خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل شهرستان مشهد و ولایت طوس

فایل پاورپوینت کامل شهرستان مشهد و ولایت طوس؛ انتخابی مطمئن برای ارائه‌ای حرفه‌ای

اسلایدهایی آماده برای استفاده:

فایل فایل پاورپوینت کامل شهرستان مشهد و ولایت طوس شامل 120 اسلاید با طراحی دقیق و ساختاری استاندارد است که برای ارائه‌های رسمی یا چاپ، کاملاً مناسب و آماده استفاده می‌باشد.

ویژگی‌هایی که فایل فایل پاورپوینت کامل شهرستان مشهد و ولایت طوس را متمایز می‌کند:

• طراحی بصری حرفه‌ای:فایل پاورپوینت کامل شهرستان مشهد و ولایت طوس با بهره‌گیری از رنگ‌بندی هوشمندانه و چیدمان اصولی جهت انتقال بهتر مفاهیم ارائه.
• سهولت در اجرا: تمامی اسلایدها از پیش تنظیم شده‌اند و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.
• وضوح بالا و نظم ساختاری: کیفیت بالای عناصر گرافیکی و هماهنگی کامل در نمایش، تجربه‌ای بدون نقص را فراهم می‌سازد.

استاندارد بالا در تولید محتوا:

فایل فایل پاورپوینت کامل شهرستان مشهد و ولایت طوس با رعایت اصول حرفه‌ای طراحی شده و عاری از هرگونه ایراد گرافیکی یا ناهماهنگی در نمایش می‌باشد.

نکته مهم:

در صورت مشاهده نسخه‌هایی با کیفیت پایین‌تر، توجه داشته باشید که ممکن است نسخه‌های غیررسمی باشند. نسخه اصلی فایل فایل پاورپوینت کامل شهرستان مشهد و ولایت طوس تنها از طریق منبع معتبر در دسترس است.

هم‌اکنون فایل فایل پاورپوینت کامل شهرستان مشهد و ولایت طوس را دریافت کرده و ارائه‌ای حرفه‌ای و متمایز تجربه نمایید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل شهرستان مشهد و ولایت طوس :

شهرستان کنونی ^(×۱) مشهد به مرکزیت شهر مشهد به وسعت ۱۳۱۳۰ کیلومتر مربع و جمعیت ۲۲۱۰۵۲۸ نفر طبق سرشماری سال ۱۳۷۰ شمسی و تراکم نسبی ۱۶۱ نفر در کیلومتر مربع با ۲۰۷۱ آبادی در شمال شرقی خراسان واقع است.

این شهرستان با مختصات ریاضی طبق نقشه شماره ۱ با طول جغرافیایی بین ’۱ ه ۵۹ تا ’۴۳ ه ۶۰ شرقی و عرض جغرافیایی بین ’۴ ه ۳۵ تا ’۱۳ ه ۳۷ شمالی محدود است.

از شمال و شمال شرق به ترکمنستان، شمال غرب به درگز، مغرب به چناران و نیشابور، جنوب غرب به ترتب حیدریه، جنوب به فریمان، جنوب شرق به تربت جام و شرق به شهرستان سرخس.

شهرستان مشهد دارای ۵ بخش است به نامهای:

۱ – مرکزی به مرکزیت شهر مشهد و دهستانهای: تبادکان، طوس، کارده، میان ولایت، کنویست.

۲ – احمدآباد به مرکزیت ملک آباد و دهستانهای: پیوه ژن، سرجام، میامی.

۳ – طرقبه به مرکزیت طرقبه و دهستانهای: شاندیز، طرقبه.

۴ – رضویه به مرکزیت شهرک رضوی شامل آبروان، پایین ولایت، میامی..

۵ – کلات به مرکزیت کلات و دهستانهای: پساکوه، زاوین، کبود گنبد.

در این شهرستان دو رشته کوه معروف به چشم می خورد: اول هزار مسجد در شمال شرق و مشرق شهرستان و اژدر کوه در ۳۰ کیلومتری شهر مشهد، دیگر رشته کوه بینالود واقع در مغرب و جنوب غربی این شهرستان.

برای روشنتر شدن مطلب و شناخت کامل این ناحیه بایستی به قبل از پیدایش و یا رونق مشهد که این منطقه به ولایت طوس شهرت داشته بپردازیم.

