خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل نماز توسل به امام زمان (عج) و معنا و مفهوم استعانت از منظر قرآن کریم

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نماز توسل به امام زمان (عج) و معنا و مفهوم استعانت از منظر قرآن کریم :

مقدمه

از آنجا که انسان مخلوق است و در عین حال نیازهایی دارد این نیازها به تنهایی و بدون کمک گرفتن از دیگران میسر نمی شود بنابراین ضرورت دارد که ازکسی کمک و یاری بطلبد، این کسی که از او یاری طلبیده می شود باید بالاتر و غنی تر از خود فرد باشد تا بتواند نیاز او را برآورده کند. این موجود، کسی جز ذات باریتعالی نمی تواند باشد. و از آنجا که استعانت خواهی از خداوند هم به طور مستقیم و هم غیرمستقیم امکان پذیر می باشد، استعانت خواهی مستقیم از آن مخلصین و مخبتین و آبرومندان درگاه الهی است و سایرین بایستی آبرومندی را در درگاه خداوند واسطه قراردهند. که این واسطه ها می تواند انبیاء و اولیاء الهی و یا وسایل دیگری چون نماز روزه و عبادت و…باشد و خود خداوند به استعانت از این ذوات مقدسه امرکرده است و فرموده است وابتغوا الیه الوسیله(مائده/۳۵) برای تقرب به درگاه الهی از ذوات مقدسه یاری بجویید. ولی در نهایت استعانت منحصر به خداوند متعال بوده و این انبیاء و اولیاء الهی فقط، نقش واسطه را دارا هستند.

ازآنجایی که استعانت منحصر به خداوند متعال است عده ای با استناد به آیه «إِیَّاکَ نَستَعِینُ» اشاره می کنند که استعانت جستن از غیر خدا می تواند شرک باشد. در حالی که اعتقاد ما بر این است که کمک کننده واقعی در تمامی مراحل خداوند است و انبیاء و اولیاء الهی واسطه فیض هستند، و کمک خواستن، یاری طلبیدن و استعانت جستن از آنها با استعانت و کمک خواهی از خدا منافات ندارد و شرک نمی باشد. این موضوع از آن جهت اهمیت پیدا می کند که درکتابهای مستقلی نوشته نشده است. هدف از انتخاب این موضوع این است که روشن نماید بین آیات استعانت از خداوند و استعانت از امام زمان(علیه السلام) هیچ تناقضی وجود ندارد و استعانت از امام زمان(علیه السلام) استعانت از باریتعالی است.

انواع استعانت

استعانت به معنای طلب کمک و مساعدت برای تمام کردن کاری است که کسی دیگر نمی تواند او را کمک کند. حال این کمک و مددرسانی انواع مختلفی دارد که در ذیل به آن اشاره می شود:

استعانت حلال و مباح:

عبارت است از یاری خواستن از خداوند متعال در همه امور مادی و معنوی و دنیوی و اخروی. و همچنین یاری خواستن از غیر او که به اذن خداوند انجام می گیرد. در صورتی که ما غیر او را، در این یاری خواستن مستقل ندانیم این استعانت، حلال و مجاز است. و اگر ما از غیر خدا استعانت می جوییم به این دلیل است که خود خداوند امر به استعانت از دیگران کرده است. آیه می فرماید: تَعاوَنُوا عَلَی البِّرِ وَ التَّقوی(مائده/۲)و باید با یکدیگر در نیکوکاری و تقوا کمک کنید. این نوع استعانت، امری مطلوب و مورد ترغیب و تشویق شریعت است. به نمونه هایی از این نوع استعانت اشاره می شود:

استعانت از خداوند

ازآنجایی که خداوند آفریننده تمام هستی است و از هر چیزی بی نیاز است ایجاب می کند که از او استعانت بجوییم.

آیه می فرماید: «اِیَّاکَ نَستَعِینُ» (حمد/۵) (پروردگارا!) تنها از تو یاری می جوییم. استعانت از خداوند متعال فقط به عبادتش منحصر نمی شود اگر چه مددخواهی از او بلافاصله بعد از هر عبادت آمده است «ایاک نعبد و ایاک نستعین» اما یاری جستن از خداوند فقط در عبادت او انحصار پیدا نمی کند بلکه منظور از انحصار استعانت از خداوند در مطلق امور است و این عمومیت استعانت علاوه بر آیه ۵ حمد از آیات زیر فهمیده می شود: «وَاسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاهِ وَإِنَّهَا لَکبِیرَهٌ إِلَّا عَلَی الْخَاشِعِینَ» (بقره/۴۵) و یاری جویید از خدا به صبر و نماز، که نماز(با حضور قلب) امری بسیار بزرگ و دشوار است مگر بر خداپرستان فروتن.«یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاهِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ» (بقره/۱۵۳) ای اهل ایمان،(در پیشرفت کار خود) از صبر و مقاومت کمک گیرید و به ذکر خدا و نماز توسّل جویید که خدا با صابران است. در هیچ یک از این آیاتی که اشاره شد متعلق استعانت بیان نشده است. هم چنین در تفسیر کشاف اشاره شده که: استعانت به صورت مطلق آمده است تا شامل هر آن چیزی شود که درباره ی آن باید استعانت جست و در آیه «ایاک نعبد و ایاک نستعین» بهتر آن است که معنای عبادت این باشد که مراد با انجام پرستش و استعانت به توفیق و عنایت الهی انجام پذیرد. (کشاف،۱۴۰۷، ۱، ص۱۵)

