خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل ایوان مقصوره مسجد گوهرشاد

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل ایوان مقصوره مسجد گوهرشاد :

اهمیت دوره تیموریان در تاریخ ایران بیشتر در تحولات فکری، مذهبی و فرهنگی نهفته است که در این روزگار شکل گرفت. کوچ دادن هنرمندان و صنعتگران و به ویژه معماران در این دوران از سایر مناطق ایران، به خراسان و ماوراءالنهر باعث تحول سبک هنر و معماری در خراسان پس از یک دوره فترت گردید. این کوچ هنرمندان در دوره تیمور با توسل به زور انجام شد، ولی به روزگار فرمانروایی شاهرخ و دیگر امرای تیموری مرکزیت یافتن خراسان و ماوراءالنهر به لحاظ فرهنگی و اقتصادی، باعث کوچ خودخواسته هنرمندان به این منطقه گردید.

در این دوران اعضای خاندان شاهی و مأموران عالی رتبه دولتی در امور عام المنفعه پیشقدم بودند؛ از جمله حامیان مهم هنرمندان در دوره تیموری گوهرشاد همسر شاهرخ بود که تحت نظر او یک مجموعه عام المنفعه معماری در هرات و مسجدی در کنار بارگاه حضرت رضا علیه السلام ساخته شد^(۱).

ویژگیهای معماری

مسجد گوهرشاد که در سال ۸۲۱ق به وسیله معماران غیر خراسانی به شکل چهار ایوانی ساخته شد، نشانه هایی از تحول در شیوه مرسوم مساجد سبک خراسانی را در خود دارد.

مسجد گوهرشاد در ضلع جنوبی هسته مرکزی حرم بنا شده است. این مسجد، شامل چهار ایوان است، که این ایوانها به وسیله طاقگانهای^(۲) دو طبقه به هم پیوسته است. گنبدخانه پشت ایوان قبله با شبستانهای یک طبقه بخشهای مختلف مسجد را به هم می پیوندد. در بخش میانی مسجد میانسرا^(۳) قرار دارد.

نمای فعلی ایوان مقصوره، دید از شمال شرقی

بدیهی است که توجّه به محور قبله در مساجد به تأکید بر محراب منجر شده و برای این منظور در برخی از مساجد، سقف بالای فضای محراب را بلندتر از سایر بخشها ساختند و یا بر روی آن گنبدی قرار دادند. در مسجد گوهرشاد تأکید بر محور قبله با ایوانی بلندتر از ایوانهای دیگر که در پشت آن گنبدخانه قرار دارد انجام شده؛ بر فراز محراب نیز نیم گنبدی قرار دارد که با مقرنسهای گچی رنگین تزیین شده است^(۴).

در ایوان قبله بین ایوان گنبدخانه و تورفتگی نیم گنبدی پشت آن فضایی تقریبا پیوسته وجود دارد. گنبدخانه اندکی به عقب کشیده شده و پهنا و تورفتگی جلو محراب با ورودی ایوان یکسان است.

گنبد مسجد گوهرشاد گنبد دو پوسته گسسته با پوشش بیرونی نار (پیازی) است. پوسته وضعیت فعلی داخل گنبد مسجد گوهرشاد

بیرونی و داخلی حدود ده متر با هم فاصله دارند. فاصله دو پوسته به وسیله دیوارهایی که خشخاشی^(۵) نامیده می شوند به یکدیگر متصل شده اند. گردنی (گریو) گنبد نسبت به دیگر گنبدهای روزگار تیموری از ارتفاع کمتری برخوردار است. در اینجا دنباله پوسته بیرونی گنبد از پاکار به داخل متمایل شده و بعد سوار خشخاشی و گردنی می شود که به آن آوگون می گویند. پوسته بیرونی گنبدهایی مانند مسجد گوهرشاد را آوگونه می نامند. پوسته داخلی گنبد به شکل عرقچین ساخته شده و گوشه سازی آن با سه کنجهای کشیده و کاربندی انجام شده است^(۶).

یکی از جنبه های در خور توجّه گنبدخانه سه ردیف طاقهای دیوارهای جانبی در بالای دهانه هاست که به شبستانها راه دارد. در حالی که تعدادی از این ردیفها به دهانه های آزاد بیرونی مرتبط می شود، احتمالاً اهداف چندگانه ای از ساختن آنها مد نظر بوده است: زیبایی، سبک تر کردن دیوارهای جانبی و رساندن نور بیشتر به فضای گنبدخانه^(۷).