طوس – در اوستا نامهای قبلی ولایت طوس «اورو» و «اوروا» آمده و بنا به روایت دکتر مشکور در تاریخ ایران باستان زمانی هم «سوزیا» نام داشته، و همچنین مرکز آن «طابران » بوده که امروز خرابه های آن به نام «شهر کهنه طوس ^(×۲) » در ۲۵ کیلومتری شمال شهر مشهد واقع است و مزارات حکیم ابوالقاسم فردوسی شاعر گرانمایه ایران و امام محمد غزالی فیلسوف مشهور اسلامی در کنار آن قرار دارد، در زمانهای گذشته تا قرن ششم هجری طوس، شهری آباد و پررونق بود ولی در سال ۵۴۸ ه . ق. در اثر حمله ترکان غز ویران گردید و مردمش قتل عام شدند و سپس در حمله تیموریان چیزی از آن باقی نماند.

این شهر را که بیشتر به «طوس » شهرت دارد ابتدا جمشید پیشدادی در خطه خراسان بنیاد نهاد و چون رو به ویرانی گذاشت و یا بکلی منهدم شد طوس پسر نوذر که در دربار شاهان ایران چون کیکاوس، کیقباد و کیخسرو مقام اسپهبدی داشت به جای آن شهر به نام خود ایجاد کرد و ناحیه آن نیز به همین نام «طوس » مشهور گردید. مورخان و جغرافیدانانی معروف در توصیف و موقعیت طوس مطالب کوتاه و تقریبا مشابهی بیان کرده اند و چنین استنباط می شود که در نخستین سده های هجری ناحیه طوس دارای چهار شهر مهم به نام: رادکان، طابران، بزدغور (طرقبه کنونی) و نوقان بوده است در آغاز سده سوم نوقان بزرگترین شهر طوس به شمار می رفته و شهر طابران در فاصله شش فرسنگی آن با نوقان به رقابت می پرداخته است و در این جا برای روشنتر شدن وضعیت این ناحیه و شهر موردنظر عینا به نقل گفته های مورخان می پردازیم:

طوس از زبان مورخان

قدیمیترین مورخ و جغرافیدان اسلامی که از طوس سخن گفته احمدبن ابی یعقوب واضح الکتاب معروف به یعقوبی اصفهانی (متوفی ۲۸۴ ه . ق) است. او می گوید: «از آنچه از استانهای نیشابور و مضافات آن نزدیک به دریای دیلم است، طوس به این بلاد پیوست است و تا نیشابور دو منزل راه فاصله دارد و در طوس قومی از عرب از خاندان «طی » و جز آنان سکونت دارند و بیشتر اهالی عجم اند و قبر رشید امیرالمؤمنین آنجا است و نیز وفات رضا علی بن موسی بن جعفر بن محمدبن علی بن الحسین علیهم السلام آن جا روی داده و شهر بزرگ توس را نوقان گویند و خراج این سرزمین جزء خراج نیشابور است و از توس تانسا از استان نیشابور دو منزل است ».

اصطخری در نیمه اول قرن چهارم می نویسد: «اگر طوس را در شمار نیشابور گیریم شهرهای طوس عبارتست از رادکان، طابران، بزدغور، نوقان، مشهد علی بن موسی الرضا رضوان الله علیه و گور هارون الرشید آن جاست ».

و باز ابن حوقل در نیمه دوم همین قرن می نویسد: «اگر طوس در مجموع نیشابور باشد شهرهای آن عبارتست از رادکان، طبران، نوقان، تروغوز، قبر علی بن موسی الرضاعلیه السلام در بیرون شهر نوقان است ».

و صاحب حدود العالم بدین نحو تکرار می کند:

«طوس ناحیتی است و اندر وی شهرکهاست چون طوران، نوقان، بروغون، رایکان، بنوازه و اندر میان کوههاست و اندر کوههای وی معدن پیروزه و معدن مس و سرب و سرمه و شبه و دیگ سنگین و سنگ خان و شلواربند و جوراب خیزد، و به نوقان مرقد مبارک علی بن موسی الرضاست و آن جا مردمان به زیارت شوند و هم آن جا گور هارون الرشید است و از وی دیگ سنگی خیزد».

