خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل اخلاق و عرفان اسلامی

اشاره:

در شماره های پیشین، شرح بخش هایی از سلسله بحث های اخلاق حضرت استاد در تبیین وصایای حضرت امام جعفر صادق(ع) به عبدالله بن جندب را به محضر اهل معرفت عرضه داشتیم. اکنون بخش دیگری از این روایت شریف را تقدیم می داریم:

مفهوم خوف و رجاء و تاثیر انگیزه در انجام اعمال اختیاری انسان

امام صادق(ع) در بخشی از وصیت خود به ابن جندب، نجات یافتگان از عذاب الهی را کسانی معرفی می کند که خوف و رجاء حقیقی متعادل در دل هایشان وجود دارد: «یهلک المتکل علی عمله و لا ینجوالمجترء علی الذنوب الواثق برحمه الله. قلت فمن ینجو؟ قال الذینهم بین الرجاء والخوف کان قلوبهم فی مخلب طائر شوقا الی الثواب و خوفا من العذاب »; ^(۱) کسی که به اعمال خود [اعمال خوب] اتکال دارد، به هلاکت می رسد و کسی هم که به امید رحمت خداوند، بر انجام گناهان تجری پیدا می کند نجات نخواهد یافت. [ابن جندب] سؤال کرد پس چه کسی نجات پیدا می کند؟ حضرت فرمودند: کسانی که حالشان میان خوف و رجاء باشد [یعنی نه خوف شان آن چنان است که از آمرزش گناهانشان ناامید باشند و نه رجاءشان آن چنان است که جرات ارتکاب گناه را داشته باشند]. حالت آن ها مانند حالت پرنده ای است که دانه ای را در منقار دارد [هر لحظه احتمال می رود دانه از منقارش رها شود و یا فرو رود]، هم شوق به ثواب در دل هایشان وجود دارد و هم خوف از عذاب.

روایاتی از ائمه معصومین: آمده است که بیان می دارد در دل مؤمن دو نور وجود دارد; یکی نور خوف و یکی هم نور رجاء که اگر آن ها را در دو کفه یک ترازو قرار دهند، هیچ کدام از دیگری سنگین تر نخواهد بود.

انسان برای انجام کارهای اختیاری خود حتما باید انگیزه ای داشته باشد. به تعبیر فلاسفه، باید مبادی اراده یعنی حالاتی روحی و قلبی در فرد پدید آید تا وادار به انجام کاری شود. مهم ترین انگیزه ای که باعث می شود تا انسان کاری را انجام دهد و یااموری را ترک نماید، احساس لذت و درد است. اگر انسان اطمینان داشته باشد که با انجام یک کار خاص احساس لذتی برایش فراهم خواهد شد، با انگیزه و امیدواری آن کار را انجام می دهد و برعکس، برای در امان ماندن از ناراحتی و درد و رنج، یک سری کارها را ترک خواهد کرد. این حالت، یک عامل مشترکی است بین انسان و حیوان و هر موجودی که دارای قدرت اراده و اختیار می باشد. احساس لذت و درد در انسان قابل گسترش است; یعنی انسان برای رسیدن به لذت و یا فرار از درد، باید مقدماتی را انجام دهد. مثلا یک نفر که از صبح تا شب کار می کند و زحمت می کشد امید دارد تا لقمه نانی را به دست بیاورد و با خوردن آن لذت ببرد. فلاسفه بعضا برای این گونه لذت هایی که احتیاج به انجام مقدماتی دارد، تعبیر «نفع » را به کار می برند. مثلا می گویند خوردن دارو نافع است; یعنی صرف خوردن آن لذتی ندارد، بلکه مقدمه ای است برای این که انسان به سلامتی برسد. اما انگیزه انجام یک سری کارها، نه لذت است و نه نفع، بلکه «مصلحت » می باشد. مثلا کسی که بیمارستانی رااحداث کرده است،نه مستقیما از ساختن آن لذت برده و نه نفعی برای او خواهد داشت، اما کاری است که مصلحت دارد. او وقتی که می بیند بیمارانی با بستری شدن در آن بیمارستان از مرگ حتمی نجات پیدا می کنند و بهبودی می یابند، احساس رضایت و لذت می کند. اموری هم چون تحصیل علم و انجام عبادت نیز جزو این گونه کارها می باشند.

بنابراین، می توانیم بگوییم هر کاری که یک موجود زنده با اراده انجام می دهد، برای این است که به یک امر مطلوبی برسد و یا از امور نامطلوب در امان باشد. در امور مطلوب، تحقق خیر و صلاح انسان و جامعه ملاک عمل است و متقابلا در امور نامطلوب پرهیز از درد، ضرر و کارهایی که به صلاح جامعه نیست مدنظر می باشد.

