خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل آشنائی با: دو کتابخانه از یمن

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل آشنائی با: دو کتابخانه از یمن :

آنچه در پی می آید بخش دوّم گزارش سفر یمن حضرت حجه الاسلام و المسلمین دکتر سید محمد باقر حجتی است که از سر لطف در اختیار ما نهادند.بخش اول با عنوان سفرنامه یمن در همین شماره آمده است.

دو کتابخانه حاوی نسخه های نفیس در صنعا

المکتبه الشرقیه(مکتبه الأوقاف بالجامع الکبیر)

این کتابخانه در آغاز عبارت بود از ساختمانی کوچک مربوط به مسجد که یکی از افراد خاندان آل وزیر آن را بنیاد کرد و شماری از کتب را در آن برای استفاده و مطالعه مردم قرارداد.

امام یحیی در سال ۱۳۴۴ ساختمان شرقی کتابخانه را بنا کرد و کتابهای نفیسی را در آن گرد آورد، و کتابخانه فعلی در ۱۴۰۴ ق ساخته شد و کتابهای خطی بدانجا منتقل گردید.

این کتابخانه و اصولا آثار دانشمندان یمن از دیرباز مورد توجه بوده است.کایتانی، مستشرق ثروتمند معروف ایتالیایی، بسیاری از آثار زیدیه یمن را به ایتالیا برد و هم اکنون در مؤسسه تحقیقاتی لینچی در رم آثار فراوانی از زیدیه وجود دارد که اینجانب ضمن مسافرتی که به ایتالیا داشتم دو روز در مؤسسه لینچی به تفحص و تصفح نسخه های خطی آن پرداختم و برای شماری از نسخه های نفیس زیدیه سفارش میکرو فیلم دادم که-بحمد الله-با همت آقای انوشه، رایزن جمهوری اسلامی ایران در ایتالیا(در ۱۳۶۸ ش)این میکرو فیلمها تهیه و به ایران ارسال شد و هم اکنون در سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی قرار دارد.البته در ایتالیا کتابخانه های دیگری را در خود رم و ونیز و فلورانس و ناپل دیدار کرده و به بررسی نسخه های خطی این کتابخانه ها پرداختم، لکن برای تهیه میکرو فیلم بودجه ای در اختیار نداشتم و در شرایطی سخت تحقیقاتی را درباره نسخه های خطی ایتالیا انجام دادم که قسمت عمده آنها عقیم ماند.

باری از سوی دار الکتب المصریه سه هیأت به کتابخانه الجامع الکبیر اعزام شدند که به ترتیب در سالهای ۱۹۵۳، ۱۹۵۵، ۱۹۶۴ م این اعزامها انجام گرفت و از اکثر نسخه های خطی این کتابخانه عکسبرداری کردند.همچنین انستیتوی کتابهای خطی تابع«جامعه عرب» تا کنون دو هیأت جهت اطلاع از کتابخانه و عکسبرداری از نسخه های خطی به یمن گسیل داشت که اولین هیأت در سال ۱۹۷۴ وارد یمن شده بود.از قرار مسموع آلمانیها و حجازیها با دستی باز از بسیاری نسخه های خطی این کتابخانه عکس تهیه کردند.و چون مراقبت کافی در صیانت نسخه ها در کتابخانه الجامع الکبیر معمول نمی گردد احتمال دستبرد نسخه ها، احتمالی عقلایی است و چه بسا کتابها که به یغما رفته باشد.به هر صورت این کتابخانه زیر نظر وزارت اوقاف اداره می شود و علاوه بر احتوای آن بر بیش از دو هزار مجلد نسخه های خطی که شماری از آنها اگر چه در یک مجلد است لکن هر یک مجموعه ای است شامل چند و با چندین کتاب و رساله که طی چهار مجلد فهرست آنها تحریر و چاپ و منتشر شده است.

نویسندگان مجلدات چهار گانه فهرست کتابخانه «الجامع الکبیر»عبارتند از:احمد عبد الرزاق رقیحی، امام فعلی مسجد«الجامع الکبیر»، عبد محمد حبشی که از او گزارشی داشتیم، علی وهاب آنسی.

البته تا کنون کتابها و نسخه های دیگری بر این کتابخانه افزوده شده است.

