خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل معرفت شناسی، عقلانیت و اقتصاد

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل معرفت شناسی، عقلانیت و اقتصاد :

چکیده: یکی از وجوه تفاوت میان اقتصاد اسلامی و اقتصاد متعارف، در مبانی معرفت شناختی آنهاست. تأثیر معرفت‎شناسی برعلوم اجتماعی از جمله اقتصاد، حداقل می‎تواند از سه بعد: متدلوژی علوم، محتوای نظریه‎های علمی و قلمرو علوم باشد. تأثیر معرفت‎شناسی در متدلوژی اقتصاد، به گونه‎ای است که پذیرش نوعی خاص از معرفت‎شناسی، مستلزم اتخاذ روشی خاص در بررسی مسائل اقتصادی است. به همین جهت، شیوه‎های به کار گرفته شده در اقتصاد، نتیجه دیدگاههای معرفت‎شناسانه اقتصاددانان است. پذیرش عقلانیت جامع‎نگر اسلامی، این امکان را برای نظریه‎پرداز اقتصاد اسلامی فراهم می‎سازد تا خود را محصور در روشهای تجربی و ریاضی نسازد؛ بلکه به تناسب موضوعات، از روشهای گوناگون تحلیل استفاده نماید و بویژه اثر‎پذیری رفتار اقتصادی را از آموزه‎های دینی تبیین کند.

۰

در میان اندیشمندان مسلمان که مباحث اقتصادی اسلام را بررسی کرده‎اند، از دیرباز سنت بر آن بوده است که دیدگاههای اسلامی را در مقایسه با دیدگاههای سوسیالیستی و لیبرالیستی، بحث و بررسی کنند. ظهور این سنت، متأثر از وجود عواملی چند بوده است، که مهمترین آنها را می‎توان دو عامل دانست.

نخست آنکه، در آن سالها چالش اصلی فکری پیش روی اسلام را، دیدگاههای سوسیالیستی و سرمایه داری لیبرال تشکیل می‎داد.

دوم آنکه، بسیاری از دیدگاههای اسلامی در زمینه علوم انسانی به طور اعم و علو م اجتماعی به طور اخص، در سایه شناخت دستاوردهای جدید این علوم قابل استخراج و تبیین بود. سؤالات و مسائلی را که این گونه علوم پیش روی اندیشمند مسلمان قرار می‎داد، وی را ناگزیر می‎ساخت تا برای یافتن پاسخ درست آنها، به منابع اسلامی رجوع کند و تلاش نماید تا از این طریق برای پاسخ مسائل قدیم تقریری نو بیابد و در قبال مسائل نو، پاسخهایی در خور فراهم آورد.

امروزه، علاوه بر این دو دلیل، مسائلی دیگر وجود دارد که ضرورت این نگاه مقایسه‎ای را بیشتر ساخته است. در جهان کوچک شده ما که اطلاعات و اندیشه‎های گوناگون به طور فزاینده در جریان است، توجه به آنچه که دیگران می‎اندیشند و می‎گویند و موضعگیری مناسب در قبال آن، ضرورت بسیاری یافته است. به عبارت دیگر، تفاوتی ندارد که آیا ما طرفدار نظریه نبرد تمدنها باشیم یا از اندیشه گفتگوی میان تمدنها جانبداری نماییم؛ در هر صورت ، شناخت دیگر تمدنها و بنیانهای فکری آنها لازم است. اگر تمدنهای دیگر دشمن تلقی شوند، اولین شرط هر نبرد و مبارزه‎ای، شناخت دشمن می‎باشد. جنگ با دشمن ناشناخته، جنگ در میدانی تاریک و پرخطر است که سرنوشتی نامعلوم در پی دارد. همچنین، اگر تمدنهای دیگر طرف گفتگو شمرده شوند، شناخت اندیشه‎های آنان، شرط لازم شروع و استمرار هر گفتگویی است. ناگفته نماند که با شکست نظامهای سیاسی سوسیالیستی، اندیشه‎های سوسیالیستی نیز فعلاً در حاشیه میدان نبرد یا صحنه گفتگو قرا ردارند. امروزه، چالش اصلی فکری در جوامع اسلامی، چالش میان اندیشه‎های لیبرالیستی و تفکرات اسلامی است. در میان دانش آموختگان مسلمان، کم نیستند کسانی که به دلیل ناآگاهی از مبانی اسلامی و نیز ناآشنایی با مبانی لیبرالیستی و تقابل آن با اندیشه اسلامی، آنچه را که در علوم انسانی و اجتماعی مغرب زمین به عنوان خاستگاه اندیشه‎های لیبرالیستی مطرح است، به عنوان سخنانی علمی و غیر قابل تردید و جهانشمول تلقی می‎نمایند و روز به روز، بیش از پیش از اندیشه‎های ناب اسلامی فاصله می‎گیرند. حفظ و صیانت فکری مسلمانان، اقتدار بخشیدن به جوامع مسلمان، ارائه الگویی موفق از حکومت اسلامی و… ، مستلزم استمرار مطالعات تطبیقی و مقایسه‎ای در زمینه‎های نظری و کاربردی است. البته از نظر منطقی، مطالعات نظری پیرامون اصول و مبانی، مقدم بر هر گونه مطالعه در زمینه‎های کاربردی است. بدون تبیین آن مبانی، مطالعات کاربردی استواری لازم را نخواهد داشت و راه به جایی نخواهد برد. مطالعات مبنایی نیز مشروط به آن است که این گونه مطالعات، در سطح حرکت نکند. پس، لازم است با عمق بخشیدن به این مباحث بر غنای آنها افزوده شود تا بتواند زوایای پنهان اندیشه اصیل اسلامی را آشکار سازد و بر توانایی آن برای پاسخگویی به نیازهای معقول زمانه بیفزاید.