استعانت از صبر و نماز

یکی از وسایلی که خداوند امر به استعانت از آنها کرده است، صبر و نماز است. خداوند می فرماید:«وَاسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاهِ وَإِنَّهَا لَکبِیرَهٌ إِلَّا عَلَی الْخَاشِعِینَ» (بقره/۴۵) ازصبر و نماز یاری جوئید؛ (و با استقامت و مهار هوسهای درونی و توجه به پروردگار نیرو بگیرید؟) و این کار، جز برای خاشعان گران است.«یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاهِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ»(بقره/۱۵۳) ای افرادی که ایمان آورده اید! از صبر(و استقامت) و نماز، کمک بگیرید! (زیرا) خداوند با صابران است. از صبر و نماز برای کارهای مهم و حوادثی که در زندگی روزمره برایتان پیش می آید کمک بگیرید این جمله به این معناست که در حقیقت، یاوری به جز خداوند سبحان وجود ندارد، اوست که انسان را در هر زمانی یاری می رساند. انسان در سختی هایی که برایش پیش می آید از خود مقاومت و خویشتنداری نشان داده و با این استقامت ارتباط خود را به خداوند وصل می نماید، و از صمیم دل، متوجه او می شود. و به سوی او روی می آورد این همان صبر و نماز است. این دو بهترین وسیله برای پیروزی انسان است. زیرا صبر، هر سختی را آسان می کند و نماز که توجه به خداوند است روح ایمان را تازه می سازد و به انسان می فهماند که به جایی تکیه دارد که او ازلی است. و به وسیله ای متوسل شده، که گسستنی و پاره شدنی نیست.(موسوی همدانی،۱، ص۲۲۸) صبر از سخت ترین اعمالی باطنی و نماز از سخت ترین اعمال ظاهری است).مراغی،۱، ص۲۰۷)این دو آیه انسان را به دو اصل سفارش می کند، یکی اتکا به نفس و خود باوری است که تعبیر به صبر شده است و دیگری اتکا به خداوند متعال که نماز مظهر آن است. نماز از بزرگترین عبادتهایی است که قرآن بسیار بر آن تأکید کرده است.«اتْلُ مَا أُوحِی إِلَیک مِنَ الْکتَابِ وَأَقِمِ الصَّلَاهَ إِنَّ الصَّلَاهَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْکرِ وَلَذِکرُ اللَّهِ أَکبَرُ وَاللَّهُ یعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ»(عنکبوت/۴۵) آنچه را از کتاب (آسمانی) به تو وحی شده تلاوت کن، و نماز را برپا دار، که نماز (انسان را) از زشتیها و گناه بازمی دارد، و یاد خدا بزرگتر است؛ و خداوند می داند شما چه کارهایی انجام می دهید!وقتی که انسان در برابر سختی ها و مشکلات قرار می گیرد و نیروی خود را برای مقابله با آن مشکلات ناچیز می بیند نیاز به تکیه گاهی پیدا می کند که از هر جهت نامحدود و بی انتهاست. برای پیروزی بر مشکلات بوجود آمده او نیاز به دو رکن اساسی دارد: یکی پایگاه نیرومند درونی و دیگری تکیه گاه محکم بیرونی است.(مکارم شیرازی،۱، ص۵۱۸-۵۱۹)از امام صادق (علیه السلام) روایت شده است که: «کان علی علیه السلام اذا اهاله امر فزع قام الی الصلاه ثم تلاهذه الایه و استعینوا»هنگامی که مشکلی مهم برای امام علی(علیه السلام) پیش می آمد به نماز برمی خواست و سپس این آیه «استعینوا بالصبر و الصلاه» را می خواند.(کلینی، فروع کافی،۱۳۶۳، ج۳، ص۴۸۰)عیاشی از عبدالله بن طلحه از امام صادق(علیه السلام) روایت کرده است که منظور از صبر، روزه است.(عیاشی، تفسیرعیاشی، ج۱، ص۸۷) هم چنین از امام علی (علیه السلام) روایت شده که صبر، همان روزه است و فرموده هر وقت حادثه ای برای کسی پیش آمد روزه بگیرد تا خداوند آن مشکل را برطرف سازد زیرا خداوند در آیات امر فرموده است.(کلینی، همان، ج۴، ص۶۳) علت اینکه منظور از صبر روزه است این است که خداوند روزه را در قرآن صبر خوانده است. «وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّهً وَحَرِیرًا»(انسان/۱۲) به پاداش صبری که کرده اند پاداششان را بهشت و حریر داد. منظور از «صبروا» در آیه یعنی «صاموا» روزه گرفتند. تا با نماز مناسب باشد. (ابوالفتوح رازی،۱، ص۵۵) صبر یعنی شکیبایی و خودداری نفس بر آنچه که عقل و شرع حکم می کند و آن را می طلبد یا آنچه که عقل و شرع، خودداری نفس از آن را، اقتضا می کند. پس صبر و شکیبایی عام است. روزه از آن جهت صبر نامیده شده است که روزه نوعی خویشتن داری است. (راغب،۴۷۴)

