خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل دین حنیف از دیدگاه قرآن

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل دین حنیف از دیدگاه قرآن :

عضو هیات علمی دانشکده تربیت مربی

چکیده

حنیف کلمه ای عربی و به معنای پاک دین و متمایل به دین حق است . بعضی از افراد خود را بر دین حنیف می دانستند و یا دیگران

آنان را چنین می شناختند و پیامبر گرامی اسلام نیز به پیروی از ابراهیم علیه السلام بر دین حنیف بود . البته روش و آیین ایشان

متفاوت با پیروان دین حنیف به معنای متعارف آن بود . دین حنیف یک دین رسمی دارای تشکیلات و علماء، اصول و فروع

نبوده است

.

کلید واژه ها: حنیف، حنفاء، دین، یهود، مسیحیت

.

۱ .

مقدمه

از دیرباز اعتقاد بر این بود که گروهی در مکه و اطراف و اکناف جزیره العرب از بتان دوری می جستند و خود را پیروان ابراهیم علیه

السلام و فرزندش اسماعیل علیه السلام می دانستند . نبی گرامی اسلام صلی الله علیه و آله را نیز از این گروه دانسته اند; اما یهود

به پیروی از اصطلاح سریانی این کلمه، قبایل مشرک عرب را حنیف می خواند; حال آنکه در لغت عرب، حنیف پاک دین و متمایل

به دین حق معنا شده است

(۱)

.

آنان خود را پیرو ابراهیم علیه السلام دانسته و بر پیامبر صلی الله علیه و آله خرده می گرفتند که اگر

پیرو ابراهیم هستی، او از ماست; چرا قبله او را ترک و سنن او را مهجور داشته ای؟

منقول است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به بیت المدارس (محل تدریس توارت) در مدینه وارد شد و یهودیان را به اسلام

دعوت کرد . یکی از یهودیان پرسید: تو خود بر چه دینی هستی؟ فرمود: بر ملت ابراهیم علیه السلام و دین او . گفتند: ابراهیم که

یهودی بود! فرمود: تورات را بیاورید تا میان ما و شما داور باشد; اما آنان نپذیرفتند و به حکمیت تورات هم تن ندادند

(۲)

.

یهود خود

را از سلاله یعقوب (اسرائیل) علیه السلام می دانستند و دوازده سبط یهود را از دوازده فرزند یعقوب . در این مناظره ابراهیم

علیه السلام یعنی نیای بزرگ یعقوب را که در کتب آنها به پدر عالی و پدر جماعت بسیار نامبردار است، پیرو یعقوب معرفی می کند

.

آنان ابراهیم علیه السلام را پیامبر و بنیانگزار یکتاپرستی و حنیف نمی دانستند

.

به هر حال بعضی جریان حنیف بودن را متاثر از یهودیت و مسیحیت می دانند . گروهی اصل این کلمه را سریانی یا عبری یا حبشی

دانسته اند . دسته ای دیگر این کلمه را عربی دانسته و به اصیل بودن جریان حنیفیت در عرب پیش از اسلام معتقدند و گروه

دیگری بر این نظر است که اینان دارای تشکل و سازمان بوده اند . البته این نظر مخالفانی دارد

.

اینک در مقال حاضر مطالب فوق توضیح داده می شود و به نقض و ابرام آراء دانشوران و صاحب نظران پرداخته می شود

.

۲ .

حنیف در لغت

لغوی ها حنیف را از حنف به معنای اعراض از گمراهی و میل به استقامت می دانند . همچنانکه حنیف به معنای اعراض از

استقامت و میل به گمراهی است و گفته اند

:

اگر می بینید حاجیان و هر کسی را که ختنه شده است، حنیف می نامند، برای اشاره به این است که اشخاص متدین به دین

ابراهیم علیه السلام هستند و احنف کسی را گویند که در پایش کژی باشد

(۳)

.

در مورد ریشه کلمه حنف و اینکه دارای اصالت عربی است یا خیر، بحث زیادی شده است . از جمله در میان دانشمندان اسلامی،

مسعودی (م ۳۴۶ ه) صابئین را جزء حنفاء برشمرده و ریشه این کلمه را از سریانی حنیفو می داند

(۴)

.

این کلمه در آرامی (کنعانی) حنیف بوده و معنای منافق و کافر داشته و مسیحیان نیز آن را به همین معنا به کار می بردند; به

گونه ای که حتی پادشاه عیسوی اسپانیا در حدود سال ۵۹۰ در نامه ای که به سلطان المهاد می نویسد، همین اصطلاح را به کاربرده

است

(۵)

.

یعقوبی در کتاب تاریخ خود نیز در داستان شاؤل (طالوت) و داود فلسطینی را از حنفاء ستاره پرست می خواند

(۶)

.

ابن العبری (م

۶۸۵

ه) حنفه سریانی را در مورد صائبین به کار می برد

.