صاحب وفیات الاعیان می نویسد: «طوس ناحیه ای است در خراسان مشتمل بر دو شهر یکی طابران و دیگری نوقان که دارای هزار قریه بوده است ».

مقدسی صاحب احسن التقاسیم در نیمه دوم قرن چهارم هجری طوس را چنین توصیف نموده است: «طوس خزانه ایرانشهر است که قصبه اش طابران، نوقان، رادکان، جنابذ، ^(×۳) استورقان و تروغبذ ^(×۴) است ».

(انباری) بزرگ و باستانی است که در شمار روستاهای ^(×۶) نیشابور است و در آن املاکی دارند که کشتزارها و دیمها و میوه ستانها و کان ها دارد. پیرانی نیز از آن برخاسته اند ولی کوههای آن مرکز یاغیان و دزدگاه می باشد. طابران بزرگترین شهر طوس است، بارو دارد من از دور آن را به یثرب همانند کرده ام. بازار گرم، پیران بزرگوار، بازرگانان و درآمدها بسیار دارد. جامع در بازار است و آن را ابن عبدالرزاق نقاشی کرده است، کاریزها و چاههای کم گود و پرآب دارد. نرخها ارزان، هیزم بسیار، میوه نیکو و لیکن کثیف و پیرامونش ویرانه و سردسیر است. گرمابه هایش بد و مردمش در هنگامه ها غوغایند.

نوقان از طابران کمتر است، بازارها بر گرد جامع اند، در تراشیدن دیگ سنگی ماهرند. مردم تردستند ولی به کمبود آب گرفتارند.

جناوذ (گناواذ) کوچکتر از نوقان است و هفتاد دیه دارد و دیگر منبرهایش ^(×۷) چنین اند: استورقان، جرموکان، تروغبذ، سرکو، برنوخکان.

از برخی پیران شان شنیدم که در مجلس ظریف بن احمد کاتب در نسا می گفت; مردم طوس در دو جهان پیش هستند، در دنیا از آن روی که پیش از دیگر مردم خراسان به اسلام گرویدند، در آخرت نیز از آن روی که خدا می گوید: «یوم ندعو کل اناس بامامهم (قرآن ۱۷-۷۱) علی بن موسی الرضا یکی از فاضلترین امامان بود که نزد ایشان است ».

یاقوت حموی در نیمه اول قرن هفتم هجری از طوس چنین یاد کرده: «طوس شهری است در خراسان که فاصله میان آن و نیشابور ده فرسخ می باشد و مشتمل است بر دو شهر (طابران و نوقان) نوقان یکی از آن دو شهر است که دارالملک طوس را تشکیل می داده است و برای این دو شهر بیشتر از هزار قریه هست و طوس در زمان عثمان بن عفان فتح شده و در این شهر است قبر علی بن موسی الرضا و قبر هارون الرشید».

صاحب نزهه القلوب در نیمه اول قرن هشتم چنین تعریف نموده: «طوس از اقلیم چهارم است طولش از جزایر خالدات صب لب و عرض از خط استوا لز، جمشید پیشدادی ساخته بعد از خراپیش طوس نوذر تجدید عمارتش کرده به نام خود منسوب گردانید و از مزار عظما قبر امام معصوم علی بن موسی الرضا رضی الله عنهما بن جعفر در دیه سناباد به چهار فرسنگی طوس است. و در جانب قبلی طوس دروازه ای است که سه هزار ولی ابوبکر نام در مزارات این دروازه رودبار آسوده اند و در جانب شرقی آن قبر امام حجه الاسلام محمد غزالی و احمد غزالی و مزار فردوسی و معشوق طوسی هم آنجا است، مردم طوس نیکو سیرت و پاک اعتقاد و غریب دوست باشند و از میوه های آن جا انگور و انجیر بسیار شیرین باشد و در حوالی طوس مرغزاری است که آن را مرغزار رایکان (رادکان کنونی) گویند طولش دوازده فرسنگ و عرضش پنج فرسنگ از مشاهیر جهان است ».