استعانت از قرآن کریم

یکی دیگر از وسایلی که شریعت، توسل و استعانت به آن را، وسیله ای برای تقرب به خداوند متعال معرفی کرده است همان توسل و استمداد به تلاوت قرآن کریم است. در حقیقت این نوع توسل و استعانت همان توسل به خود خداوند است که باعث گشایش هر مشکلی می شود زیرا قرآن کریم همان کلام خداست که بر قلب پیامبر (صلی الله علیه و آله) نازل شده است. با این وجود، شایسته است که به قرآن به عنوان وسیله ی الهی متوسل شویم.(سبحانی، وهابیت مبانی فکری وکارنامه عملی، ۲۲۹) خداوند می فرماید:«… وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا(مزمل/۴) به تلاوت آیات قرآن با توجه کامل مشغول باش.سیاق آیات قبل، درباره نماز شب و عبادت شبانه است همان طور که نماز وسیله ای برای استعانت از خداوند است بنابراین قرآن نیز می تواند وسیله ای برای تقرب به درگاه الهی باشد. بسیاری از روایات نیز مشروعیت این عمل را ثابت می کنند. از جمله احمد بن حنبل روایت کرده است که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمودند: «إقروأ القرآن وأسالو الله تبارک و تعالی من قبل أن یجیء قوم یسألون به الناس» قرآن را تلاوت کنید و بوسیله ی آن خداوند تبارک وتعالی را بخوانید پیش از اینکه گروهی بیایند که بوسیله ی آن مردم را می خواندند»(ابن حنبل،۴، ص۴۴۵) این روایت می رساند که درخواست و سؤال کردن از چیزهایی که نزد خداوند منزلت و کرامت دارد، جایز است قرآن یکی از این وسایل است.

استعانت از امام زمان علیه السلام

امام زمان از آبرومندان درگاه الهی است و برای استعانت از خداوند بایستی از آبرومندی امام زمان در در گاه خداوند بهره جست و او را واسطه قرار داد. خداوند به استعانت از این ذوات مقدسه امرکرده است و فرموده است وابتغوا الیه الوسیله»(مائده/۳۵) برای تقرب به درگاه الهی از ذوات مقدسه یاری بجویید. ولی در نهایت استعانت منحصر به خداوند متعال بوده و این انبیاء و اولیاء الهی فقط، نقش واسطه را دارا هستند. ازآنجایی که استعانت منحصر به خداوند متعال است عده ای با استناد به آیه «إِیاک نَسْتَعِینُ» اشاره می کنند که استعانت جستن از غیر خدا می تواند شرک باشد. در حالی که اعتقاد ما بر این است که کمک کننده واقعی در تمامی مراحل خداوند است امام زمان (علیه السلام) واسطه فیض هستند، و کمک خواستن، یاری طلبیدن و استعانت جستن از ایشان با استعانت و کمک خواهی از خدا منافات ندارد و شرک نمی باشد.

استعانت از بهشتیان

اهل جهنم اهل بهشت را ندا می زنند که از آنان آب بگیرند و یا از چیزهایی که خداوند روزیشان کرده به آنها هم بدهند. آنگاه جوابی که می شنوند این است که خداوند این دو را، بر کافران حرام دانسته است. این استعانت آنان، استعانتی بی حاصل است.آیه می فرماید: «وَنَادَی أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّهِ أَنْ أَفِیضُوا عَلَینَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَکمُ اللَّهُ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَی الْکافِرِینَ»(اعراف/۵۰) اهل دوزخ از بهشتیان تنها استعانت از آب را نمی کنند بلکه تقاضای همه ی نعمتها را دارند. البته اگر از میان همه ی نعمتها آب را به کار برده است و آنگاه بقیه ی نعمتها را به آن عطف کرده است از این جهت است که برای دوزخیان و مبتلایان به آتش دوزخ، آب از هر چیز دیگری ضروری تر است. (موسوی همدانی،۸، ص۱۶۵-۱۶۶) ولی جوابی که بهشتیان به آنان می دهند این است که خداوند آب و طعام را بر آنان حرام کرده است.)طبری،۸، ص۱۴۳(

استعانت های حرام و ممنوع:

عبارت است از کمک گرفتن از چیزی یا کسی در کارهای حرام. مانند: استعانت بر ساختن شراب و کارهای حرام دیگر که شرع آنها را مذموم دانسته است و استعانت در آنها هم، حرام است. خداوند می فرماید: «وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ»(مائده/۲) و(هرگز) در راه گناه و تعدّی همکاری ننمایید! و از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید که مجازات خدا شدید است! استمداد از غیر خداوند، در صورتی که آن غیر دارای قدرت و تاثیر مستقل و در عرض خداوند باشد، امری حرام و ممنوع شمرده می شود.

