خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل اخلاق و عرفان اسلامی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اخلاق و عرفان اسلامی :

اشاره

محور بحث، سیر و سلوک در اسلام است. با توجه به مطالبی که قبلا بیان شد، دانستیم که حقیقت سیر و سلوک الی الله، چیزی جز بندگی کردن ینست و مراحل مختلفی که برای سیر و سلوک تصور می شود و یا بزرگان گفته اند، چیزی بیش از معرفی مقاطعی ازدرجات بندگی نیست، بندگی از این جا شروع می شود که انسان تصمیم می گیرد از خدای متعال اطاعت کند و اراده خود را در اراده خداوند فانی نماید و استقلال اراده را از خویش بگیرد. اینک آخرین قسمت از این مجموعه از سخنرانی ها را پی می گیریم.

سیر و سلوک

اولین مرحله بندگی، در مقام عمل این است که اسنان تقوا را به دست آورد. به این طریق که همه واجباتی را که متوجه او هست انجام دهد و همه محرمات را ترک کند. در مقام سیر و سلوک، مراحلی وجود دارد که همه سالکان در آن ا شریک اند، یعنی اموری در موفقیت انسان برای گذراندن این مراحل وجود دارد که اگر به آن ها توجه داشته باشد و از آن ها استفاده کند، در تحقق بخشیدن به شرایط بندگی، موفق تر است. این امور عبارتند از «مشارطه » ، «مراقبه » و «محاسبه » .

انسان صبح که از خواب برمی خیزد، باید اندکی تامل کند که دخاوند متعال، امرز حیات جدیدی به من عطا فرموده و سرمایه جدیدی در اختیارم گذاشته است. ممکن بود که به هنگام خواب، از دنیا بروم «الله یتوفی الانفس حین موتها والتی لم تمت فی منامها» (زمر: ۴۲) هنگام خواب، خداوند همه روح ها را قبض می کند، اما کسانی که هنوز اجلشان فرا نرسیده است، روحشان را دوباره برمی گرداند. باید توجه داشت به این که بیدار شدن از خواب، نعمتی است از سوی خدا و سرمایه جدیدی است که در اختیار او گذاشته است که با این سرمایه می تواند سعادت دنیا و آخرت را برای خودکسب کند و یا خسارت و شقاوت دنیا و آخرت را به دست آورد. پس از آن که در این باره تامل کرد، باید با نفس خود شرط کند که اصطلاحا به آن «مشارطه » می گویند.

به اعتبار همین شرط کردن و قرارداد بستن است که در طول آن روز از همه گناهان پرهیز می کند و تمام واجبات را به جا می آورد. گویی نفس انسان، مانند شریکی است که در قمابل او قرار گرفته است. سرمایه ای را به او می سپارد که با آن تجارت کند و با او شرط می کند که باید با این سرمایه، سود به دست اوری و خسارت به بار نیاوری! این قرارداد با نفس تاثیری روانی به دنبال دارد که انسان بتواند در طول روز، توجه بیش تری به انجام وظایف خود داشته باشد و دچار غفلت نشود.

پس از «مشارطه » ، نوبت به «مراقبه » می رسد. مراقبه نیز اصطلاحی است که از روایات و ادعیه به دست می آید. در مناجات شعبانیه آمده است: «فاکون لک عارفا و عن سواک منحرفا و منک خائفا مراقبا» . وقتی که با خود شرط کرد و تصمیم گرفت که از گناه اجتناب کند و کارهای واجب را انجام دهد و در طول روز، همواره مراقب نفس خود باشد، مانند صاحب کاری است که مواظب کارگرش هست تا کارها را درست انجام دهد. همه ما باید در طول روز، بر نفس خود، نظارت داشته باشیم تا مبادا لغزشی پیش آید و از جاده اطاعت و عبادت خدا انحراف پیدا کند.

پس از مراقبه، «محاسبه » است. انسان به هنگام شب که می خواهد بخوابد، باید لحظه ای درباره رفتار روزانه اش فکر کند و یک یک کارهایی را که از صبح تا آن زمان انجام داده است، به یاد آورد و از نفس خود، حساب بکشد; مانند صاحب سرمایه ای که از عامل مضاربه یا شریکش حساب می کشد. باید به کار همه اعضا و جوارحش رسیدگی کند که آیا وظایفشان را به خوبی انجام داده اند یا از آن تخلف کرده اند؟ اگر همه در خط بندگی بوده اند، خدا را شکر کند که چنین توفیقی به او داده است که یک روز را به اطاعت او بگذراند و اگر تخلف کرده و لغزشی داشته اند، استغفار کند و تا دیر نشده است، آن را جبران نماید. در روایات آمده است که وقتی از مؤمن خطایی سر می زند، ملائکه ای که مامور نوشتن اعمال او هستند، مدتی صبر می کنند، اگر توبه کرد، چیزی نمی نویسند و اگر توبه نکرد، آن گاه خطایش را ثبت می کنند. به هر حال، اگر لغزشی از او سرزده است، باید همان شب استغفار کند. اگر واجبی را ترک کرده است، قضایش را به جا آورد. اگر حق کسی را تضییع کرده است، آن را جبران کند و حسابش را تصفیه نماید.