در جای دیگر شهر طوس را در ردیف شهرهای بزرگی مانند گنجه و اصفهان و مرو به نظم درآورده و چنین توصیف نموده است:

چند شهر است اندر ایران مرتفعتر از همه بهتر و سازنده تر از خوشی آب و هوا گنجه پر گنج در اران صفاهان در عراق در خراسان مرو و طوس در روم اقسرا

شهاب الدین عبدالله بن لطف بن عبدالرشید خوافی معروف به «حافظ ابرو» ^(×۸) در جغرافیای تاریخی خود در سال ۸۲۰ هجری یعنی سالها بعد از حمله غزان و مغولان و تیموریان شرح مبسوطی درباره طوس می نویسد: «طوس از شهرهای قدیم خراسان است و توابع بسیار دارد و هوایش تند است در او انواع میوه باشد و غله خوب آید، کان فیروزه در کوه طوس و نیشابور است و دیگ سنگین به همه روی زمین از کوه طوس برند، شهری بزرگ بوده است و از مردم مشهور طوس یکی حکیم ابوالقاسم فردوسی و دیگری خواجه نظام الملک طوسی است و مسجد جامع از عمارت اوست ».

از مجموعه این اطلاعات چنین استنباط می شود که کلیه جغرافیدانان در کتب خود به شرحهای مختصر و تقریبا یکسانی از طوس پرداخته اند و آگاهی بیشتری جز اشاره به داشتن چند شهر و آبادی و چند نوع میوه ترش و شیرین به دست نداده اند.

در هر حال می توان گفت که در همه ادوار گذشته طوس شهری آباد و پررونق بوده و مرکزیت حکومت ولایت را به عهده داشته است. اما چون در کنارش شهر نیشابور از لحاظ سیاسی، اجتماعی و تولیدات کشاورزی رونق بیشتری داشته لذا صاحبان قدرت و دست اندرکاران حکومتی به اندازه این شهر برایش اهمیت قایل نبوده اند. طوس نیز از صدماتی که بر نیشابور وارد می شده مصون نبوده است، زیرا در سال ۵۴۸ یا۵۴۹ ه . ق که ترکان غز نیشابور را خراب کردند به طوس هم حمله بردند و آن را خراب و مردمش را قتل عام نمودند. سپس در سال ۶۱۸ در تاخت و تاز مغولان به سرکردگی تولی خان پسر چنگیز جان سالم بدر نبرد و مانند سایر شهرهای جنگ زده ایران به صورت نیمه ویران درآمد ولی در زمان اوغدی جانشین چنگیزخان به تجدید عمارتش پرداختند و از آن تاریخ به بعد مقر فرمانروایی حاکمان مغول شد.

اما بعد از سقوط مغولهای ایران ولایات طوس، قوچان، کلات، ابیورد، نسا، و واحه مرو جزء قلمرو دولت کوچکی که امیر ارغونشاه رئیس طایفه جون قربانی تشکیل داده بود درآمد و بعد از ارغونشاه پسرانش محمد بیک و علی بیک جانشین پدر شدند.

علی بیک در سال ۷۸۴ هجری قمری مجبور به اطاعت از تیمور شد و تیمور نیز او را بعدا به فرغانه اعزام کرد و در سال بعد به دستور وی او را به قتل رسانیدند. حاجی بیک که از امرای این سلسله بود ناچار به سلک امرای تیمور درآمد و در جنگ اصفهان که غنایم بسیاری به دست آورد به طوس مراجعت نمود و چون قصد طغیان در سر داشت به خودسری پرداخت. در این هنگام به سال ۷۹۱ ه . ق به امر تیمور، اقبوتا یکی از سرداران تیمور از هرات به سرکوبی او مامور شد و حاجی بیک را در طوس محاصره نمود ولی حاجی بیک با کمال شجاعت به مقابله پرداخت. روزها از شهر خارج می شد و با اقبوتا نبرد می کرد و شبها شبیخون می زد. در نتیجه این مبارزات خونین اقبوتا زخمی شد و از میرانشاه پسر تیمور که از جانب پدر مامور خراسان شده بود کمک خواست، حاجی بیک دربرابر نیروی میرانشاه تاب مقاومت نیاورد و شبانه گریخت و میرانشاه داخل شهر شد و به جرم خودسری و طغیان حاجی بیک، شهر طوس را غارت کرد و حدود ده هزار نفر بیگناه را به قتل رسانید و مطابق معمول زمان و عبرت دیگران از سر کشته شدگان مناره ها ساخت و بقیه مردم به عنوان فرار راه سناباد را در پیش گرفتند و به مرقد مبارک حضرت علی بن موسی الرضاعلیه السلام پناه جستند و در جوار حضرت مسکن گزیدند. در سال ۸۰۸ ه . ق که خواجه سید میرزا به امر شاهرخ تیموری پسر تیمور لنگ مامور آبادانی شهر طوس و بازگشت مردم آن جا شده بود آوارگان حاضر به مراجعت نگردیدند و از این تاریخ مشهدالرضا به سرعت تمام رو به آبادی گذاشت و شهر طوس یکسره به حال ویرانگی باقی ماند و دیگر روی آبادی به خود ندید و مشهد مقدس از لحاظ سیاسی، اجتماعی و مذهبی جای طوس را گرفت.