نمونه هایی از استعانت حرام

استعانت از شیطان

گناهکاران در قیامت با ناله و نفرین به فکر می افتند، تا گناه خود را به دوش شیطان بیندازند ولی شیطان هم گمراهی و انحراف او را، معلول اراده ی خود فرد گناهکار می داند و به مجرمان می گوید:«وَقَالَ الشَّیطَانُ لَمَّا قُضِی الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُکمْ فَأَخْلَفْتُکمْ وَمَا کانَ لِی عَلَیکمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُکمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلَا تَلُومُونِی وَلُومُوا أَنْفُسَکمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِکمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِی إِنِّی کفَرْتُ بِمَا أَشْرَکتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِینَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ»(ابراهیم/۲۲) و شیطان، هنگامی که کار تمام می شود، می گوید: «خداوند به شما وعده حق داد؛ و من به شما وعده (باطل) دادم، و تخلف کردم! من بر شما تسلطی نداشتم، جز اینکه دعوتتان کردم و شما دعوت مرا پذیرفتید! بنابراین، مرا سرزنش نکنید؛ خود را سرزنش کنید! نه من فریادرس شما هستم، و نه شما فریادرس من! من نسبت به شرک شما درباره خود، که از قبل داشتید، (و اطاعت مرا همردیف اطاعت خدا قرار دادید) بیزار و کافرم!» مسلماستمکاران عذاب دردناکی دارند!سیاق آیات قبل، اینگونه است که می گوید در روز قیامت افراد ضعیف از بزرگان استکبار، درخواست می کنند که از گناهان آنان بکاهند ولی سران کبر در جواب می گویند اگر خداوند در دنیا ما را توفیق هدایت داده بود ما هم حتما شما را هدایت می کردیم ولی الان چاره ای جز صبر نداریم. و در این آیه شیطان خود را تبریه می کند و خود فرد را مقصر اصلی نافرمانی از خدا می داند و می گوید: من همین وسوسه ها و دعوتها را نسبت به بعضی مؤمنان داشتم ولی آنها قوی بودند و هوشیار و متذکر می شدند و از من پیروی نمی کردند شما هم می توانستید مانند آنان باشید.

استعانت از بت ها

مشرکان از بت هایی که به عنوان خدا انتخاب کرده اند استعانت می طلبیدند اما دریغ از اینکه از آنها جوابی بشنوند. خداوند می فرماید:«وَالَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا یسْتَطِیعُونَ نَصْرَکمْ وَلَا أَنْفُسَهُمْ ینْصُرُونَ»(اعراف/۱۹۷) و آنهایی را که جز او می خوانید، نمی توانند یاریتان کنند، و نه(حتی) خودشان را یاری دهند؛ هدف بت پرستان یاری جستن از بت هاست ولی این آیه آن را رد می کند. خود بتهایی که شما آنها را می پرستید حداقل باید خود، از حوادث روزگار مصون باشند ولی اینگونه نیست. معبودهای شما فاقد شعور و اراده و قدرت هستند و نمی توانند خود را اداره کنند چه برسد به شما که بخواهند به استعانت شما پاسخ بدهند بنابراین چنین معبودهایی شایسته ی پرستش نیستند.(قرائتی،۴، ۱۳۶۰، ص۲۵۳)خداوند می فرماید: «قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلَا یمْلِکونَ کشْفَ الضُّرِّ عَنْکمْ وَلَا تَحْوِیلًا»(اسراء/۵۶(بگو: «کسانی را که غیر از خدا(معبود خود) می پندارید، بخوانید! آنها نه می توانند مشکلی را از شما برطرف سازند، و نه تغییری در آن ایجاد کنند.