ضمن تفحصی که در فهرستهای مذکور به عمل آمد هیچ اثری از ابن عقده دیده نشد.دو بار این چهار مجلد فهرست را مرور کردم؛البته نسخه هایی از این فهرست گزین نمودم که در صورت اقتضا میکرو فیلم از آنها تهیه شود.

*المکتبه الغربیه

کتابخانه ای است دنباله همان«کتابخانه الجامع الکبیر»که در غرب مسجد قرار دارد و ظاهرا زیر نظر وزارت فرهنگ اداره می شود.به همت آقای فیروزنیا، سفیر محترم جمهوری اسلامی ایران در یمن، و سفارش آقای رقیحی به کتابخانه ای راه یافتم که هنوز فهرستی برای نسخه های خطی آن تدوین نشده است.این کتابخانه حاوی حدود چهار هزار مجلد نسخه های خطی است که با توجه به مجموعه ها، عناوین نسخه های خطی به ده هزار می رسد.و همان گونه که خازن کتابخانه اظهار می کرد اگر فهرست این نسخه ها چاپ شود به ده مجلد خواهد رسید.برای یافتن گمشده خود، یعنی رجال و یا آثار دیگر ابن عقده، ناگزیر به رؤیت نسخه های کتابخانه معروف به «المکتبه الغربیه»شدم.برای قسمتی از این کتابها فیشهایی دستنوشت با استفاده از صفحه عنوان نسخه ها تهیه شده بود که چندان قابل اعتماد نبود، حدود سه روز به طور تمام وقت از حدود هشت صبح تا یک بعد از ظهر بدون وقفه این نسخه ها را زیرورو می کردم.در مخزن کتابخانه اینجانب را تنها گذاشتند و حتی یکی از روزها تمام کلیدهای اتاقهایی که نسخه های خطی را برای فهرست کردن در آنها محفوظ نگاه می داشتند در اختیار بنده قرار دادند.روز نخست صرفا فیشهایی را که به صورت موضوعی تنظیم و در دفتری فراهم آمده به بررسی گرفتم تا شاید بتوانم اثری از آثار ابن عقده را در آنها بیابم.فیشهای تفسیر و حدیث و قرائت و علوم قرانی و کلام و عقائد، فقه و اصول فقه و چند موضوع دیگر را از نظر گذراندم و جز انتخاب پاره ای از نسخه ها برای تهیه میکرو فیلم میان آنها هیچ اثری از ابن عقده ندیدم.روز بعد اجازه خواستم نسخه هایی را رؤیت کنم که تا کنون فهرست نشده بود.این نسخه ها که در میان قفسه هایی که قفل شده بود قرار داشتند، به اینجانب اجازه دادند این قفسه ها را بگشایم.روز دوم به رؤیت نسخه ها آغاز کردم، نسخه هایی که به علت فرسودگی و موریانه خوردگی و پاره شدن، ته دوزی و شیرازه اوراق آنها غالبا از هم گسیخته شده و اکثر آنها را به وسیله لاشه های پارچه بسته بندی کرده بودند و چون می دانستم پر از گرد و خاک است عبا و قبا و عمامه را کنار گذاشتم و از قفسه اول به ترتیب به بازدید نسخه ها پرداختم.باید هر کتابی را که می دیدم نخست بندش را می گشودم، آنگاه خود کتاب را باز می کردم و دوباره با همان بند نیک می بستم و در این کار چون به تنهایی عمل می کردم توقفی در سرعت و پیشرفتم به بار می آورد.به محض باز کردن هر کتاب نخست از گرد و خاک آن استقبال می کردم و آنگاه می دیدم از این کتابها به علت خشک شدن و موریانه خوردگی ریزه هایی فرو می ریخت با دقتی توأم با سرعت این کار پیش می رفت تا اینکه در این روز کتابهای چهار قفسه را تا ساعت یک بعد از ظهر که موقع تعطیل کتابخانه بود رؤیت و بررسی کرده و نسخه های مورد نظر را برای تهیه میکرو فیلم یادداشت نمودم.