هم اکنون طوس روستای کوچکی است از توابع بخش مرکزی شهرستان مشهد که خرابه های شهر سابق طوس در جهت شمال غربی و مزار حکیم ابوالقاسم فردوسی در داخل باغ وسیعی در شرق آن خودنمایی می کنند که اولی از گذشته تاریخی و درخشان آن حکایت می کند و دومی از دانشمندان آن مانند: جابربن حیان پدر شیمی، فردوسی طوسی شاعر گرانمایه و داستانسرای ایران، خواجه نظام الملک طوسی صاحب سیاستنامه و سیاستمدار بی همتای عهد سلاجقه، محمدبن اسلم طوسی عارف مشهور، امام محمد غزالی طوسی فیلسوف و اسلام شناس و خواجه نصیرالدین طوسی وزیر و سیاستمدار و منجم قرن هفتم هجری.

«موقعیت شهر مشهد نسبت به شهرهای مجاور (نزدیکترین شهر) با استفاده از دیاگرام جهات هشتگانه با تعیین فاصله به کیلومتر مشخص گردید».

پیدایش شهر مشهد – قبل از به وجود آمدن شهر کنونی مشهد مرکز استان خراسان که امروز (در سال ۱۳۷۰ ه . ش) حدود ۲۲۰ کیلومتر مربع وسعت و ۱۷۵۹۱۵۵ نفر جمعیت دارد در این نقطه دو آبادی وجود داشته است یکی نوقان که شهری بوده و دیگری سناباد که قریه ای بیش نبوده و فاصله این دو به حدی بوده است که مردمان آنها صدای بلند یکدیگر را می شنیده اند.

درباره نوقان از قول مورخان سخن فراوان به میان آمده ولی سناباد را هم همه مورخان از جمله صاحبان صوره الارض، معجم البلدان، مطلع الشمس، آثار البلاد و مجالس المؤمنین قریه، ده و یا دهکده ای بیش نمی دانند اما دارای باغات و مزارع سرسبز فراوانی بوده که حمیدبن قحطبه طائی والی خراسان داخل یکی از باغات بزرگ آن کاخی مجلل داشته و در سال ۱۹۳ ه . ق که هارون الرشید۹ ^(×) خلیفه عباسی در خراسان می میرد جسد او را در همین باغ مدفون می سازند سپس در سال ۲۰۳ هجری که حضرت امام علی بن موسی الرضاعلیه السلام به امر پسرش مامون به شهادت می رسد پیکر مبارک آن حضرت را هم در کنار قبر هارون به خاک می سپارند و از آن پس به تدریج هارونیه (محل قبر هارون) تحت الشعاع قداست و شهرت و آوازه مرقد مبارک حضرت رضا علیه السلام قرار می گیرد و به مشهد الرضا معروف می گردد و مردم مسلمان و بویژه شیعیان اهل بیت عصمت و طهارت پیوسته از گوشه و کنار مملکت به زیارت قبر امام رضاعلیه السلام می آیند و بعضا مجاور می شوند. و در حقیقت مرقد مبارک حضرت رضاعلیه السلام هسته مرکزی شهر مشهد را که امروز بعد از تهران نخستین و پرجمعیت ترین شهر ایران است تشکیل می دهد.

