اعطای امتیاز از طرف دولت به کنسرسیوم، برای ساخت و بهره برداری در مدت معین و تأمین مالی پروژه توسط کنسرسیوم می باشد. اشکال این اصطلاح این است که اولا به ندرت استفاده می شود و ثانیا با قراردادهای تأمین مالی پروژه ها که بعدا در مورد آنها صحبت خواهیم کرد ممکن است اشتباه شود. به نظر می رسد که استفاده از عبارت «ساخت، بهره برداری و انتقال (BOT)» ترجیح دارد؛ زیرا اولاً شامل مواردی که دولت صرفا امتیاز استفاده از پروژه را به کنسرسیوم اعطا می کند نیز می شود و ثانیا این تعبیر در بین نویسندگان معروف تر و رایج تر است.^(۹) و) پروژه های موضوع بی.او.تی
قراردادهای بی.او.تی عمدتا در پروژه های زیربنایی مورد استفاده قرار می گیرد که در برگیرنده عملیات مادی وسیع بوده و خدمات ناشی از آن مستقیما مورد نیاز عموم است و اشخاص حقیقی و یا حقوقی حاضرند، در ازای استفاده از آن خدمات پول پرداخت کنند. این پروژه ها شامل گستره وسیعی از طرحهای اقتصادی مثل جاده ها و بزرگراهها، فرودگاهها، بنادر، سیستم تهیه آب و آب رسانی، فاضلاب، تولید نیرو و برق رسانی، مخابرات، استخراج نفت و گاز و پخش محصولات نفتی، استخراج معادن، و ساخت تونلها، پلها، خطوط راه آهن، مترو، و غیره می باشد.
لازم به توضیح است که از لحاظ نظری، دلیلی وجود ندارد که استفاده از بی.او.تی محصور و محدود به پروژه های معینی باشد. به عنوان نمونه ساخت هتلها و مراکز تفریحی و توریستی، راه اندازی مراکز درمانی و بهداشتی، و حتی برنامه های کامپیوتری و غیره از مواردی است که امروزه در کنار پروژه های سنگین زیربنایی موضوع قراردادهای بی.او.تی واقع می شوند.^(۱۰) این موضوع بیشتر به سیاستهای یک کشور برمی گردد که مکانیزم بی.او.تی را برای چه نوع پروژه هایی مناسب می داند. یک کشور ممکن است مطابق با سیاستهای اقتصادی خود پروژه هایی را که ممکن است موضوع قراردادهای بی.او.تی قرار گیرند، بطور تفصیلی مشخص کند. به عنوان نمونه دولت فیلیپین مقرر داشته که تنها پروژه های زیر، ممکن است موضوع قراردادهای بی.او.تی قرار گیرند:
۱- بزرگراهها: شامل جاده های سریع السیر، جاده ها، پلها، ترمینالها، تونلها و دیگر تسهیلات مرتبط؛
۲- راه آهن: پروژه های مرتبط با خطوط راه آهن؛
۳- کشتیرانی، راههای آبی و تسهیلات مرتبط؛
۴- بنادر: شامل اسکله ها، دیواره های ساحلی، انبارها، محل کنترل، خدمات قایقرانی و امکانات مرتبط؛
۵- فرودگاهها: شامل ساخت فرودگاهها، کنترل هوایی و تسهیلات مرتبط؛
۶- نیرو: شامل نیروگاهها، برق رسانی و تسهیلات مرتبط؛
۷- مخابرات: شامل تجهیزات اصلی شبکه های ارتباطی و مخابراتی، امکانات ماهواره ای و تسهیلات مرتبط؛
۸- آبیاری و تسهیلات مرتبط؛
۹- تأمین آب، دفع فاضلاب و زهکشی؛
۱۰- تجهیزات زیربنایی آموزشی و بهداشتی؛
۱۱- احیاء اراضی و لایروبی کردن؛
۱۲- پروژه های بزرگ صنعتی؛
۱۳- بازارها و کشتارگاهها؛
۱۴- آب انبارها و تسهیلات بعد از برداشت محصول؛
۱۵- احداث دریاچه های ماهیگیری و تسهیلات مرتبط؛
۱۶- فعالیتهای مرتبط با حفظ محیط زیست و حفظ خاک. قسمت دوم: مقایسه قراردادهای بی.او.تی با قراردادهای مشابه
برای شناخت بهتر قراردادهای بی.او.تی لازم است تا ای