روز بعد، یعنی سه شنبه ۶/۵/۷۱، با حرص و ولعی زیاد از اینکه بدین صورت مرا در کتابخانه آزاد گذاشتند با شتاب به سوی کتابخانه روی نهادم.این کتابخانه صرفا برای نویسندگان فهرست باز می شد و در ورودی آن همواره بسته بود.در این روز مثل روزهای دیگر در را کوبیدم، در به رویم باز شد و چون مدیر کتابخانه در آنجا نبود به اینجانب اجازه ورود به مخزن را ندادند و گفتند باید با نامه رسمی وارد مخزن شوید و با اینکه

گفتم تا کنون چند روز است که به این کتابخانه مراجعه می کنم و در مخزن آن به کار مشغولم و قبلا توسط آقای رقیحی در این باره توصیه شده، به حرف اینجانب وقعی ننهادند؛علیرغم سماجتم آن روز را که مانند روزهای دیگر تنها بودم، از دیدار نسخه ها محروم ماندم و حتی راه بازگشت به سفارت را در آن دیار غربت نمی دانستم و بالاخر با دشواری زیاد به محل سفارت بازگشتم و جریان را به سفیر گفتم و ایشان نیز پس از گذشت یک روز موفق شد از کتابخانه اجازه ورودم را دریافت کند.البته در این میان دو روز فرصتم از دست رفت و روز پنجشنبه ۸/۵/۷۱، یعنی آخرین روز اقامت ما در یمن به سوی کتابخانه ره سپردم و بر آن درآمدم کارم را با قفسه پنجم آغاز کردم و بررسی و رؤیت نسخه ها را ادامه دادم و چون آخرین روز اقامت در یمن را پشت سر می گذاشتیم با شتاب- و نه سرعت-بلکه عجولانه کتابهای سه قفسه دیگر را رؤیت کردم که پس از دو ساعت و نیم تقریبا مستخدم نگهبان کتابخانه به سراغم آمد و گفت هیچکس در محوطه کتابخانه حضور ندارد و چون روز پنجشنبه است همگی رفتند و من تنها در اینجا ماندم و با اینکه هنوز ساعت یازده صبح فرا نرسیده بود اعلام کرد کتابخانه تعطیل است.گوشم بدهکار حرفهای او بود.او همین طور ایستاده و منتظر خروجم بود و من نیز سرگرم رؤیت و بررسی نسخه، سرانجام سماجت او بر سماجتم پیروز آمد و ناگزیر با نگاه حسرت کتابخانه را ترک گفتم.

-آنچه از گذر و نظر بر این دو کتابخانه عائد این بنده شد این است که علی العجاله:

-از کتابها و نسخه هایی که اینجانب گزین کرده است؛ میکرو فیلم و یا تصویری تهیه شود؛به این شرط که آقایان مدیر شانه چی و حسینی اشکوری زودتر از ما به این کار مبادرت نورزند که در این صورت نیازی به این کار نیست.

-نظر بنده این است از تمام و یا نمونه هایی از اوراق مصاحف کهنی که تا سده پنجم تحریر شده اند-برای مطالعه و بررسی تطوّر و قرآات مختلف قرآن-عکس و میکرو فیلم فراهم شود؛زیرا این دو کتابخانه از لحاظ احتوا بر مصاحف نفیس و کهن جزو معدود کتابخانه های غنی دنیا است و شمار این مصاحف که به خطوط مختلف نگارش شده اند در این کتابخانه از حد و اندازه متعارف بیرون است، و اینجانب که بسیاری از کتابخانه های کشورهای مختلف را دیده ام تا کنون نظیری برای این دو کتابخانه از لحاظ تعدّد مصاحف کهن و نفیس نمی شناسم.

جناب آقای ناصری مسؤول امور فرهنگی سفارت به ما گفتند:قبل از شما آقای سید احمد حسینی اشکوری حدود یک ماه در یمن به فحص و بررسی نسخه های خطی کتابخانه های عمومی و شخصی یمن سرگرم بود و حتی سفارشهایی برای تهیه تصاویر نسخه های خطی کتابخانه های مختلف داد که تا کنون چند بسته از سفارشهای نامبرده به ایران ارسال شد.او نیز از یافتن رجال ابن عقده و یا سایر آثار او اظهار نومیدی می کرد و می گفت:من مطمئنم که رجال ابن عقده در یمن وجود ندارد.