در ابتدای قرن سوم هجری قبر حضرت علی بن موسی الرضا بنایی شایسته شؤون و شخصیت حضرت را نداشته جز بنای کوچکی که حمیدبن قحطبه والی خراسان بر گور هارون بنا نموده بوده است و بعدها به عنوان زیارت قبر امام رضا یک زن همه روزه از نوقان می آمده و درش را باز می کرده و غروب به خانه اش بازمی گشته است. حدود نیمه قرن سوم هجری علاقه مندان آل علی علیه السلام و مجاوران حرم مطهر بتدریج خانه هایی در اطراف حرم ساخته اند و کم کم تا پایان قرن سوم حرم مطهر از یک طرف به دهکده سناباد و از طرف دیگر به شهر نوقان وصل شده و به «مشهد الرضا» موسوم گردیده است که هنوز هم نوقان به عنوان محله ای در سمت شمال و سناباد به نام خیابانی در سمت مغرب بافت قدیمی شهر مشهد معروفند.

سبکتکین به شهر مشهد حمله و گنبد حرم مطهر رضوی را خراب کرد سپس در سال ۴۱۵ ه . ش سلطان محمود غزنوی گنبد را مرمت کرد و دوباره ساخت.

در سال ۴۹۹ ه . ش باروی شهر توسط سوری حاکم نیشابور بنیان نهاده شد و در سال ۵۳۱ ه . ش بارویی به منظور دفاع از شهر در مقابل تهاجم ترکان غز کشیده شد اما هشت سال بعد از احداث نتوانست در مقابل همین مهاجمان مقاومت کند و در نتیجه شهر بکلی خراب شد اما به حرم مطهر رضوی آسیب چندانی نرسید.

مؤلف فردوس التواریخ نوشته است که مجددا شهربندی شهر مشهد ضمن ساختمان بنای کنونی حرم به وسیله سلطان سنجر سلجوقی ایجاد گردید و در سال ۶۱۸ ه . ق توسط تولی خان پسر چنگیز مغول ویران شد واساس و قنادیل روضه منوره غارت گردید.

سپس به روایت مطلع الشمس مغولان مهاجم یک نفر به عنوان «شحنه » بر طوس گماشتند ولی یک سال بعد در طوس شایع شد که سلطان محمد خوارزمشاه بر مغولان غلبه کرده و قریبا مردم ایران از دست مهاجمان مغول نجات می یابند. لذا شخصی به نام سراج الدین با بعضی از افراد خام نظر هماهنگ شده و شحنه مغول را به قتل رسانیدند و سرش را به نزد بحیرالملک زوزنی حاکم نیشابور فرستادند. اما شخصی دیگر به نام «سید ابوتراب » که به اصطلاح «خیل طوس » به او سپرده شده بود پنهان از اهالی طوس به استو (قوچان کنونی) رفت و تیمور نامی را که با مغولان همکاری داشت از قتل شحنه خبر داد و تیمور نیز به مغولان اطلاع داد و خود به اتفاق آنان با سیصد سوار به طوس حمله بردند و سراج الدین را که با سه هزار مرد جنگی در مرکز حکومتی طوس به امارت نشسته بود غفلتا شوریدند و اکثر آنها را به قتل رسانیدند و حصار طوس را خراب کردند.

در سال ۷۰۰ ه . ق غازان خان ایلخان مغول در اثر ارشاد مرحوم علامه حلی مرجع تقلید وقت به ترمیم خرابیها پرداخت و اولین گنبد مرتفع را بر شانه دیوارهای حرم بنا نمود و پس از او سلطان محمد خدابنده معروف به اولجایتو به تکمیل آن و اتمام خرابیها همت گماشت.

سپس در عهد حکومت سربداران شهر مشهد معمور گردید و بسیاری از عمارات تابعه آستان قدس رضوی بار دیگر تجدید بنا شد و ابنیه بسیاری بر عمارات آستانه افزوده شد. پس از این تعمیرات بود که ابن بطوطه در مسافرت خود به خراسان شهر مشهد را آباد و پرجمعیت ذکر می کند.