در میان مستشرقان آقای هرشفلد معتقد است که تحنت به معنای نماز خدا و عبرانی است . لیال و داچ هم آن را مشتق از عبری

دانسته اند و لهاوزن آن را به معنای یک عیسوی زاهد دخویه به معنای کافر، مارگلیوث به معنای یک مسلمان و نولدکه بوهل آن را

مشتق از تحنث دانسته و ریشه عبری آنرا به کلی رد می کنند

(۷)

.

از علمای اسلامی طبری آن را به معنای تبرر (فرمان برداری کردن) می داند . به گفته ابن اثیر در نهایه و طریحی در تفسیر

غریب القران و نیز لسان العرب، حج، ختان، مخلص، و استقامت بر دین ابراهیم حنیف گفته می شود

.

همچنین در تاریخ طبری و لسان العرب به کسی که از دین باطل به اسلام تمایل کند، حنیف گفته شده است

(۸)

.

راغب اصفهانی می گوید: «حنیف کسی است که از ضلالت به استقامت، استواری و هدایت میل کند

» ^(۹) .

ابن هشام تحنث را از تحنف می گیرد و او در این باره استدلال ظریفی به کار می برد و می گوید

:

در تلفظ عربی زیاد اتفاق می افتد که حرف (ث) به (ف) تبدیل شود; همچنانکه به جدث به معنی قبر جرف هم گفته می شود و یا

اینکه گاهی عرب به جای ثم می گوید: فم; بنابراین تحنث همان تحنف به معنای حنیف شدن و از حنفاء قرار گرفتن است

(۱۰)

.

اما «ابوذر خشنی » که سیره ابن هشام را شرح کرده، این نظر را رد می کند و می گوید

:

«

اثم » گناه و «تاثم » به معنای خروج از گناه است (; زیرا گاهی باب تفعل برای خروج از معنای فعل می آید) ; از این رو حنث هم که

به معنای گناه است، وقتی به باب تفعل برود، به معنای از گناه بیرون شدن است و نیازی به ابدال نیست . ابن اثیر نیز همین نظر را

دارد و آن را تایید می کند

^(۱۱) .

۳ .

حنیف در شعر

در ادبیات قبل از اسلام حنیف دارای معنای مثبت بوده است; بنابراین می توان گفت: این یک کلمه اصیل عربی است; زیرا در

فرهنگهای دیگر گاهی کافر و منافق معنا می دهد

.

برای مثال «ابوقیس بن الاسلت » انصاری و رئیس قبیله اوس در شعری چنین می سراید

:

اقیموا لنا دینا حنیفا فانتم

لنا غایه قد یهتدی بالذوائب

(۱۲)

امیه بن ابی صلت یکی از شاعران دوره جاهلیت، دین حنیف را تنها دین رستگار روز رستاخیز

معرفی می کنند

(۱۳)

.

کل دین یوم القیامه عندالله

الا دین الحنیفیه زور

و عامربن حارث شاعر کافر قبیله هوازن در نجد (که اسلام را درک کرده بود) در شعرش از عابدی متحنف سخن می گوید که نماز

می خواند: «اقام الصلوه العابد المتحنف

(۱۴)

»

در شعر صخر نیز از عیسویانی که شراب می نوشند و در اطراف یک حنیف جنجال به پا می کنند، سخن رفته است . هر چند بوهل

در مقاله حنیف «مختصر دائره المعارف اسلام » اصرار دارد که عبادت را مناسب زاهدی بداند که از نوشیدن شراب خودداری

می کند; اما شارح در شعر خویش حنیف را مسلم معنا می کند و در بررسی ها خود چنین نتیجه گیری می کند که حنیف به طور

کلی مسلمان معنا می دهد

(۱۵)

.

۴ .

حنفاء قبل از اسلام

آنچه که از لا به لای سرگذشت تاریخی جزیره العرب به دست می آید، این است که قبل از اسلام گروهی مشخص، با تشکیلات،

عالمان روحانی، کتاب و پیشینه تاریخی به نام حنفاء شکل نگرفته بود . حتی ابن منظور می نویسد: «بت پرستان عرب جاهلی خود

را حنیف یعنی پیرو دین ابراهیم می دانستند

(۱۶)

» .

هجرت ابراهیم علیه السلام به مکه و پایه گذاری خانه کعبه به همراه اسماعیل علیه السلام مراسم حج، قربانی شدن اسماعیل و

پس از آن نجات از جانب پروردگار، خاطراتی بودند که ذهن عرب در جزیره العرب با آنها آشنا بود

.

از سوی دیگر بت پرستی، خرافه پرستی، زنده به گور کردن دختران و رسوم و آداب بسیار و غیر انسانی و غیر عقلائی نیز در جزیره

العرب ریشه دوانیده بود . گروهی، البته بدون سازمان مشخص در بخش اول خود را سهیم می دانستند; ولی در بخش دوم با

جماعت هم داستان و هم رنگ نبودند . اینان همان حنفاء هستند

.