در میان مطالعات بنیانی، مباحث «بین رشته‎ای» جایگاهی ویژه و اهمیتی خاص دارد. این گونه مطالعات، می‎تواند از تخصص گرایی افراطی علوم بکاهد، افقهای جدیدی از معرفت را به روی اندیشمندان بگشاید و بصیرتهای تازه‎ای را برای آنان به ارمغان آورد. نوشتار حاضر، مربوط به این حوزه جدید از معارف انسانی است. تلاش ما در این مختصر، آن است تا ارتباط میان معرفت‎شناسی و اقتصاد را توضیح دهیم و از این رهگذر، گامی در جهت تبیین گوشه‎ای از مبانی معرفت شناسانه اقتصاد متعارف و اقتصاد اسلامی برداریم، و تفاوت میان این دو نوع اقتصاد را از این بعد نشان دهیم. را این راستا، ابتدا با مروری بر ادبیات بحث، منشأ منطقی ارتباط میان معرفت شناسی و اقتصاد را آشکار خواهیم کرد، و میزان نقش آفرینی معرفت شناسی بر حوزه اقتصاد را تا حدی نشان خواهیم داد و سپس به عنوان نمونه‎ای از مباحث معرفت شناسانه، به تبیین عنصر عقلانیت در اسلام و غرب خواهیم پرداخت، در پایان نتیجه‎گیری بحث و چند پیشنهاد خواهد آمد، بنابراین، لازم است آنچه را که در پی می‎آید، فقط به عنوان طرح مسئله و درآمدی بر این مبحث تلقی کرد.

تعریفها

۱. نظام اقتصادی

واژه «نظام» را در زبان فارسی معمولاً معادل واژه «System» به کار می‎برند هر چند عقیده برخی آن است که این واژه، نمی‎نواند کاملاً گویای مفهوم سیستم باشد. آلن بیرو در فرهنگ علوم اجتماعی ذیل واژه «نظام» (System) ، آن را از ریشه لاتینی به معنای «گردآوردن» و «ترکیب کردن» می‎داند. وی دو کاربرد برای آن ذکر می‎کند، یکی در زمینه اندیشه‎ها و افکار، و دیگری درباره پدیده‎های عینی و خارجی. وی در توصیف این دو معنا می‎گوید: (بیرو، ۱۳۷۰، ص ۴۱۸):

«الف: ترکیب و تنسیق اندیشه‎ها، نظرات و شیوه‎هاکه با یکدیگر از نظر منطقی پیوسته‎ا‎ند، و در چند اصل خلاصه می‎شوند. تعبیه اصولی که بین خود، چنان نظم و سازمانی دارند که کلی عملی یا مجموعه‎ای از نظرها و اندیشه‎ها را تشکیل می‎دهند؛ مانند، یک نظام اقتصادی، فلسفی و سیاسی.

ب: ترکیب اجزایی از یک مجموعه که چنان تنسیق و انتظام یافته باشند، که یک کل پدید آورند و یا آنکه در تحقق نتیجه‎ای مشترک مدد رسانند. مجموعه عناصر وابسته به یکدیگر، که کلی سازمان یافته را تشکیل دهند یا تابع قانونی واحد باشند، نظیر: نظام عصبی، نظام خورشیدی.»

بنابراین، یک سیستم (نظام) از نظر بیرو، دو ویژگی اساسی دارد:

اولاً، مجموعه‎ای از عناصر است که با یکدیگر به نوعی ترکیب شده‎اند، و یک کل را به وجود می‎آورند.