مشهد در دوره تیموریان – پس از انقراض دوره مغولان سراسر خراسان به تصرف امیر تیمور گورکانی درآمد و چنان که در مبحث طوس گفته شد در شهر طوس حاجی بیک جانی قربانی یکی از خویشاوندان امیرعلی بیک ارغونشاه مردم طوس را با خود همداستان کرد و علم طغیان برافراشت، امیرتیمور، میرانشاه فرزندش را با سپاهی عظیم به فتح طوس مامور کرد و پس از زدوخوردهای طولانی طوس به دست سپاهیان تیمور مفتوح گردید و طبق روایت صاحب مطلع الشمس که جریان واقعه را بتفصیل آورده میرانشاه به بهانه یاری رساندن مردم شهر به حاجی بیک دستور می دهد آنان را قتل عام کنند. به موجب این فرمان متجاوز از ده هزار نفر به قتل رسیدند و بقیه مردم به مشهدالرضا پناه آوردند و به طور دایم ساکن شدند و بر رونق و آبادی مشهد افزوده شد و طوس ویران گردید. از این جریانهای تاریخی استنباط می شود که شهر مشهد تا قرن هشتم هجری از توابع ولایت طوس بوده و از آن تاریخ (۷۹۱ ه . ق) ترقی سریع خود را آغاز کرده و مرکز حکومت ولایتی به نام «ولایت مشهد» گردیده است. پس از فوت امیرتیمور فرزندش شاهرخ میرزا به سلطنت رسید و در آغاز حکومتش به تعمیر و آبادانی اماکن و شهرهایی که پدرش ویران کرده بود همت گماشت. در سال ۸۰۸ ه .ق خواجه سید میرزا مامور آبادانی طوس و کوچانیدن مردم آواره اش بدان جا شد اما مردم حاضر به مراجعت نشدند در نتیجه شاهرخ آبادانی طوس را بی فایده دید و دستور داد که حصاری بر اطراف شهر مشهد بکشند که (احتمالا این حصار از کوچه ساربانها حدود چهارباغ می گذشته است) از این تاریخ روزبروز بر آبادی و رونق و جمعیت شهر مشهد افزوده شد و شاهرخ نیز توجه خاصی بدین محل نمود. چنان که خود بارها از دارالسلطنه هرات به زیارت حرم مطهر حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام آمد و صدقات و نذوراتی به ارباب استحقاق می رسانید از جمله قندیلی به وزن هزار مثقال طلا در گنبد مرقد حضرت رضا آویخت. همسرش گوهرشاد دختر خواجه غیاث الدین از امرای جغتایی به مشهد توجه خاص داشت و مسجدی که امروز در نوع خود کم نظیر است و به نام گوهرشاد شهرت دارد بنا نمود و چون وصف شکوه و عظمت این مسجد از موضوع این مقال خارج است، در صورت ایجاب در مباحث دیگر به شرح کامل آن خواهیم پرداخت.

بنیاد مسجد گوهرشاد مشهد از آغاز سال ۸۰۷ در زمانی که تصدی حکومت هرات با شاهرخ بود شروع گردید و به سال ۸۲۱ ه . ق این بنای عظیم اسلامی پایان یافت. به موجب دعوتنامه گوهرشاد آغا شاهرخ از هرات رسما به مشهد مشرف شد و در سال مزبور مسجد را افتتاح کرد. شاهرخ در این شرفیابی چهل چراغ زرین به آستان قدس رضوی تقدیم نمود که وزن آن به استناد گفته تاریخ الغی بالغ بر سه هزار مثقال می شده است. معماری مسجد جامع گوهرشاد با یک استاد هنرمند ایرانی به نام قوام الدین شیرازی بوده و نام وی در کتیبه سمت چپ پایه ایوان مقصوره در میان مربع مستطیلی در دو سطر بدین شرح آمده است: «عمل العبد الضعیف الفقیر المحتاج لعنایت الملک الرحمن قوام الدین ابن زین الدین شیرازی الطیان ».

ناگفته نماند که این بنای عظیم اسلامی را پروفسور اوپهام پوپ خاورشناس نامی «هشتمین بنای زیبای جهان » و پیش از وی گریستی ویلسن مؤلف تاریخ صنایع ایران در ردیف «دوازدهمین بناهای جهان » قلمداد کرده است.

مشهد و ازبکان در دوره صفوی – به هنگام ظهور دولت صفوی سلطان حسین بایقرا آخرین پادشاه مقتدر گورکانی بر خراسان حکومت می راند و چون از در محبت با شاه اسماعیل درآمد پادشاه صفوی متعرض متصرفات وی نگردید. اما بعد از مرگ سلطان حسین در سال ۹۱۱ ه . ق بین شاهزادگان تیموری بر سر تاج و تخت جنگ و ستیز درگرفت و اختلاف و نفاق بین آنان موجب حمله شیبک خان ازبک در سال ۹۱۳ ه .ق به مشهد شد و حکومت خاندان گورکانی در خراسان منقرض گردید و شاهزادگان قتل عام شدند.