مناره های مسجد گوهرشاد که به شکل دو قلو در دو طرف ایوان مقصوره قرار گرفته است، یکی دیگر از شیوه های تأکید بر محراب است. مناره های زوج از سال ۵۴۷ق به بعد بر سر ایوانهای مساجد ظاهر شده است، لیکن از اوایل قرن هفتم ساختن مناره های دوگانه در سر در ایوان مساجد و مقابر معمول شد^(۸). در هر حال استادانه ترین و به لحاظ معماری زیباترین وسیله تأکید بر سر در که اهمیت بیشتری داشته بلند ساختن آن و قرار دادن دو مناره در دو طرف آن است. مناره های مسجد گوهرشاد در عین داشتن خصوصیات یاد شده با توجّه به اینکه تا زیر مأذنه پرند و پلکان ورودی مناره بر روی بام قرار گرفته، وزن مناره ها در اینجا نقش یک نیروی پیش فشرده را دارد. طاقهایی که دهانه های بزرگ دارند فقط زمانی استحکام مطلوب خواهند داشت که فشارهای افقی ناشی از آنها (طاقها) توسط پایه های سنگین، در هنگام ساختمان سازی و سپس در برابر بارهای گوناگون به راحتی تحمل شود؛ مناره ها در مسجد گوهرشاد دقیقا این نقش را برعهده دارند^(۹).

تزیینات

تزیینات ایوان مقصوره شامل کاشیکاری، معرق سنگ و نقاشی و خطاطی بر روی گچ می باشد. نقش مایه های به کار رفته، اسلیمی، گره و خط می باشد. برای وصف تزیینات ابتدا از سرپایه های ایوان شروع کرده، پس از آن تزیینات داخل ایوان و گنبدخانه به صورت مختصر توضیح داده می شود، سپس بخش بیرونی گنبد توصیف خواهد شد^(۱۰).

در بالای ازاره ایوان در سرپایه های دو طرف دو قاب بندی کاشی معرق با نقش اسلیمی و گلدان قرار گرفته است. در بالای نقش گلدان در داخل قاب بندی در دو طرف دو کتیبه در دو سطر کوتاه به خط ثلث سفید بر زمینه لاجوردی نوشته شده است. این کتیبه ها تاریخی است که در قسمت بعدی توضیح داده خواهد شد. دو کتیبه تاریخی دیگر نیز در سرپایه و پیشانی ایوان مقصوره تعبیه شده است. کتیبه اول از کاشی معرق به خط ثلث سفید بر زمینه لاجوردی است، که نقوش اسلیمی نیز بر زمینه کتیبه نقش بسته است. این کتیبه پس از قاب بندی سمت راست ایوان شروع شده، بعد از دور زدن پیشانی ایوان در بالای قاب بندی سمت چپ پایان می یابد^(۱۱).

کتیبه دوم نیز کاشی معرق است که در پیشانی ایوان تعبیه شده و به خط ثلث زرد بر زمینه لاجوردی است. در حاشیه ایوان و حد فاصل دو کتیبه با آجرهای تراش دار پر شده است. بر روی این آجرها کاشیهای معرق به شکل مربع و اسماء اللّه از کاشی معرق به شکل مستطیل ترصیع^(۱۲) شده است. لچکی ایوان دارای کاشیکاری معرق با نقش اسلیمی است. در دو طرف لچکی ایوان در داخل نقوش اسلیمی دو ترنج به رنگ زرد تعبیه شده که در داخل آنها به خط ثلث صلوات، اسماء اللّه و آیات قرآن نوشته شده است.

پخی داخلی ایوان دارای فتیله است که بر روی آن کاشی معرق با نقش اسلیمی اجرا شده است. در انتهای دو طرف فتیله با خط کوفی قفل کلمه «الملک للّه » نوشته شده است^(۱۳).