ثانیاً ، با نظم خاصی که میان آنها برقرار است، هدفی ویژه را دنبال می‎کنند.

تعریف مشابه دیگری از نظام آن است که (نمازی، ۱۳۷۴، ص۷):

«نظام، مجموعه منظم از عناصری است که میان آنها روابطی وجود داشته باشد و یا بتواند ایجاد شود و دارای هدف یا منظور باشد.»

در توضیح آن، گفته شده است (نمازی، ۱۳۷۴، ص ۸):

« در این تعریف عام، هیچ گونه صحبتی از نوع عناصر یا روابط آنها با یکدیگر نیست. اینکه این عناصر، اشیاء، موجودات زنده و یا پدیده‎های اجتماعی هستند، مورد توجه نیست. نوع نظم و هماهنگی نیز مسکوت است. همچنین ، توضیحی در مورد هدف یا منظور سیستم و رفتار آن و عناصرش داده نشده است.»

طبق این تعریف عام از نظام، هر مجموعه‎ای از عناصر را که نوعی هماهنگی و هدف داشته باشند، می‎توان یک نظام دانست. بر این اساس، متناسب با عناصر تشکیل دهنده آن، می‎توان انواع گوناگونی از نظام را تصور کرد؛ زیرا این عناصر می‎توانند پدیده‎های خارجی، اندیشه‎ها یا رفتار انسانی باشند. درباره پدیده‎های خارجی می‎توان گفت که بعضی از آنها خارج از اراده انسان نظام یافته‎اند؛ مانند نظام آفرینش، که در این صورت آن را نظام طبیعی یا تکوینی می‎نامیم. همچنین برخی از این پدیده‎ها، تحت تأثیر اراده انسان نظام یافته‎اند و ساخته دست وی می‎باشند؛ مانند نظام موجود در یک اتومبیل، کشتی، یا رایانه که به آنها نظامهای مصنوعی و غیر طبیعی گفته می‎شود. همچنین، ممکن است اجزای تشکیل دهنده یک نظام، از پدیده‎های فکری تشکیل داشته باشد. این پدیده‎های فکری نیز یا مجموعه‎ای از معارف پیرامون نظام هستی‎اند، که از آنها به عنوان «نظام فکری» یاد می‎شود و یا موضوع این معارف را رفتار انسان تشکل می‎دهد، که به آن «نظام رفتاری» گفته می‎شود. از آنجا که یکی از عوامل اصلی موثر در رفتار انسانها، شناختها و معارف وی به شمار می‎روند می‎توان نتیجه گرفت که هر نظام رفتاری، بر یک نظام فکری استوار است که سمت و سوی لازم را از آن می‎گیرد.

نظام اقتصادی را می‎توان یک نظام رفتاری دانست، زیرا در تعریف آن چنین آمده است: (نمازی، ۱۳۷۴، ص۱۲)

«نظام اقتصادی، عبارت است از مجموعه مرتبط و منظم از عناصری که به منظور ارزشیابی و انتخاب در زمینه تولید، توزیع و مصرف، برای کسب بیشترین موفقیت، فعالیت می‎کند.»

لاژوژی در تعریف نظام اقتصادی می‎نویسد: (لاژوژی، ۱۳۶۸، ص۶):

« مجموعه هماهنگ از نهادهای حقوقی و اجتماعی که در بطن آن، برخی وسایل فنی سازمان یافته معنی به پیروی از برخی انگیزه‎های برتر به منظور برقراری تعادل اقتصادی، مورد استفاده قرار گرفته است.»

منوچهر فرهنگ، نظام اقتصادی را عبارت می‎داند از (فرهنگ، ۱۳۷۱، ص ۶۲۲):

« ماهیت زندگانی اقتصادی به عنوان یک کل (خواه واقعی باشد یا نظری) مخصوصاً از لحاظ طرز تملک و استفاده از مالکیت و حدود دخالت دولت.»