اسباب و وسایل استعانت

همانگونه که در مفهوم شناسی گفته شد وسیله چیزی است که موجب رسیدن به مقصد می شود به عبارت دیگر وسایل، واسطه تقرب هستند. انسان در هر مقامی که هست نیازمند فردی است که آن فرد بتواند نیاز او را در همان بعد، برآورده سازد. بنابراین نیاز انسان به انسانهای دیگر محدود است زیرا وابسته به خداوند متعال است و هیچ سهمی از استقلال ندارد از این رو در همه ی شئون و هستی خود، نیازمند خداوند متعال است و خداوند نیاز او را برآورده می سازد چون بی نیاز مطلق است و انسان در هر حال به او نیازمند است. بنابراین باید فقط از خداوند استعانت جست. ولی همین خداوند امر فرموده است که در توسل و استعانت از او به وسایلی تمسک بجویند. یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَیهِ الْوَسِیلَهَ…(مائده/۳۵) ای اهل ایمان، از خدا بترسید و به سوی او وسیله جویید. از طرف دیگر انسان موجودی فقیر و نیازمند آفریده شده است و هر فقیری هم نیازمند به کمک است تا از راه کمک خواهی از دیگران و کمک کردن کردن به او نیازهایش را برطرف سازد. همین نیازهاست که انسانها را به یکدیگر نزدیک کرده و آنها را به هم پیوند می دهد و همین پیوند سبب می شود تا هر انسانی به میزان استطاعتی که خداوند به او داده است نیاز طرف مقابل را برآورده کند خواه این نیاز مادی باشد یا معنوی. دلیل اینکه چرا باید از وسایل استعانت جست این است که خود خداوند امرکرده است آیه فوق به آن اشاره نمود و این امر الهی به استعانت از وسایل، هیچ منافاتی با حصر استعانت از خداوند ندارد و استعانت از وسایل همان استعانت از خداوند است. در اینکه مصداق این وسیله در آیه مزبور چه چیزی هست در نورالثقلین آمده است که منظور از «وسیله» همان وجود مقدس معصومان بویژه اهل بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) است به طوری که در معنای «وسیله» از پیامبر (صلی الله علیه و آله) نقل شده که منظور از وسیله، امامان از فرزندان امام حسین(علیه السلام) هستند. کسی که از آنان اطاعت کند از خداوند اطاعت کرده و کسی که از فرمان آنان سرپیچی کند خداوند را نافرمانی کرده است آنان عروه الوثقی و وسیله به سوی خداوند متعال هستند.(عروسی حویزی،۱۴۱۵،۱، ص۶۲۶)

استعانت انبیاء الهی از اسباب و وسایل

همانطور که انسان مجاز به استمداد و استعانت از وسایل است انبیاء نیز مجاز به این استعانت هستند که به نمونه هایی از این موارد اشاره می کنیم:

استعانت حضرت موسی علیه السلام

حضرت موسی(علیه السلام) همکاری برادرش هارون(علیه السلام) را از خداوند متعال درخواست می کند. «وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی»(طه/۲۹) حضرت موسی(علیه السلام) از پروردگارش درخواست می کند که از خاندانش وزیری برایش قرار دهد می گوید: منظورم از وزیر، هارون برادرم می باشد تا در امر رسالت مرا یاری کند. خداوند هم به اجابت این استعانت حضرت موسی(علیه السلام) جواب مثبت می دهد. «قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَک بِأَخِیک وَنَجْعَلُ لَکمَا سُلْطَانًا فَلَا یصِلُونَ إِلَیکمَا بِآیاتِنَا أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَکمَا الْغَالِبُونَ» (قصص/۳۵) فرمود: «بزودی بازوان تو را بوسیله برادرات محکم(و نیرومند) می کنیم، و برای شما سلطه و برتری قرار می دهیم؛ و به برکت آیات ما، بر شما دست نمی یابند؛ شما و پیروانتان پیروزید!»

استعانت حضرت لوط علیه السلام

از قوم خود حضرت لوط(علیه السلام) از قوم خودش استعانت خواست. حضرت فرمود: آیا در میان شما مردی هست که رشید باشد و عمل به معروف و نهی از منکر کند و مردم را از این کار زشت بازدارد. «وَجَاءَهُ قَوْمُهُ یهْرَعُونَ إِلَیهِ وَمِنْ قَبْلُ کانُوا یعْمَلُونَ السَّیئَاتِ قَالَ یا قَوْمِ هَؤُلَاءِ بَنَاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ فِی ضَیفِی أَلَیسَ مِنْکمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ»(هود/۷۸)قوم او(بقصد مزاحمت میهمانان) بسرعت به سراغ او آمدند و قبلا کارهای بد انجام می دادند- گفت: «ای قوم من! اینها دختران منند؛ برای شما پاکیزه ترند!(با آنها ازدواج کنید؛ و از زشتکاری چشم بپوشید!) از خدا بترسید؛ و مرا در مورد میهمانانم رسوا نسازید! آیا در میان شما یک مرد فهمیده و آگاه وجود ندارد؟!» حضرت لوط (علیه السلام) وقتی هجوم قوم خود را برای عمل زشت، ملاحظه کرد فرمودند:«أَلَیسَ مِنْکمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ» آیا یک مرد رشد یافته در میان شما نیست؟ حضرت از قوم خود خواست تا او را کمک کنند تا او و میهمانانش را از شر افراد ظالم نجات دهند فرمود: آیا کسی هست که اینان را به حق هدایت کند و از راه زشت باز دارد؟ زیرا حرف حضرت در آنها اثری نداشت آن مردم آن قدر منحرف شده بودند که مصداق کلام خدای تعالی شده بودند که فرموده: «لَعَمْرُک إِنَّهُمْ لَفِی سَکرَتِهِمْ یعْمَهُونَ» (حجر/۷۲) به جان تو قسم که این مردم دنیا همیشه مست شهوات نفسانی و به حیرت و غفلت و گمراهی خواهند بود.