-آقایان کاظم مدیر شانه چی، استاد دانشکده الهیات مشهد، و شاکری، رئیس کتابخانه آستان قدس رضوی، چند روز سرگرم گزین کردن نسخه هایی برای تهیه میکرو فیلم از کتابخانه«الجامع الکبیر»بوده اند و لیستی را فراهم آوردند تا بعدها از آنها میکرو فیلم تهیه شود.البته شاید به علت نبودن تجهیزات کافی نتوانستند از نسخه ها عکس بردارند.ظاهرا تهیه این لیست با تأمل و مطالعه کافی صورت نگرفت؛زیرا بسیاری از نسخه های آن در خور آن نیست که میکرو فیلم از آنها تهیه شود.

*نسخه های گزین شده برای تهیه عکس و تصویر از دو کتابخانه:

۱-در مکتبه الأوقاف بالجامع الکبیر:

*اسماء الرواه عن الإمام الأعظم الشهید زید بن علی. ابو طالب محمد بن علی(م ۴۴۵ ه.ق)

-مجموعه شماره ۶۴، برگ ۹۹-۱۰۵.

*مشیخه الشیخ شمس الدین ابراهیم بن اسحق بن محمود بن بلکونه البروجردی:رشید الدین أبی بکر محمد بن الإمام المنذری، نسخه ای است کهن

-مجموعه شماره ۷۷، برگ ۲۳۶-۲۴۴

*قربه الطامع فی قراءه نافع:حسام الدین محسن حسین

الیاسی

نسخ ۱۱۴۴

مجموعه شماره ۱۱۸، مرگ ۱۵۲-۱۵۹.فهرست ۱/۶۷

*امالی احمد بن عیسی(المعروف بکتاب العلوم)-بدیع الأنوار فی محاسن الآثار:ابو عبد الله احمد بن عیسی بن زید بن علی(م ۲۴۷ ه)شماره ۲۸۶ و پنج نسخه دیگر-فهرست ۱/۲۸-۲۹

*الأنوار المنتقی من کلام النبی المختار و الناصر علی حل مسائل الأزهار:امام احمد بن یحیی المرتضی

شماره ۱۲۳۰ و مجموعه شماره ۱۱۷، برگ ۱-۹۴ فهرست ۱/۲۹۷-۲۹۸

*التمییز بالآلات الظنیه و الأخبار الآحادیه: یحیی بن الحسین(م ۱۰۹ ه.ق)

نسخ سده ۱۱ ه.ق.شماره ۱۲۸۳.-فهرست ۱/۳۲۳.

*تلخیص المغنی لاهل الأثر فیما لا اصل له فی الأخبار من الخبر:عبد الله بن محمد بن اسماعیل الامیر(م ۱۱۸۲ ه.ق) نسخ ۱۲۹۹ ه.ق.مجموعه شماره ۱۵۳۰، برگ ۱۸۵-۱۹۳. فهرست ۱/۳۲۰.

*تیسیر المطالب فی امالی ابی طالب:یحیی بن الحسین بن هارون الهارونی(م ۴۲۴ ه.ق).شماره ۲۸۸ و چند شماره دیگر فهرست ۱/۳۲۶-۳۲۹

*جواب العلامه احمد بن صالح…حول الأحادیث الوارده فی أهل البیت(ع).مجموعه شماره ۸۳، برگ ۱۰۳-۱۱۲. فهرست ۱/۳۴۲.

*الجواب الکاشف للغمه عن وجه حدیث افتراق الأمه: احمد بن علی مطیر(م ۱۰۶۸ ه.ق).نسخ خوش ۱۰۶۶ ه.ق. مجموعه شماره ۶۷۷، برگ ۱۹۹-۱۳۹، فهرست ۱/۳۴۳

*الحثّ علی الضبط و الحراسه للحدیث و علم اللغه: یحیی بن الحسین(م ۱۰۹۹ ه.ق)

مجموعه شماره ۴۳، برگ ۵۳-۵۹ فهرست ۱/۳۴۵

*حدیث عبد الله بن سلام.نسخ خوش و زیبا.مجموعه شماره ۲۴۷۵، برگ ۵۶-۹۵، فهرست ۱/۳۴۵

*حل الأشکال الوارد علی حدیث افتراق الأمه المحمدیه: محمد بن حسن بن قاسم(م ۱۰۷۹).نسخ خوش ۱۰۷۱ ه.ق. مجموعه شماره ۷۰۰، برگ ۵۵-۷۰، و مجموعه شماره ۱۵۲۵ برگ ۱۱۵-۱۳۰ و مجموعه شماره ۱۵۱۹، برگ ۱۱۱-۱۲۴ فهرست ۱/۳۵۱