۲. معرفت شناسی

رفتارهای انسان، متأثر از دو عنصر بینشها و گرایشهای وی است، بینشها براساس دستگاه ادراکی وی شکل می‎گیرد، و گرایشهای وی متأثر از دستگاه امیال وغرایز او است. تعامل میان دستگاههای ادراکی و غریزی، موجب می‎شود تا در نهایت انسان کاری را انجام دهد و یا از انجام دادن کاری سرباز زند. مطالعه درباره این دو دستگاه و تحلیل درست آنها، می‎تواند ما را در شناخت چرایی مراحل شکل‎گیری رفتارهای متفاوت انسانها یاری کند. بخش عمده‎ای از این مطالعه، بر عهده فلسفه است. این موضوع، یکی از جهات وامداری علوم مختلف به فلسفه می‎باشد. در این قسمت برآنیم تا با ارائه توضیحاتی کوتاه درباره معرفت شناسی، رابطه میان آن را به عنوان شاخه‎ای مهم از فلسفه با اقتصاد نشان دهیم، و ضرورت توجه به مبانی معرفت شناسانه اقتصاد را برای درک عمیقتر مباحث اقتصادی مبرهن سازیم. البته، این راهی است که از گشودن آن، دیر زمانی نیست که می‎گذرد.

اگر علم را به معنای مطلق دانش، و معرفت و آگاهی بدانیم، پس با مطلق حضور و انکشاف مساوی خواهد بود. از اینجا، مباحث گوناگونی درباره منابع شناخت و ارزش آنها، و میزان واقع نمایی این منابع، در میان فلاسفه مختلف شرق و غرب عالم در گرفته و مشربهای فکری متفاوتی را به وجود آورده است. بر این اساس، دانش معرفت شناسی را می‎توان دانشی دانست، که به تحلیل مسئله شناخت می‎پردازد. پل ادواردز در دائره المعارف فلسفه، معرفت شناسی را چنین تعریف می‎کند: (Edwards, 1972, vol 3 , p.8)

«علمی که درباره شناختهای انسان و ارزشیابی انواع، تعیین ملاک صحت و خطای آن،توجیه علوم و امکان یا عدم امکان آنها بحث می‎کند.»

آلن بیرو نیز در توضیح معرفت شناسی«Epistemology» چنین می‎نویسد: (بیرو، ۱۳۷۰، ص 119)

[این واژه] از ریشه‎های یونانی در معنای « دانستن» و «دانش» و «گفتار» گرفته شده است. معرفت شناسی جزئی از فلسفه علوم است و هدف از آن، تشریح موضوع، تعیین حدود و شناسایی قوانین مربوط به گسترش دانشهاست. فرهنگ فلسفی لالاند در این زمینه، چنین می‎نویسد: « معرفت شناسی، مطالعه انتقادی اصول، فرضیه‎ها و نتایج دانشهای گوناگون است و هدف از آن، تعیین خاستگاههای منطقی (نه روان شناختی) ارزشها و برد عینی آنهاست». معرفت شناسی، درصدد آن است که نشان دهد در کدام شرایط عام است که دانش موجود در باب یک شیء، حقیقت تلقی می‎شود. همچنین، در این علم به بررسی چگونگی حقیقت علمی در دانشهای خاص پرداخته می‎شود.»

با این توضیحات، می‎توان معرفت شناسی را دانشی دانست که شناخت انواع معارف انسانی،مبادی و ابزار آنها، معیار و ملاک ارزشیابی، و واقع نمایی آنها را تبیین می‎کند. از این رو، هسته مرکزی دانش معرفت شناسی را، باید تبیین توانایی عقل در رسیدن به واقع دانست. بنابراین گفتگو درباره عنصر عقل، انواع آن، حدود کاربرد هر یک، و توانایی‎های آنها در کسب معارف گوناگون، در مباحث معرفت شناسانه جایگاهی ویژه را به خود اختصاص می‎دهد. هر گونه اتخاذ مبنا در حوزه معرفت شناسی، می‎تواند دیگر معارف بشری را در حوزه‎های دیگر علمی از خویش متأثر سازد. تبیین چگونگی این تأثیر و تأثر، مجالی دیگر را می‎طلبد. آنچه فعلاً مورد نظر ماست، تبیین برخی مبانی معرفت شناسانه اقتصاد اسلامی و اقتصاد متعارف (سرمایه داری لیبرال)، و نشان دادن برخی موارد افتراق این دو نوع اقتصاد از این منظر است.

منشأ ارتباط معرفت شناسی و اقتصاد

پیش فرض این نوشتار آن است که اختلاف در مبانی معرفت شناختی، اختلاف در محتوا و قلمرو معارف بشری را به دنبال دارد. به عنوان مثال، پذیرفتن وحی به عنوان یکی از منابع شناخت، می‎تواند چشم انداز وسیعی از معارف را پیش روی انسان بگشاید؛ همچنانکه نفی این منبع، دایره‎معارف بشری را محدود به معارف حاصل از حس و تجربه ، یا شناختهای محدود عقلانی می‎کند. آن نظام فکری که مبتنی بر وحی است، به گونه‎ای خاص به عالم و آدم می‎نگرد، شناختهای ویژه‎ای را در اختیار انسان قرار می‎دهد، افقهای تازه‎ای را به روی انسان می‎گشاید و ارزشهای خاصی را بر رفتار فردی و اجتماعی انسان حاکم می‎سازد که می‎تواند متفاوت از نتایج آن نظام فکری باشد که منقطع از وحی شکل گرفته است؛ و در نتیجه، رفتاری متفاوت از انسان را موجب می‎شود. دانیل لیتل در اشاره به تأثیر اندیشه‎ها، معارف و اعتقادات بر افعال آدمیان و در نتیجه بر علوم اجتماعی، چنین می‎نویسد: (لیتل، ۱۳۷۳، ص ۶۳)