گاهی اوقات انسان برای به دست آوردن برخی از امور مطلوب هیچ تلاشی نمی کند. مثلا برای همه ما مطلوب است که نفس بکشیم تا زنده بمانیم، اما هیچ تلاشی برای آن انجام نمی دهیم. در حالی که گاهی اوقات برای رسیدن به امری مطلوب باید مقدماتی فراهم کنیم تا در آینده از نتایج آن بهره ببریم. اگر بدانیم که تحقق یک کاری اصلا امکان پذیر نیست، برای رسیدن به آن هیچ گاه تلاش نمی کنیم، اما اگر یقین داشته باشیم که آن کار شدنی است و یا حتی احتمال تحقق آن را هم در آینده بدهیم، حتما برای آن تلاش خواهیم کرد. به وجود آمدن چنین حالتی در انسان، «امید» یا «رجاء» نام دارد. رجا، یعنی این که انسان به تحقق یافتن امری مطلوب، که یقین دارد یا احتمال می دهد در آینده به وقوع می پیوندد، امید داشته باشد. در مقابل، خوف یعنی این که انسان از تحقق یافتن امری نامطلوب، که یقین دارد یا احتمال می دهد در آینده به وقوع بپیوندد، ترس و واهمه داشته باشد.

بنابراین، انسان همواره برای انجام دادن و یا انجام ندادن اعمال اختیاری خود، به دو عامل امید و ترس توجه دارد; امید به این که در اثر یک کار خوب، امری مطلوب حاصل می شود و ترس از این که در اثر یک کار بد، امری نامطلوب تحقق می یابد. البته هر کدام از دو عامل امید و ترس دارای دو وجه می باشد; یعنی انسان هم می تواند امید داشته باشد که امر مطلوبی حاصل شود و هم امید داشته باشد که امر نامطلوبی دفع گردد. مثلا انسان هم می تواند امید داشته باشد که سلامتی اش را به دست آورد و هم امید داشته باشد که بیماری اش برطرف شود. از سوی دیگر، انسان هم می تواند از این که امر مطلوبی از دست برود و یا امر نامطلوبی حاصل شود ترس و واهمه داشته باشد; مثلا هم از این که سلامتی اش از بین برود، و هم از این که ناخوشی و مرضی پیدا کند، بترسد.

رابطه میزان شناخت افراد با امیدها و ترس ها

امید و ترس افراد به میزان شناخت و معرفت و نیازهایی که درک می کنند بستگی دارد. مثلا ترس و امید یک کودک دو سه ساله فقط در محدوده خواسته هایی که دارد شکل می گیرد. او هیچ وقت نسبت به مسائل بین المللی، مسائل اجتماعی، مسائل معنوی و اخروی و… ترس و امیدی ندارد; زیرا هیچ تصوری از آن ها ندارد. و یا مثلا، از یک سو، افراد عادی از بیماری، فقر، گرفتاری های زندگی و… ترس دارند و از سوی دگیر، امید دارند که پول دار بشوند و همسر خوب، خانه خوب و موقعیت اجتماعی خوبی به دست آورند. افرادی که یک مقدار معرفت شان بیش تر است، مسائل معنوی را هم در نظر می گیرند. برای مثال، از این که عقل و ایمان شان از بین برود می ترسند و امید دارند که بر معرفت و ایمان شان افزوده شود. کسانی هم که به آخرت ایمان دارند، به ثواب های اخروی امید دارند و از عذاب های اخروی می ترسند.

فلسفه ارسال دین، برای این است که دایره امیدها و ترس ها را گسترش دهد; یعنی به انسان بفهماند که فقط نباید از گرسنگی، بیماری، صاعقه و… ترسید، بلکه بالاتر از این ها باید از این که به انسانیت انسان لطمه بخورد، روح و قلب انسان آلوده و سیاه شود، عذابی از ناحیه خداوند در دنیا و آخرت به انسان برسد و از همه مهم تر، خداوند از انسان ناراضی شود و به او اعتنایی نکند، ترسید. همه افراد به یک اندازه از این مسائل نمی ترسند. مثلا، بچه ها این گونه ترس ها را به هیچ وجه درک نمی کنند; زیرا آن ها نمی دانند برای چه خداوند از ما ناراضی می شود. انسان هایی که در درجات اول ایمان قرار دارند، از عذاب های آخرت و جهنم می ترسند، اما ترس کسانی که در مراتب عالی تر ایمان هستند، با آن ها فرق می کند; مثلا این گونه افراد می ترسند که محبوب شان از آن ها دلخور شود یا این که خداوند دیگر به آن ها اعتنایی نکند. البته، بچه ها هم توانایی درک بعضی مسائل در این حد را دارند. برای مثال، وقتی پدر یا مادرشان با آن ها قهر می کنند، تا حدودی دلیل آن را می فهمند. هیچ تنبیهی برای کودک بدتر از بی توجهی و قطع نوازش و مهر و محبت مادری نیست. بالاترین نیاز فطری انسان این است که خداوند به او عنایت داشته باشد.

قرآن کریم یکی از بزرگ ترین عذاب های الهی در روز قیامت را سخن نگفتن خداوند با افراد شقی ذکر کرده و می فرماید: «… و لایکلمهم الله ولاینظر الیهم یوم القیامه و لایزکیهم و لهم عذاب