استعانت حضرت عیسی(علیه السلام) از حواریون

«فَلَمَّا أَحَسَّ عِیسَی مِنْهُمُ الْکفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِی إِلَی اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِیونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ»(آل عمران/۲۷) چون عیسی دریافت که به او ایمان نمی آورند، گفت: چه کسانی در راه خدا یاران منند؟ حواریان گفتند: ما یاران خداییم. به خدا ایمان آوردیم. شهادت ده که ما تسلیم هستیم.هنگامی که حضرت عیسی(علیه السلام) کفر بنی اسرائیل و عناد و آزار و اذیت و استهزاء آنها را دید دریافت و فهمید که قصد کشتن او را دارند و حضرت از ایمان آوردن آنها ناامید شد رو به آنان کرد و فرمود: کیست که مرا در عبودیت خدا و یا در تقوا و یاری رساندن دین الهی کمک رساند؟ حواریون در پاسخ حضرت (علیه السلام) عین درخواست او را به زبان آوردند و گفتند مائیم انصار خداوند، و ما به خداوند ایمان آوردیم و شاهد باش بر اینکه ما تسلیم شدگانیم.(مراغی،۳، ص۳۲۱-۳۲۲(

استعانت ذوالقرنین از مردم

ذوالقرنین از مردم طلب استعانت کرد: «قَالَ مَا مَکنِّی فِیهِ رَبِّی خَیرٌ فَأَعِینُونِی بِقُوَّهٍ أَجْعَلْ بَینَکمْ وَبَینَهُمْ رَدْمًا»(کهف/۹۵)(ذوالقرنین) گفت: «آنچه پروردگارم در اختیار من گذارده، بهتر است (از آنچه شما پیشنهاد می کنید)! مرا با نیرویی یاری دهید، تا میان شما و آنها سد محکمی قرار دهم! مردم به ذوالقرنین پیشنهاد دادند تا مالی را جمع کنند و سدی در مقابل یأوج و مأوج بسازند. ذوالقرنین پیشنهاد مال را نپذیرفت و گفت آنچه را که خداوند به من ارزانی کرده است (منظور همان نیرو و قدرتی است که خداوند به حضرت عطا کرده است) از مالی که شما پیشنهاد می دهید ارزشمند تر است و من به آن احتیاج ندارم ولی برای پیشنهاد ساختن سد، باید مرا کمک انسانی دهید. و از لحاظ نیروی انسانی و مصالح و… مرا یاری کنید(فضل الله،۱۴، ص۳۹۰)

استعانت حضرت یوسف (علیه السلام) از هم بند آزاد شده

«وَقَالَ لِلَّذِی ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا اذْکرْنِی عِنْدَ رَبِّک فَأَنْسَاهُ الشَّیطَانُ ذِکرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِی السِّجْنِ بِضْعَ سِنِینَ»(یوسف/۴۲)و به آن یکی از آن دو نفر که می دانست رهایی می یابد، گفت: «مرا نزد صاحبت[سلطان مصر] یادآوری کن!» ولی شیطان یادآوری او را نزد صاحبش از خاطر وی برد؛ و بدنبال آن،(یوسف) چند سال در زندان باقی ماند.حضرت یوسف(علیه السلام) به دوستش که در زندان بود و فهمید که از زندان آزاد می شود گفت وقتی که آزادشدی سفارش من را هم به پادشاه بکن. از آنجا که خدا را فراموش کرده و از غیر او (زندانی آزاد شده) یاری خواست ملائکه بر او نازل شد و به حضرت فرمود: هفت سال در اینجا خواهی ماند. حضرت فرمود آیا خداوند از من راضی می شود؟ ملائکه فرمود: بله- خداوند از تو راضی می شود. حضرت فرمود: اگر این هفت سال، هفتاد سال باشد تحمل می کنم.(ابوالفتوح رازی،۱۱، ص۸۱)