«پدیده‎های اجتماعی، حاصل افعال آدمیان است. و آدمیان هم، فاعلانی هستند که ارزش، اعتقاد، هدف، معنا، امر و نهی، و احتیاط و تردید، بر افعالشان حکومت می‎کند.

به عبارت دیگر، آدمیان مخلوقاتی عالم و قاصدند که فعلشان مسبوق به دلیل و سنجش عاقلانه است. قبول این معنا، مدلولات بسیاری برای علوم اجتماعی دارد. اول اینکه علیت در نظمهای اجتماعی، تفاوت نوعی با علیت در نظمهای طبیعی دارد. نظمهای طبیعی از اوصاف ثابت و عینی اشیاء به علاوه قوانین طبیعی حاکم بر آنها ناشی می‎شوند، در حالی که مبدأ نظمهای اجتماعی قصد و آگاهی فاعلان است، دوم اینکه، قاصدانه بودن پدیده‎های اجتماعی، راه را بر نحوه‎ای از تبیین در علوم اجتماعی می‎گشاید که در علوم طبیعی ممکن نیست. بسیاری از پدیده‎های اجتماعی را در مقام تبیین، می‎توان حاصل جمع افعال هدفدار افراد بسیار دانست. یعنی، با دانستن اینکه آن افراد چه می‎خواهند، به چه باور دارند و از فعلشان برای تحصیل اغراضشان چه توقع دارند، می‎توان به تبیین اثر جمعی آن افعال توفیق یافت.»

پس، بکارگیری روش خاصی در کسب معرفت، ما را به معرفت ویژه‎ای از عالم و آدم می‎رساند. این معرفت ویژه، بینش خاصی را به انسان القا می‎کند. این بینش خاص در کنار انگیزه‎ها و تمایلات آدمی، رفتار خاصی را در زمینه‎های فردی و اجتماعی موجب می‎شود. از سوی دیگر، همچنانکه پیشتر گفتیم، موضوع اقتصاد (نظام و علم) را، رفتار اقتصادی انسان تشکیل می‎دهد و اقتصاد، به بررسی و تحلیل این رفتار می‎پردازد. از این زاویه، مباحث معرفت شناختی با دیدگاهها و تحلیلهای اقتصادی مرتبط می‎شود. همین نکته، مسئله اثرپذیری اقتصاددانان از فلاسفه را مطرح می‎کند.

پیرو مینی درباره ارتباط میان فلسفه و اقتصاد، و میزان اثرپذیری اقتصاددانان از فلاسفه می‎نویسد: (مینی، ۱۳۷۵، صص ۱ و ۲):

« نظریه‎های اقتصاددانان کلاسیک و نظریه‎های مارکس و کینز، از آموزه‎های متفاوت فلسفی سرچشمه می‎گیرند که از قرن هفدهم تاکنون، به تناوب در دنیای غرب و جود داشته است. اقتصاددانان ارتدوکس ] شامل نظریه‎های کلاسیک و کینز[ و غیر ارتدوکسی، از طراحان نظریه‎های پیچیده فلسفی آموختند که چگونه به جهان بنگرند… این قالب فکری، موجبات شکل دادن به صورت و محتوای تحلیل اقتصادی و نیز رابطه صورت با محتوا را فراهم آورد… به گفته کینز، اقتصاددانان معمولاً بردگان یکی از فلاسفه دوران گذشته بوده‎اند. این امر، صرفاً به این سبب پدید آمده است که اقتصاددانان بزرگ، افرادی با فرهنگ بوده‎اند و بدین علت، با آغوش باز آمادگی پذیرش جریانهای فکری زمان خود را داشته‎اند. در واقع، بسیاری از اقتصاددانان، به اصطلاح فیلسوف و تعدادی از آنان نیز از شاگردان فلاسفه بوده‎اند».