این سه امر، یعنی تصمیم در آغاز روز، نظارت در طول روز و محاسبه آخر شب، در تمام مراحل سیر و سلوک وجود دارد، اما مراتب و شدت و ضعفشان فرق می کند که به آن اشاره خواهیم کرد.

پس اولین مرحله، مواظبت بر انجام واجبات و ترک محرمات است. در این مرحله، لزومی ندارد که خیلی به مستحبات بپردازد. باید اهتمامش بر این باشد که واجبات را خوب انجام دهد و گناه و لغزشی از او سر نزند، البته این بدان معنا نیست که همه مستحبات را ترک کند، بلکه می تواند مستحباتی که به آن ها عادت کرده و یا انجام شان راحت است، به جا آورد. مهمترین مساله در مرحله مراقبه، این است که انجام واجبات و ترک محرمات را درست رعایت کند تا ملکه تقوا برایش حاصل شده و دیگر انجام تکالیف واجب و همچنین ترک گناهان برایش عادت شود. این طور نباشد که برای ترک هر گناهی نیاز به تامل و تصمیم گیری باشد. روی این مرحله که البته همه مؤمنان می بایست آن را پشت سر بگذارد و مقدمه ای است برای سیر عرفانی، تا: ید فراوان شده است، هم در روایات و هم در کلمات بزرگان علم اخلاق و عرفان. تا زمانی که انسان به گناه مبتلاست، هر سعی و کوششی در راه عبادت خداوند، چندان تاثیر برای او نخواهد داشت و درست مانند جیب سوراخی است که هر چه پول درون آن می ریزند، از آن سوراخ بیرون می ریزد. گناهان اعمال را از بین می برند. اخلاق بد و رذیله، مثل حسد، کینه و سوء ظن، ایمان را ذوب می کنند. «ان الحسد یاکل الایمان کما تاکل النار الحطب » .

در روایات داریم کسانی که به گناه غیبت یا بعضی گناهان دیگر مبتلا هستند، اگر گناهی از آن ها سربزند، تا چهل روز عبادت آن ها قبول نمی شود، البته اسقاط تکلیف می شود و نباید آن را قضا کند، اما به مرحله قبول نمی رسد و تاثیری که باید در روح داشته باشد، نخواهد داشت. رعایت تقوا و انجام واجبات و ترک محرمات، شرط موفقیت در مراحل بعدی سیر و سلوک نیز هست.

پس از این که ملکه تقوا در این حد حاصل شد، نوبت به مرتبه ای بالاتر از مراتب مراقبه می رسد. تاکنون سعی او بر این بود که واجبات را انجام دهد، اما در این مرتبه، سعی می کند که مشتبهات را ترک کند. مشتبهات کارهایی هستند که اسنان یقین به گناه بودن آن ها ندارد، ولی مشتبه به گناه هستند، یعنی در معرض آلوده شدن به گناه است. ممکن است در آغاز، چون یقین ندارد، تکلیفی هم برای اجتناب از آن نداشته باشد، اما پس از انجام عمل متوجه می شود که کارهای حرام انجام داده است. بنابراین، مرحله بعد، اجتناب از مشتبهات است و مرحله بعد، این که مقداری از مستحبات را هم انجام دهد و نیز بعضی از مکروهات را ترک کند.

البته باب مستحبات بسیار وسیع است و اگر انسان تمام شبانه روز را به انجام تسحبات مشغول باشد، باز از عهده انجام همه آن ها برنمی آید. علاوه بر این، امروز که کشور اسلامی ما نیاز به سازندگی دارد، آن قدر تکلیف واجب بر عهده ما هست که نوبت به مستحبات نمی سرد، اما مستحباتی هم هستند که مزاحمتی با کارهای واجب ندارند; مثلا، خواندن نماز در اول وقت، مستحبی است که بسیار بر آن تاکید شده است. خواندن نماز در اول وقت، زماین بیش از زمان خواندن نماز در آخر وقت نیاز ندارد. این از بزرگ ترین مستحبات است. یکی از بزرگان و اساتید علم اخلاق فرموده بود که اگر کسی تعهد کند که نمازهای واجبش را در اول وقت بخواند، من ضمانت می کنم که به مقامات بسیار عالی در عرفان نیال شود. یکی دیگر از این مستحبات، رعایت حضور قلب در نماز است. این مستحبی است که وقت اضافی نمی خواهد، اما کیفیت عبادت را صد چندان می کند.