در این بین شهر مشهد در سال ۹۱۳ ه . ق در محاصره ازبکان قرار گرفت و ضمن خرابی برج و باروهای امنیتی عده زیادی از جمعیت آن را قتل عام کردند.

در سال ۹۳۲ ه . ق اوایل سلطنت شاه طهماسب صفوی مجددا شهر توسط نیروهای ازبک محاصره و سپس به اشغال سپاهیان عبیدالله خان ازبک درآمد و آنان شهر را خراب و مردم را اذیت و آزار کردند اما سه سال بعد یعنی در ۹۳۵ ه .ق شاه طهماسب شهر را به تصرف خود درآورد. و عبیدالله فرار را بر قرار ترجیح داد. اما به علت عدم استحکام باروی شهر شاه طهماسب پس از گذشت دو سال توانست تسلط کامل خود را بر آن اعمال کند.

باز در سال ۹۵۱ ه . ق محمد سلطان ازبک به مشهد حمله کرد و چون شهر را به تصرف درآورد بسیاری از جمعیت آن را قتل عام نمود و استحکامات شهر را نیز خراب کرد. ولی طولی نکشید که شکست خورد و مشهد نیز دوباره در اختیار شاه طهماسب قرار گرفت.

در زمان شاه عباس اول صفوی به سال ۹۹۸ ه . ق عبدالمؤمن خان ازبک حاکم بلخ به مشهد حمله کرد و مدت چهارماه شهر را در محاصره داشت و عاقبت که آن را به تصرف درآورد روضه منوره را غارت کرد، قنادیل و شمعدانها و ظروف و فرشهای آن را به غارت برد و شهر را خراب و ویران نمود و مردم را مقتول ساخت و عده زیادی را به قید اسیری به شهرهای ترکستان فرستاد چنان که اسکندربیک منشی صاحب عالم آرای عباسی می نویسد: «ازبکان در کوچه و بازار و محلات دست به قتل و غارت و چپاول و اسیر زده بر احدی ابقا نمی کردند و روضه مقدسه به باد نهب و غارت و تاراج رفت. قنادیل مرصع و طلا و نقره و شمعدان که از حیز تعداد و شمار بیرون بود، و مفروشان و ظروف فراوان چینی و کتابخانه سرکار فیض آثار که در تمامی ایام از اقصی بلاد اسلام جمع شده بود از مصاحف به خطوط شریف حضرت ائمه معصومین و استادان متقدم مثل یاقوت مستعصمی و استادان سته و دیگر کتب علمی و فارسی که از حیز احصا بیرون بوده است به دست ازبکان افتاد و آن نفایس گرانبها را مانند خزف پاره پاره به یکدیگر می فروختند. عبدالمؤمن در وقت رفتن حاکمی در مشهد تعیین نموده و میل طلای بالای گنبد مطهر را که شاه ط هماسب صفوی ترتیب داده بود تصرف نمود و با خود برد». علاوه بر اینها یک قطعه الماس بسیار گرانبها که مرحوم قطب شاه دکنی به آستان قدس رضوی تقدیم نموده بود به همراه غارت رفته ها بود.

قتل عامی که به دنبال سقوط شهر انجام شد حتی روحانیون و سادات را مستثنا نساخت و بر هیچ کس رحم ننمود و آن چنان کشتند که باقیماندگان به زاری و ناله و التماس تمنای بخشش نمودند و مقتولین در زمین قتلگاه مدفون شدند و تفصیل واقعه در مجالس المؤمنین و مختصری در فردوس التواریخ آمده است.

نه سال بعد از این وقایع هولناک شاه عباس مجددا شهر را به تصرف درآورد و حرم مطهر را بازسازی نمود و با بهای الماس مشهوری که توسط قطب شاه دکنی اهدا شده بود و به غارت رفته بود و بعدا توسط یکی از امرای ازبک بازگردانده شد حرم مطهر بازسازی و اراضی وسیعی جهت آستانه مقدسه خریداری شد.

اما چن