وی معتقد است که باید برداشت ما از اقتصاد تغییر کند، و به آن به دیده یک تفکر – نه به عنوان روابط بین واقعیات عینی – نگریسته شود. لذا، وی می‎نویسد: (مینی، ۱۳۷۵، ص۱۹):

«زمان آن فرا رسیده است که به اقتصاد نیز به عنوان تفکری نظام یافته نگریسته شود، نه به عنوان روابط بین واقعیات عینی. بنابراین، نظریه اقتصادی محصولی فکری است که از تلاش بشر برای کشف حقیقت ریشه می‎گیرد. حقیقت، زاده رابطه بین تفکر و هستی، رابطه ذهن و عین است.»

براساس این دیدگاه، وی معتقد است که با شناخت تفکرات هر عصر درباره حقیقت، می‎توان دلایل شکل‎گیری نظریه‎های دانشمندان را درباره پدیده‎های اجتماعی گوناگون – از جمله پدیده‎های اقتصادی – دریافت. به عبارت دیگر، وی بر آن است که باشناخت معرفت شناسی هر عصر، می‎توان چرایی پیدایش نظریات علمی آن عصر را به دست آورد. وی در این باره می‎گوید (مینی، ۱۳۷۵، ص۱۹):

«نتیجه می‎شود که اگر تصور یک عصر خاص را از ماهیت این ارتباط ]ارتباط تفکر و هستی[ بشناسیم، درمی‎یابیم که نظر آن عصر درباره حقیقت چه بوده و چه قواعدی برای تسهیل کار جستجوی حقیقت وضع کرده است، همچنین، درمی‎یابیم که محققان وجوه گوناگون زندگی (مثلاً زندگی اقتصادی)، نظریه‎های خود را چگونه بنا نهاده‎اند. تعریف رابطه بین تفکر و ماده و بنابراین ماهیت حقیقت، موضوع شاخه‎ای از فلسفه به نام معرفت شناسی یا مطالعه معرفت است»

وی در ادامه به عنوان نمونه‎ای از این تأثیر و تأثر میان معرفت شناسی و نظریه‎های علمی، ارتباط میان معرفت‎شناسی و اقتصاد را چنین توضیح می‎دهد: (مینی، ۱۳۷۵، ص۲۰):

« قرن هفدهم که شاهد انهدام یقینهای اسکولاستیک بود، مثال اعلای قرن معرفت شناسی است. دکارت و دیگرانی که در باب معرفت شناسی چیز می‎نوشتند و از فرو ریختن آنهمه حقایق سنتی و روشهای نگرش به امور تکان خورده بودند، مصمم شدند که دیگر فریب نخورند. بنابراین، قواعدی بسیار روشن و دقیق برای عقل وضع کردند، تا عقل در تکاپوی خویش از آنها پیروی کند. ارتباط بین این قواعد و تفکر اقتصادی کلاسیک، از دو مطلب روشن می‎شود. نخست اینکه، علم اقتصاد درست هنگامی که معرفت شناسی دکارتی تقریباً با اقبال و قبول عام مواجه شد، پدید آمد. دوم اینکه، بسیاری از اقتصاددانان اولیه در مورد نظریه معرفت، مطالب زیادی نوشته‎‎اند، و ثابت کرده‎اند که پیرو دکارت هستند.»

تبیین عقلانیت در اسلام و غرب

در میان منابع شناخت، عقل جایگاه ویژه‎ای را به خود اختصاص داده است. عقل، اساسی ترین ابزار شناخت آدمی به شمار می‎آید. بدون باور به شناختهای عقلانی، پذیرش هیچ شناخت دیگری میسر نمی‎باشد. مکاتب فلسفی را می‎توان براساس میزان اعترافشان به قلمرو و دامنه حضور شناختهای عقلانی در مجموعه معارف بشری دسته‎بندی کرد. همچنانکه مکاتب فلسفی را می‎توان به حسگرا و عقلگرا تقسیم کرد. مکاتب عقلگرا نیز تکثر فراوانی دارند. میان عقلگرایی ارسطویی با آنچه که عقلگرایی دکارتی نامیده می‎شود و میان این دو عقگرایی با آنچه که عقلگرایی کانت شمرده می‎شود، تفاوت وجود دارد. اندیشه‎های فلسفی فلاسفه مسلمان نیز هر چند متأثر از دیدگاههای فلسفه ارسطویی و افلاطونی بوده، اما در ادامه سیر تکاملی خویش با تکیه بر معارف دینی اسلام، راهی دیگر را پیموده است که آن را از جریان فلسفی یونانی – اروپایی کاملاً متمایز می‎کند. اندیشه‎های شک گرایانه یا سوفسطایی، هیچگاه در میان فلاسفه مسلمان جایی نداشته است.