ابن هشام در بحث از این عرب جاهلی بعد از برشمردن شرک و بت پرستی به وجود مسیحیان و یهودیان در شبه جزیره تصریح

می کند . البته یهودیان در مدینه و شمال جزیره العرب و جدا از عربها زندگی می کردند و مسیحیان نیز در یمن و نجران (جنوب و

جنوب غربی شبه جزیره) بودند . در ادامه می نویسد

:

ورقه بن نوفل، عبیدالله بن جحش، عثمان بن حویرث و زیدبن عمروبن نفیل (در مکه) از پرسش بتان دوری جسته و در طلب دین

حنیف و فطری بودند و در مناطق مختلف متفرق شدند و جستجو کردند تا دین حق را بیابند و . . . . اینان را حنفاء گفته اند

(۱۷)

.

احتمالا نام گذاری این افراد به «حنفاء» توسط تاریخ نگاران مسلمان و بعد از اسلام انجام شده است . مونت گمری وات، اسلام شناس

اسکاتلندی می نویسد: «حنیف نامیدن «حنفاء» کار متکلمان و مدافعه گران مسلمان بعدی است

(۱۸)

» ;

اما با توجه به وجود این کلمه

در آثار شعرای قبل از اسلام و متون تاریخی این احتمال بعید به نظر می رسد . به هر صورت آنان را هاله ای از افسانه و حقیقت فرا

گرفته است; به طوری که تشخیص مرز میان این دو را مشکل کرده است

.

شاید بتوان گفت: بیشتر اینان در نزدیکی زمان ظهور اسلام زندگی می کردند و یا دوره اسلام را نیز درک کردند . در میان آنها افراد

مختلفی از قبیل شاعر، خطیب، عامی و آگاه به کتب مذهبی نیز یافت شدند

.

البته نمی توان وجود یک جنبش مخالف با مراسم و سنتهای جاهلی عرب را انکار کرد; ولی اینکه آیا اینان همان حنفاءبوده اند، به

درستی و اطمینان نمی توان چنین ادعا کرد; به خصوص اینکه در متون تاریخی نیامده است که آنان خود را حنفاء بدانند . چه بسا

دیگران آنها را چنین معرفی کرده باشند

.

۵ .

پیامبر اسلام و حنیفیت

مشهور این است که نبی گرامی اسلام صلی الله علیه و آله بر دین حنیف، دین فطرت و دین ابراهیم و اسماعیل بوده است; اما اینکه

آیا پیامبر صلی الله علیه و آله نیز با حنفاء قبل از اسلام هم نوا و هم فکر بوده است، قابل اثبات نیست; چون تفاوتهایی بین حرکت

پیامبر صلی الله علیه و آله و حنفا به این شرح به چشم می خورد

:

۱ .

حنفاء مردمی بودند که رسوم زمانه را قبول نداشتند، ولی قیام و اقدامی بر ضد آن نمی کردند . آنان در میان مردم و با آنها

زندگی می کردند و گهگاه در جوی مساعد انتقادی ملایم از مشرکان انجام می دادند . در تاریخ کمتر تصادمی از ناحیه ایشان با

مشرکان گزارش شده است . مردم با اینان مشورت می کردند و برایشان احترام قائل بودند; اما پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تنها

به آگاهی از درستی راه خود و فساد اجتماع اکتفا نکرد . چنانکه مامور بود، پرستش بت ها را نکوهش کرد و مردم را به سوی دین

حق، توحید و آیین فطرت، راه و روش ابراهیم علیه السلام فرا خواند . هر آنچه که در توان داشت، در این نهضت مصروف داشت

.

بدخواهان و دگراندیشان نیز از هیچ آزار و اذیتی در حق وی کوتاهی نکردند

.

۲ .

حنفاء آیینی داشتند که تنها برای خود برگزیده بودند و تکلیف به ابلاغ در کار نبود و اگر هم از طرف آنان دعوتی انجام شده

باشد، بسیار محدود، آرام و بدون درگیری فیزیکی بوده است; اما پیامبر صلی الله علیه و آله دارای دعوتی جهانی و مکلف به ابلاغ

رسالت برای جهانیان بود و از هیچ تهدیدی نهراسید و به هیچ تطمیعی تن در ندارد

.

۶ .

حنیف و حنفاء در آیات قرآن

کلمه حنیف در قرآن ده بار و کلمه حنفاء دو بار آمده است . در آیات قرآن حنیف به عنوان دین ابراهیم علیه السلام معرفی شده

است

(۱۹)

و یا حال است برای مخاطب که پیامبر و یا مسلمانان هستند

(۲۰)

.