توحید در استعانت

انسان موحد همواره بر آن است که جلوه های توحید را در لفظ و مفهوم محدود ننماید بلکه همه ی شئون اعتقادی، اخلاقی و عملی خود را رنگ توحیدی ببخشد اگر انسان امروز به بن بست رسیده است دلیلش همان استعانت از قدرتهای خیالی است که مانند سراب، انسانی را که تشنه ی حقیقت است به یأس و ناامیدی سوق می دهد و روزبه روز او را مأیوس تر می کند چنانکه درقرآن آمده است: «وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَکنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَمَا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِی یدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَیءٍ لَمَّا جَاءَ أَمْرُ رَبِّک وَمَا زَادُوهُمْ غَیرَ تَتْبِیبٍ»(هود/۱۰۱)ما به آنها ستم نکردیم؛ بلکه آنها خودشان بر خویشتن ستم روا داشتند! و هنگامی که فرمان مجازات الهی فرا رسید، معبودانی را که غیر از خدا می خواندند، آنها را یاری نکردند؛ و جز بر هلاکت آنان نیفزودند!یکی از اموری که انسان را از این سرخوردگی نجات می بخشد شناخت حقیقت استعانت و رسیدن به مرتبه ی توحید در استعانت است که منشأ آثار مثبت و سازنده ای در روح انسان و در زندگی فردی و اجتماعی او می باشد. توحید در استعانت که تمامی امور انسان را دربر می گیرد، جایی برای غیر خدا باقی نمی گذارد. چرا که غیر خدا نمی تواند معین و یاور باشد. اگر کسی هم بتواند معین و مددرسان باشد باز هم از خداوند سرچشمه گرفته است. که آن هم عین توحید است. در واقع توحید در استعانت همان دست یافتن به تکیه گاه محکمی است که فنا و نابودی در آن راه ندارد و در او نشانی از ضعف و نقص نیست و این همان به همه چیز رسیدن و به همه چیز راه یافتن است. توحید از ماده ی وحدت به معنای انفراد در ذات و صفت و فعل است.)مصطفوی،۱۳، ۱۳۶۰، ص۴۸) توحید از «وحد» به معنای انفراد است. واحد در حقیقت چیزی است که هیچ جزیی برای او نیست.(راغب،۸۵۷) توحید در استعانت یعنی اینکه فقط از خداوند متعال استعانت طلبیده شود.(ایاک نستعین) زیرا او مستعان حقیقی و واقعی است و غیر او همه نیازمند و فقیرند. او غنی و بی نیاز است. این حصر استعانت، حجت توحید افعالی است یعنی اینکه انسان برای انجام عبادت نیز باید از خداوند طلب استعانت نماید تا خداوند به او توفیق بر عبادت بهتر را عطا نماید. قبلا بیان شد که فقط خداوند مستعان واقعی است و دیگران هم اگر می توانند به انسانهای دیگر یاری رسانند صرفاً به خاطر توانایی و قدرتی است که خداوند به آنان عطا کرده و هیچ کدام در این یاری رسانی مستقل نیستند بلکه وابسته به فیض خداوند متعال هستند. و این استعانت از غیر هیچ تنافی با توحید در استعانت ندارد زیرا همانطور که بیان شد انسان قدرت و نیروی خود را در مددرسانی مستقل از خداوند نمی دانند که بگوئیم این استعانت از غیر منافاتی با توحید در استعانت داشته باشد. با توجه به نیازمندی مطلق انسان به خداوند متعال می توان گفت که استعانت از خداوند برای انسان اولاً که لازم و ضروری است و ثانیاً اینکه برای انسان کمال محسوب می شود. متعلق استعانت شامل همه ی شئون خداوند است و اینکه هر چیزی که از انسان صادر می شود همه به خداوند متعال بازمی گردد و پاسخی که از خداوند به فرد استعانت کننده برمی گردد همه از فیض خداوند متعال است(جوادی- آملی، استعانت به صبر و نماز، ۱۳۸۸ ش۳۳۴، ص۱۱)در استعانت از خداوند متعال، بر انسان واجب است که در هر کسب وکاری فقط از اویاری بطلبد و اگر خداوند به انسان حسن تدبیر و خودرأیی داده است به این معنی نیست که انسان را از خداوند بی نیاز کند. استعانت به این معنا، مترادف با توکل به خداست. این همان کمال توحید و عبادت خالص خداوند است هرکس با خداوند باشد بنده خاضع و خداترس است.(مراغی،۱، ص۳۴-۳۵)