با توجه به مطالب پیش‎ گفته، بی شک اقتصاددانان اولیه سرمایه داری کسانی بودند که با مباحث فلسفی رایج در تمدن اروپایی آشنایی داشتند و اندیشه‎های اقتصادی‎شان، از اندیشه‎های فلسفی اثر پذیرفته بود. بررسی این تأثیرات، نیازمند پژوهش عمیق دیگری است. ما تنها به عنوان نمونه‎ای از تأثیر دیدگاه عقلی فلاسفه اروپا در روش ریاضی به کار گرفته شده در اقتصاد و نیز شکل گیری نظریات اقتصادی، این سخن پیرو مینی را گواه می‎آوریم که می‎نویسد (مینی ، ۱۳۷۵، ص ۴۰):

« در ]کتاب[ «تحقیقی درباره فهم بشر»، لاک سلسله مراتبی برای منابع شناخت وضع می‎کند. بالاترین آن شهود است. سپس، برهان و حواس در پایین‎ترین مرتبه قرار دارند. چون، شهود عبارت است از درک حقایقی که خود به خود بدیهی است، پس بیشترین درجه یقین را داراست. قضایای ریاضی فی نفسه بدیهی است. در اقتصاد، این عبارت که با مسلم گرفتن نظریه مقداری پول، افزایش در عرضه پول با شرط مساوی بودن سایر چیزها منجر به افزایش قیمتها به همان نسبت می‎شود، یک حقیقت شهودی است. چون برهان عقلی، رابطه بین تصوراتی را نشان می‎دهد که به طور شهودی با « دخالت سایر تصورات دیگر» درک شده است، بنابراین، پس از شهود دارای بالاترین درجه یقین است. این عبارت که تحت شرایط رقابت کامل، تخصیص بهینه منابع نتیجه می‎شود، یک برهان عقلی است. یعنی، آخرین حلقه در زنجیره به نسبت پیچیده استدلال است که از اصول شهودی ‎آغاز می‎شود.»

بر این اساس، آنچه را که در پی می‎آ‎ید، می‎توان تلاشی در جهت تبیین عقلانیت سکولاریستی به عنوان یکی از مبانی معرفت شناسانه اقتصاد سرمایه داری لیبرال از یک سو، و عقلانیت اسلامی به عنوان یکی از مبانی معرفت شناختی اقتصاد اسلامی از سوی دیگر، دانست.

۱. عقلانیت سکولار

نظام لیبرالیستی حاکم بر تمدن کنونی مغرب زمین، آخرین دستاورد تمدن اروپایی است. در قرون وسطی این تمدن، تمدنی دینی شمرده می‎شد که دیانت مسیحی و آموزه‎های کلیسا، کلیه جوانب زندگی فردی و اجتماعی آن را تعیین می‎کرد. با عبور تدریجی این تمدن از سده‎های میانه و ورود به دوران رنسانس، بتدریج عنصر دیانت از صحنه زندگی اجتماعی اروپا حذف گردید و تفکرات دنیاگرایانه در مقابل اندیشه‎های آخرت‎گرایانه کلیسا، رشد کرد به این ترتیب، اندیشه جدایی دین از سیاست، به عنوان اندیشه محوری تمدن اروپایی دوران رنسانس و پس از آن شناخته شد. همه کسانی که با تاریخ تحولات اروپا آشنایی دارند، براحتی می‎توانند این نکته را تأیید کنند. هم ایتک یکی از مشخصه‎های اصلی اندیشه‎های بسیاری از اندیشمندان غربی، تبلیغات رسانه‎ای، موضعگیریهای سیاسی و ساختار حکومتی آنها، باور و عمل براساس سکولاریسم است. در میان علوم انسانی رایج در غرب، کمترین جایگاهی برای دین و آموزه‎های آن نمی‎توان یافت. تمدن عصر حاضر غرب نیز نه تنها به هیچ روی این موضع را کتمان نمی‎کند، بلکه به عنوان یک ارزش آن را اعلام می‎نماید و دنیا را به سوی آن فرا می‎خواند. از این رو، به نظر ما همه تحولات چند قرن اخیر غرب، در بستر سکولار رقم خورده است و بسیاری از دستاوردهای این تمدن – اگر نگوییم همه آنها – را باید عناصر سکولار دانست. به همین دلیل، نظام اقتصادی کنونی آن دیار را به عنوان یکی از دستاوردهای این تمدن، باید نظامی سکولار دانست. دلیل دیگر ما بر این مدعا، آن است که این نظام به عنوان نظام اقتصاد سرمایه داری لیبرال شناخته می‎شود. یکی از مبانی سکولاریسم، لیبرالیسم است، که در درون خود تقابل آشکاری با عنصر دیانت دارد. بنابراین، نظام اقتصاد سرمایه‎داری لیبرال غرب، یک نظام سکولار است و تمامی مبانی سکولاریسم را می‎توان مبانی آن نیز دانست. علم اقتصادی نیز که در غرب تدوین شده است، علم اقتصادی است که همان نظام را با همان مبانی و پیش‎فرضها، بررسی و تحلیل می‎کند. بنابراین، برای تبیین عقلانیت حاکم براقتصاد متعارف، باید عقلانیت سکولار را توضیح داد. آنچه در پی می‎آید، توضیح این عقلانیت و سیر تحول آن در دیار غرب است.