قرآن دین حنیف را غیر از یهودیت و مسیحیت می داند . حنیف در پرستش خدای یکتا مخلص و یک روست

(۲۱)

.

در کاربرد قرآنی

کلمه حنیف به معنای مشرک، منافق وکافر نیست . حنیف مقابل بت پرستی و حتی مذاهب مشهور زمانه که دچار تحریف شده اند،

می باشد

^(۲۲) .

آیه ۳۰ سوره روم که در حدود سال نهم بعثت و چهار سال پیش از هجرت نازل شده است، نشان می دهد که کلمه حنیف و بر دین

حنیف بودن ابراهیم علیه السلام قبل از هجرت مطرح شده است; بنابراین مطلب فوق پس از ناامیدی نبی گرامی صلی الله علیه و

آله از ایمان و هدایت یهود نازل نشده است . آیات دیگری نیز مؤید این واقعیت هستند

(۲۳)

.

در کنار هم قرار گرفتن حنیف و مسلم

(۲۴)

نشان می دهد که این کلمه، خاص دسته مذهبی معینی نبوده است و اینان یک سازمان

متشکلی، پیش از اسلام نداشتند . در اصول کافی، از امام صادق علیه السلام روایت شده است که «حنیفا مسلما» یعنی «خالصا

مخلصا» به این معنا که چیزی از بت پرستی در آن مخلوط نیست

(۲۵)

.

در متون اسلامی حنیف گاهی معادل کلمه مسلم به کار رفته است، گر چه برای دین ابراهیم رواج بیشتری دارد

(۲۶)

;

چنانکه در

احادیث نیز آمده است که پیامبر فرمود

:

بعثت بالحنیفیه السمحه

(۲۷)

;

من به دین ابراهیم حنیف برانگیخته شدم

.

احب الدین الی الله الحنیفیه السمحه

(۲۸)

;

محبوبترین دینها نزد خداوند تعالی دین حنیف آسان است

.

همواره در طول تاریخ زاهدان و عابدان و متنسکان دین را چنان سختگیرانه بر مؤمنین عرضه می کردند که بسیاری از آن گریزان

می شدند . در احادیث مذکور حنیفیت معادل اسلام به کار رفته است

.

نکته ای که در توضیح مطلب بالا حائز اهمیت و قابل توجه است، این است که همه ادیان دارای جوهره واحدند و اصول معارف در

آنها یکسان است . اصول مشترک ذیل معمولا در ادیان دیده می شود: ۱- توحید، ۲- نبوت، ۳- معاد، ۴- عبادت، ۵- دعا، ۶- عدالت،

7-

احسان و نیکوکاری و . . . . ; بنابراین اگر گاهی کلمه حنیف و گاهی اسلام و زمانی پیروی از ابراهیم علیه السلام و یا دیگر انبیاء

مطرح می شود، بین آنها تنافی نیست

.

۷ .

اهل کتاب و دین ابراهیم علیه السلام (دین حنیف

)

در قرآن کریم دین ابراهیم علیه السلام، دین حنیف نامیده شده است

(۲۹)

.

درباره اینکه چرا دین ابراهیم علیه السلام حنیف نامیده

شده است، نظرهای گوناگونی به این قرار دیده می شود

:

۱ .

ابن عباس و مجاهد می گویند: «این نامگذاری به جهت اشتمال آن بر اعمال حج است

» .

۲ .

مجاهد در قول دیگری می گوید: «علت اینکه آن دین حنیف است و پیروی از آن لازم است، به این جهت است که پیروی از آن

پیروی از حق است

» .

۳ .

این موضوع به این مناسبت است که پیروی از آن متابعت شریعتی است که ابراهیم علیه السلام بواسطه آوردن احکام آن از قبیل

«

لزوم حج، ختنه و جز اینها، امام مردم گردیده است

» .

۴ .

دین ابراهیم علیه السلام حنیف خوانده شده است; زیرا حنیف یعنی اخلاص در زمینه اقرار بر ربوبیت خداوند و بندگی انسان

در برابر او

^(۳۰) .

خداوند با این سخن خود که «و ما کان من المشرکین; ابراهیم از مشرکان نبود» ، شرک را از ساحت او دور می شمارد; اما به طور

ضمنی گرایشهای شرک آلود در مسیحیت و یهودیت را بیان می کند

(۳۱)

.

منقول است که احبار یهود و نصارای نجران نزد رسول گرامی اسلام جمع شدند و درباره ابراهیم به نزاع پرداختند . یهود گفتند

:

ابراهیم جز یهودی نبود و نصاری گفتند: او جز نصرانی نبود . در این زمینه، این آیه نازل شد

:

یا اهل الکتاب لم تحاجون فی ابراهیم و . . . ; ای اهل کتاب چرا درباره ابراهیم علیه السلام با همدیگر مجادله می کنند

. . .

<