زیر طاق ایوان زیباترین و اصیل ترین بخش ایوان را تشکیل می دهد. این زیر طاق دارای زمینه سنگ مرمر به رنگ سفید مات است که بر روی آن کاشیهای معرق به شکل سرمه دان و موج با نقش اسلیمی قرار دارد. در داخل این اَشکال بر روی سنگهای زمینه کار ترصیع شده است. پس از قسمت زیر طاق با یک فرو رفتگی به طرف داخل طاق پشتیبان ایوان شروع می شود. در حد فاصل دو طاق ایوان کتیبه دیگری از خط ثلث سفید بر زمینه اسلیمی با رنگ لاجوردی نوشته شده است. این کتیبه از پایه سمت راست شروع می شود و تا تیزه ایوان ادامه یافته، در سمت دیگر ایوان خاتمه می یابد. در ابتدا و انتهای کتیبه دو قاب بندی با نقش گلدان گل از کاشی معرق تعبیه شده است. در زیر طاق اصلی ورودی به گنبدخانه نقشهای گره معقلی تعبیه شده، که در میان نقشهای گره به خط بنایی «اسماء اللّه » نوشته شده است. نقشهای معقلی دارای رنگ زرد بر زمینه فیروزه ای است و خطوط بنایی به رنگ زرشکی می باشد. این زیر طاق در دو طرف دارای دو حاشیه با رنگ لاجوردی و خطوط گره معقلی به رنگ آبی است. در داخل این حاشیه ستاره های هشت پر با خط بنایی با مضمون اسماء اللّه کار شده است. در بغلهای طاق ایوان در داخل گره های معقلی دو کتیبه به خط ثلث سفید بر زمینه لاجوردی از کاشی معرق نوشته شده است. در کتیبه غربی نوشته شده: «قال النبی صلی الله علیه و آله : المؤمن فی المسجد کالسمک فی الماء». و در مقابل آن در طرف شرقی نوشته شده: «المنافق فی المسجد کالطیرفی القفس، سنه احدی و عشرین و ثمان مائه»^(۱۴).

پس از گذر از این قسمت به داخل فضای گنبدخانه وارد می شویم. عرقچین داخلی گنبد با ترنجهایی که بر روی گچ نقاشی شده تزیین یافته است. حد فاصل ترنجهای سقف اَشکال هندسی به شکل موج است که در داخل آنها به خط ثلث زرد کلمه شهادتین نوشته شده است. در انتهای عرقچین گنبد کتیبه ای که به خط ثلث سفید بر زمینه سبز نوشته شده و عرقچین گنبد را دور می زند، حاوی آیات سوره مبارکه یاسین می باشد^(۱۵).

در بالای درهای شرقی و غربی گنبدخانه و نیز در زیر پنجره های فوقانی دو طرف کتیبه هایی به خط ثلث سفید بر زمینه لاجوردی بر روی گچ نوشته شده است. متن کتیبه های غربی چنین است:

«قال اللّه تعالی: خذوا زینتکم عند کلّ مسجد»^(۱۶)؛ «قال اللّه تعالی: لن تنالوا البرّ حتّی تنفقوا مما تحبّون»^(۱۷)؛ «قال اللّه تعالی: و تزوّدوا فانّ خیر الزاد التقوی»^(۱۸)؛ «و امر اهلک بالصلوه و اصطبر علیها»^(۱۹)؛ «قال اللّه تعالی: خذا العفو و امر بالمعروف و اعرض عن الجاهلین»^(۲۰)؛ «قال اللّه تعالی: و من الناس من یشری نفسه ابتغاء مرضات اللّه و اللّه رؤوف بالعباد»^(۲۱)؛ «قال اللّه تعالی: و اقیموا وجوهکم عند کلّ مسجد و ادعوه مخلصین له الدین»^(۲۲).

بر روی کتیبه های شرقی آمده است:

«قال اللّه تعالی: أقم الصلوه و أْمر بالمعروف و انه عن المنکر»^(۲۳)؛ «قال اللّه تعالی: استعینوا بالصبر و الصلوه اِنَّ اللّه مع الصابرین»^(۲۴)؛ «قال اللّه تعالی: یا أیها الذین آمنوا اتقوا اللّه و قولوا قولاً سدیدا»^(۲۵)؛ «قال اللّه تعالی: انّ الصلوه کانت علی المؤمنین کتابا موقوتا، فی سنه ۱۳۸۵»^(۲۶)؛ «قال اللّه تعالی: اِنَّ المساجد للّه فلا تدعوا مع اللّه احدا»^(۲۷)؛ «قال اللّه تعالی: اِنّ اکرمکم عند اللّه اتقیکم اِنّ اللّه علیم خبیر»^(۲۸).

انتهای ایوان دارای یک نیم گنبد است، که در داخل آن مقرنسهای گچی رنگین با نقش اسلیمی تعبیه شده است. عرض و ارتفاع نیم گنبد انتهایی با عرض و ارتفاع ورودی گنبدخانه مساوی است. محراب مسجد که در داخل نیم گنبد در زیر مقرنسها قرار گرفته است دارای ازاره و حاشیه بیرونی از سنگ مرمر می با