عقلانیت حاکم بر قرون وسطی، میراث فلسفی عقلانیت یونان باستان بود. از آنجا که عقلانیت در فلسفه‎های پیشین کارکردی کل گرایانه داشت و اهل ترکیب و درشت بینی بود، عقلانیت حاکم بر قرون وسطی نیز عقلانیتی متافیزیکی و کل گرا بود. ویژگی دیگر این عقلانیت در سنت فلسفی حاکم بر قرون وسطی، آن بود که عقلانیت، مبتنی بر ایمان به خداوند بود. لذا، عقل خادم ایمان شمرده می‎شد. به این مفهوم که، تا ایمان بر کسی مستولی نمی‎شد، عقل میدانی برای جولان نمی‎یافت براساس چنین دیدگاهی، در جامعه قرون وسطایی اروپا، هیچ کس حق نداشت عقیده‎ای غیر از عقیده کلیسا داشته باشد و سخنی غیر از سخن کلیسا بر زبان جاری سازد. دستورهای کلیسا به عنوان وحی منزل و به مثابه قوانین تغییر ناپذیر و بی نیاز از اثبات. تلقی می‎شد. (رحیمی، ۱۳۶۸،ص ۵۴).

این عقلانیت به مدت بیش از دو قرن، تحت حملات شدید منتقدان قرار داشت. مونتنی با تشکیک در بسیاری از مسائل فلسفی، موفق به فرو ریخین پایه‎های فلسفه شد، اما بنای جدیدی که به واسطه آن قادر به کسب معرفت باشد، ایجاد نکرد. تا اینکه نوبت به دکارت رسید. وی نخستین کسی بود که رشته نوینی از افکار را به هم پیوست، و حوزه فلسفی جدیدی را گشود (ژیلسون، ۱۳۶۱، ص ۱۲۳).

از نظر روشنفکر سکولار عقلگرای قرن هیجدهم، منظور از عقل، نوعی عقل متعارف بود که با آموختن منطق و علوم دیگر صیقل می‎یافت. این نوع عقلگرایی، بر این باور است که می‎توان یافته‎های تجربی را تعقلی کرد. به بیان دیگر، عقل انسانی، توانایی دستیابی به نتایج مثبت درحوزه‎های وسیعی از مسائل را دارد، که برای زندگی بشر دارای اهمیت اساسی است، نتایجی که نیازی به صحه گذاشتن ایمان بر آن ندارد. به عنوان نمونه‎ای از اندیشه‎های فلسفی این دوره می‎توان به دیدگاه هیوم اشاره کرد. وی به طور جدی از اصالت حس و تجربه دفاع می‎کرد. او سرچشمه همه شناختها و معارف بشری را حس و تجربه می‎دانست، و تفکر و تعمق در امور ماورای طبیعی را عبث می‎پنداشت و از دایره عقل بشری خارج می‎دانست. کانت متأثر از این دیدگاه معرفت شناسانه، بر این عقیده بود که (مصباح یزدی، ۱۳۶۵، ج۱، ص ۴۲):

« عقل نظری توان حل مسائل متافیزیکی را ندارد و احکام عقلی در این زمینه، فاقد ارزش است. وی صریحاً اعلام داشت که مسائلی از قبیل وجود خدا، جاودانگی روح و اراده آزاد را نمی‎توان با برهان عقلی اثبات کرد.»

بدین ترتیب، عقلانیت غربی به انقطاع عقل نظری و عقل تجربی حکم داد، عقل تجربی را برای دریافت همه حقایق عینی جهان کافی دانست، و آن را بی‎نیاز از وحی برشمرد.

از سوی دیگر، براساس تفکر اومانیستی رایج میان غرب‎نشینان، منشأ همه رفتارهای آدمی را امیال وی تشکیل می‎دهد. اما دو مشکل پیش روی آن قرار داشت.

اولاً ، می‎دیدند که اغلب امیال خودپرستانه