یکی دیگر از این مستحبات ر، رعایت ادب در حضور پدر و مادر است. در میان بزرگان کسانی بوده اند که تا پدر و مادرشان اجازه نمی دادند، در حضور آنان نمی نشسته اند. این ها مستحباتی هستند که نیاز به وقت اضافی ندارند. مستحباتی نیز هستند که وقت می برند. چقدر خوب است که انسان با استاد و مربی اخلاق خود درباره انتخاب این مستحبات مشورت کند و از میان مستحبات فراوانی که وارد شده است، از قبیل تلاوت قرآن، نوافل یومیه به خصوص نافله شب، بعضی از اذکار مخصوصا تسبیحات اربعه و ذکر شریف «لااله الاالله » ، دعاهای ایام، دعاهای اوقات صبح و شام، دعاهای هفتگی و امثال این ها، بعضی را انتخاب کند; البته همه این ها خوب است، ولی ممکن است به تناسب حال اشخاص، بعضی از آن ها رجحان و اولویت داشته باشند.

آنچه که هم است و در روایات شریفه نیز بر آن تاکید شده، این است که اگر یک برنامه عبادی برای خود قرار دادیم، بر انجام آن مداومت داشته باشیم که در غیر این صورت، آن اثری را که می بایست داشته باشد، نخواهد داشت. در اصول کافی روایات متعددی نقل شده که بر مداومت بر عمل عبادی گرچه کم باشد، تاکید می کنند. روایاتی به این مضمون: «المداومته علی العمل القلیل خیر من العمل الکثیر» . خلاصه این که آنچه در سیر وس لوک، بر آن تا: ید شده، این است که در ابتدا باید برنامه هایی انتخاب شود که آسان و مداومت باشد. این گونه نباشد که عملی را دو روز انجام دهد و روز بعد نتواند آن را ادامه دهد. باید آن عمل را به قدری ادامه دهد که به صورت ملکه درآید. نشانه ملکه شدن هم این است که اگر اتفاقا آن عمل ترک شد، ناراحت شود، از رسول اکرم صلی الله علیه وآله نقل شده است که فرموده اند: «عمل خیر برای مؤمن عادتی خاص می آورد، به گونه ای که اگر یک روز آن عمل را انجام ندهد، ناراحت می شود و گویا چیزی را گم کرده و یا مرتکب گناه شده است » .

تا این جا سخن درباره عمل بود که چه کارهایی را انجام و چه کارهایی را ترک کنیم. پس از این، نوبت به مرحله ای بالاتر می رسد که البته این مرحله نیز با مشارطه، مراقبه و محاسبه توام است. در این مرحله، بیش تر توجه انسان باید به قلب و نیات قلبی باشد. زمانی که روح و جسم انسان، در راه انجام واجبات و ترک محرمات تقویت شدند، به گونه ای که هیچ گاه از هیچ عضوی انحراف و لغزشی سر نزد و تقوا به صورت ملکه درآمد، در حقیقت، تازه سیر عرفانی از این جا شروع می شود; زیرا آنچه که مربوط به عمل است، از انسان هایی هم که در معرفت، بسیار ضعیف اند، صادر می شود. آنچه که بیش تر جنبه عرفانی دارد، اعمال قلبی انسان است. شروع این مرحله به این است که انسان اعمال خود را به نیت خالص، مزین کند. این را باید از واجبات شروع کند و تلاش کند که در هیچ یک از واجباتی که انجام می دهد، شائبه ریا نباشد; نخواسته باشد به گوش دیگران برسد که او چنین عمل خوبی را انجام داده است. ریا به معنای خودنمایی است و سمعه آن است که گرچه عمل را دور از چشم دیگران انجام یم دهد، اما از این که به گوش آنان برسد، خشنود شود و خوشش بیاید. باید از این آلودگی ها پرهیز کند. باید تلاش کند واجبات را برای خدا انجام دهد و گناهان را نیز به خاطر خدا ترک کند نه به خاطر ترس از مردم.

خلاصه باید نیت خود را در اعمال و ترک محرمات، خالص گرداند; البته این کاری است دشوار، اما شدنی. هر یک از مراحل سیر و سلوک، دشوارتر از مرحله قبل است، اما با الطافی که خداوند متعال نسبت به بنده اش دارد، آسان و گوارا خواهد شد. اگر انسان در مراحل اولیه، استقامت کند و از امتحان ها سربلند بیرون بیاید، خداوند چنان سرور و لذتی به او عطا می کند که اگر یک روز، کار پسندیده ای از او ترک شود، بسیار ناراحت و دلگیر خواهد شد.