حصر استعانت در استعانت از خداوند

حصر استعانت در خداوند یعنی اینکه فقط از او طلب کمک شود. حصر استعانت از خدای سبحان همانند حصر عبادت در آیه «إِیاک نَعْبُدُ» تخصیص ناپذیر است زیرا هر چه برای رفع نیاز مورد استفاده قرار می گیرد همه از شئون فاعلیت خداوند متعال است.(جوادی آملی، تسنیم،۱، ص۴۴۲) آیه می فرماید:«إِیا ک نَعْبُدُ وَ إِیاک نَسْتَعِینُ»(پروردگارا!) تنها تو را می پرستیم؛ و تنها از تو یاری می جوییم. ایاک نستعین یعنی استمداد و استعانت طلبیدن از خداوند برای توفیق یافتن بر عبادت بیشتر و بهتر است که به نحو احسن و خالص تر انجام گیرد.(خوئی، ۱۳۸۴، ص۶۶۵(«ایاک نعبد» دلیل توحید در عبادت است و «ایاک نستعین» دلیل توحید افعالی است خداوند بهره مؤمن را در این آیه قرارداده است تا اگر انسان معرفتی را بدست آورد به خودش مغرور نشود و بفهمد که اگر توفیق و قدرت و توانایی و یاری خداوند نبود هیچ کاری از او ساخته نبود و خودش هم آفریده نمی شد تا چه رسد به این که بتواند کاری انجام دهد. «ایاک» بر دو فعل «نعبد» و «نستعین» مقدم شده است و این نشانگر انحصار است به این معنا که خدایا تنها تو را می پرستم و تنها از او استعانت می طلبم. تکرار مفعول برای تخصیص استعانت به معین حقیقی و واقعی است. ایاک نستعین بیان این حقیقت است که خدایا توفیق و یاری بر پرستش و بندگی ات را تنها از تو می خواهم. توفیق به معنای فراهم کردن اسباب چیزی است که در پیدایش به آنها نیاز هست. از این رو نمی توان گفت کسی که دیگری را در کاری یاری می رساند به او توفیق داده است چرا که او توانسته است فقط یک یا تنها قسمتی از کار فراهم کند. و فراهم کردن همه ی اسباب و مقدمات از حیطه ی قدرت انسان ها خارج است و فقط در انحصار خداوند قرار گرفته است. به همین دلیل تنها خداوند متعال است که باید از او توفیق خواست.(ترجمه مجمع البیان،۱، ص۷۰-۷۱)

عدم منافات استعانت از غیر خدا با توحید در استعانت

انسان موحد همانگونه که جز خدا را نمی پرستد در زندگی دنیوی و اخروی خود نیز نباید جز خداوند متعال یاری بطلبد از این رو است که خداوند توحید در استعانت را به توحید در عبادت عطف می کند و مسلمانان را فرمان می دهد که در نمازهای ۵ گانه ی خود «ایاک نعبد و ایاک نستعین» را بر زبان آورند. این حصر استعانت در خداوند ایجاب می کند که انسان از غیر خداوند مدد نجوید و خود را معین و مددکار کسی هم نپندارد زیرا تنها او مستعان است. خداوند می فرماید: «وَجَاءُوا عَلَی قَمِیصِهِ بِدَمٍ کذِبٍ قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکمْ أَنْفُسُکمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِیلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَی مَا تَصِفُونَ»(یوسف/۱۸) و پیراهن او را با خونی دروغین (آغشته ساخته، نزد پدر آوردند؛ گفت: «هوسهای نفسانی شما این کار را برایتان آراسته! من صبر جمیل (و شکیبائی خالی از ناسپاسی) خواهم داشت؛ و در برابر آنچه می گویید، از خداوند یاری می طلبم!» آیات استعانت از یک سو انسان را بر این، امر می کند که جز از خداوند استعانت نجویند. و از سوی دیگر برخی آیات قرآن دستور به این داده اند که یکدیگر را یاری و مدد رسانید و دستور به استعانت از وسایل را می دهند. «وَاسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاهِ وَإِنَّهَا لَکبِیرَهٌ إِلَّا عَلَی الْخَاشِعِینَ»(بقره/۴۵(از صبر و نماز یاری جوئید؛ (و با استقامت و مهار هوسهای درونی و توجه به پروردگار، نیرو بگیرید؛) و این کار، جز برای خاشعان، گران است. «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاهِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ»(بقره/۱۵۳) ای افرادی که ایمان آورده اید! از صبر(و استقامت) و نماز کمک بگیرید! (زیرا خداوند با صابران است. ممکن است این توهم پیش آید که هم مددجویی و مستعین شدن جایز است و هم مددکاری و مستعان بودن. به عبارت دیگر انسان هم می تواند مستعین باشد و هم می تواند مستعان باشد. آیه می فرماید: «وَتَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَالتَّقْوَی…»(مائده/۲) و(همواره) در راه نیکی و پرهیزگاری با هم تعاون کنید! سوالی که مطرح می شود این است که آیا این حصر استعانت در خداوند، با استعانت از غیر تنافی دارد؟پاسخی که به این سؤال داده می شود منفی است. با توجه به توحید افعالی، همه ی کارهای نیک نیکوکاران از آن خداوند است و همه ی فاعلها از درجات و شئون فاعلیت او سرچشمه می گیرند. خداوند متعال همانطور که غذا و آب را آفرید و به آنان خاصیت سیر و سیراب کردن را داد، انسان مددکار را نیز آفرید و به او توان کمک رسانی و گره گشایی از مشکلات مردم را داد در حقیقت این انسان نشانه ی خداوند است و کارهای او همه از خداوند سرچشمه می گیرد و همانطور که گفتیم هیچ معینی در استعانت، مستقل نیست و کسی که توفیق کارهای خود را دارد باز هم باید خود را نشانی از ذات الهی بداند. از آنجا که جهان را خداوند اداره می کند این استعانت از غیر، هیچ منافاتی