*درج الجرح و التعدیل و تقریرها هو الصحیح من الأقاویل:یحیی بن الحسین(م ۱۰۹۹ ه.ق)

نسخ مؤلف در سده ۱۱ ه.ق

مجموعه شماره ۴۶، برگ ۶۵-۸۹، فهرست ۱/۳۵۳

*درر الصوارم و القواصم شرح مسند علی بن موسی الکاظم:احمد بن احمد بن محمد سیاغی (م ۱۴۰۰ ه.ق)

نسخ مؤلف در ۱۳۵۶ ه.ق

شماره ۵۵۵، ۱۴۲ برگ، فهرست ۱/۳۵۴، و ۵

*الدرر الملتقط فی تبیین المغلط:سن محمد صاغانی (م ۹۵۰ ه.ق)

نسخ ۸۲۱ ه.ق.

مجموعه شماره ۴۸۵، برگ ۲۵۳-۲۵۷.فهرست ۱/۳۵۵.

*الرسوخ فی الناسخ و المنسوخ:ابو الفرج عبد الرحمن بن علی جوزی(م ۵۹۷ ه.ق).

نسخ ۸۰۷ ه.ق.

مجموعه شماره ۶۳، برگ ۸۹-۹۳.فهرست ۱/۳۵۷

*رفع الباس عن حدیث النفس و الهم و الوسواس: محمد بن علی شوکانی(م ۱۲۵۰ ه.ق)

نسخ مؤلف در ۱۲۲۸ ه.ق.

مجموعه شماره ۸۶، برگ ۱۴۶-۱۵۳.فهرست ۱/۳۵۸

*سفینه الآل لطلابها الموضحه لقوله:«أنا مدینه العلم و علی بابها…نسخ خوش ۱۰۸۰ ه.ق.مجموعه شماره ۴۷، برگ ۱۱۱-۱۲۸، فهرست ۱/۳۶۵

*سلسله الإبریز و الإکسیر العزیز:صالح بن صدیق نمازی (م ۹۷۴ ه.ق).نسخ زیبا در ۱۰۴۳.مجموعه شماره ۴۴، برگ ۲۸۸-۲۹۰، فهرست ۱/۳۶۶ و مجموعه شماره ۱۹، برگ ۱۰۲-۱۰۳ فهرست ۱/۳۶۶.

*شمس الأخبار المنتقی من النبی المختار:علی بن حمید بن احمد بن ولید قرسی

نسخ ۶۶۸ ه.ق و…

شماره های ۴۱۴، ۴۱۵، ۴۱۶

*صوارم الیقین فی قطع شکوک القاضی احمد بن سعد الدین:یحیی بن حسین بن قاسم(م ۹۹۹ ه.ق)

دو شماره:نسخ ۱۱۷۱ و نسخ مؤلف مجموعه های شماره ۴۹۹ و ۱۰۸، برگ ۴۷-۷۴ و برگ ۵۸-۹۷ فهرست ۱/۴۰۲، ۴۰۳

*الضوء المنیر علی الجامع الصغیر:یحیی بن حسین بن قاسم(م ۱۰۹۹ ه.ق).نسخ مؤلف، شماره ۵۱۰، ۱۳۳ برگ، فهرست ۱/۴۰۳.

*ابانه المناهج فی نصیحه الخوارج:جعفر بن احمد بن سلام(م ۵۷۳ ه.ق).نسخ ۶۳۳ ه.ق.مجموعه شماره ۲۹۹، برگ ۱۹۶-۲۰۹، فهرست ۱/۵۱۵.

*ارشاد الجهول فی عقیده الآل فی أصحاب الرسول: اسماعیل بن حسین جغمان(م ۱۲۵۶ ه.ق).نسخ حدود ۱۳۳۲ ه.ق.مجموعه شماره ۱۱۹، برگ ۱-۱۳، فهرست ۲/۵۲۲.