خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل اثبات صدور حدیث از طریق مضمون شناسی و متن

فایل پاورپوینت کامل اثبات صدور حدیث از طریق مضمون شناسی و متن؛ انتخابی مطمئن برای ارائه‌ای حرفه‌ای

اسلایدهایی آماده برای استفاده:

فایل فایل پاورپوینت کامل اثبات صدور حدیث از طریق مضمون شناسی و متن شامل 120 اسلاید با طراحی دقیق و ساختاری استاندارد است که برای ارائه‌های رسمی یا چاپ، کاملاً مناسب و آماده استفاده می‌باشد.

ویژگی‌هایی که فایل فایل پاورپوینت کامل اثبات صدور حدیث از طریق مضمون شناسی و متن را متمایز می‌کند:

• طراحی بصری حرفه‌ای:فایل پاورپوینت کامل اثبات صدور حدیث از طریق مضمون شناسی و متن با بهره‌گیری از رنگ‌بندی هوشمندانه و چیدمان اصولی جهت انتقال بهتر مفاهیم ارائه.
• سهولت در اجرا: تمامی اسلایدها از پیش تنظیم شده‌اند و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.
• وضوح بالا و نظم ساختاری: کیفیت بالای عناصر گرافیکی و هماهنگی کامل در نمایش، تجربه‌ای بدون نقص را فراهم می‌سازد.

استاندارد بالا در تولید محتوا:

فایل فایل پاورپوینت کامل اثبات صدور حدیث از طریق مضمون شناسی و متن با رعایت اصول حرفه‌ای طراحی شده و عاری از هرگونه ایراد گرافیکی یا ناهماهنگی در نمایش می‌باشد.

نکته مهم:

در صورت مشاهده نسخه‌هایی با کیفیت پایین‌تر، توجه داشته باشید که ممکن است نسخه‌های غیررسمی باشند. نسخه اصلی فایل فایل پاورپوینت کامل اثبات صدور حدیث از طریق مضمون شناسی و متن تنها از طریق منبع معتبر در دسترس است.

هم‌اکنون فایل فایل پاورپوینت کامل اثبات صدور حدیث از طریق مضمون شناسی و متن را دریافت کرده و ارائه‌ای حرفه‌ای و متمایز تجربه نمایید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اثبات صدور حدیث از طریق مضمون شناسی و متن :

مقدّمه
انگیزه هایی چون انتقامجویی از اسلام،منافع سیاسی و فرقه ای و قومی، بزرگداشت خود و رونق بخشیدن به آثار خویش از یک سو، و سعی در ترغیب مردم به دین و ارزشهای الهی از سوی دیگر، موجب گردید که «جعل» و «دسّ»، به جوامع حدیثی مسلمانان راه یابد. حدیث مشهوری از پیامبر اکرم (ص) نشان می دهد که این پدیده، در زمان حیات آن حضرت نیز وجود داشته است:
مَن کذبَ علیّ متعمداً، فلیتبوَّأ مقعده مِن النّار.۱
هرکه از روی عمد به من نسبت دروغ دهد، باید جایی در آتش برای خود مهیّا سازد.
صبحی صالح می نویسد: «زنادقه به تنهایی(چنانکه حمّاد بن زید گفته است) چهارده هزار حدیث جعل کردند. عبدالکریم بن ابی العوجاء(مانَوی) به تنهایی، طبق اعتراف خود، چهار هزار حیث جعل کرد. آنگاه که در عهد مهدی عباسی خواستند او را گردن بزنند، فریاد برآورد: من در دین شما، چهار هزار حدیث اختراع کرده ام که در آن حلال را حرام وحرام را حلال می کند.»۲
آقای مدیر شانه چی نیز می نویسد:«عدّه ای از حسّ تمایل مردم به افسانه ها و سرگذشت ایّام گذشته، سوء استفاده نمودند و قصصی را که در میان قوم یهود شهرت داشت، با پر و بال بیشتری، در مجامع مسلمین نقل، و گروهی از صحابه خوشنام(چون ابن عباس) هم از آنها اخذ کردند و کم کم در طبقات بعد، روی حسن اعتماد به ناقلین، جزو مرویّات تفسیری به شمار آمدند».۳
این پدیده و عوامل دیگر، موجب پیدایش علوم و فنون حدیث شناسی و نقد حدیث گردید. روشی که برای نخستین بار میان محقّقان شیعه و اهل سنّت در نقد حدیث به کار گرفته شد، فنّ اثبات صدور حدیث از طریق راوی شناسی بود که به صورت علم رجال و شرح احوال راویان آشکار گردید؛ همانگونه که فنون دیگری چون دو علم «غرائب الحدیث» و «مختلف الحدیث»، برای معنی شناسی و متن شناسی حدیث به وجود آمد.
ابن خلدون می نویسد: «واز جمله دانشهای حدیث، اندیشیدن در اسانید و شناختن احادیثی است که عمل کردن به آنها واجب است و چنین حدیثهایی، برحسب سندی روایت می شوند که شروط آن کامل باشد… و آن، از راه شناختن راویان حدیث و اطمینان به عدالت و ضبط آنان حاصل می گردد… و آنگاه، به دنبال این گونه احادیث، الفاظ و اصطلاحاتی را که به متون حدیث مربوط است، مانند غریب، مشکل، مصحّف، مفترق و مختلف، و آنچه که مناسب آن باشد، می آورند. اینها قسمت عمده مسائلی است که محدّثان درباره آنها بحث و تحقیق می کنند».۴
ولی شناسایی صدور حدیث از راه شناخت متن و مضمون آن، چندان متداول و مورد تأکید نبوده است و در این حوزه، همچنان تأکید عمده بر علم رجال و راوی شناسی است. چنانکه خواهیم دید، اندیشمندان اسلامی به این اصل اصیل بی توجّه نبوده اند؛ امّا این شیوه، به عنوان یک معیار در نقد حدیث، میان فرزانگانْ برجستگی نداشته است.
شناخت متن و مضمون را نخست، مورّخان و پژوهشگران تاریخ علم، برای بررسی اسناد تاریخی، به کار گرفتند و از این رهگذر،بهره های فراوانْ نصیب مطالعات تاریخی کردند. ولی این اصل اصیل، در دنیای نقد حدیث، هنوز جایگاه ومنزلت شایسته خود را باز نیافته است. مقاله حاضر، گامی است در رهنمونی بِدان جایگاه.
این بررسی فشرده، جایگاه اثبات صدور از طریق مضمون شناسی را در سه محور اساسی به بحث می کشد: معیارهای اثبات صدور از طرق متن و مضمون، نقد حدیث و بررسی حوادث تاریخی، و بیان نگرش قرآن و نظرگاههای دانشمندان شیعه و اهل سنّت.

۱ معیارهای اثبات صدور از طریق متن و مضمون:
نخست لازم است بررسی شود که: غرض از اثبات صدور از طریق مضمون چیست؟ و اصولاً چه معیارهایی دارد؟ و تفاوت آن با سند شناسی رجالی و مضمون شناسی یا متن شناسی محض چیست؟
در پاسخ می گوییم: سند شناسی رجالی صرفاًَ سلسله راویان حدیث را با موازین سندی(چون تقسیم حدیث به صحیح، حسن، موثق و ضعیف) تعدیل یا تضعیف می کند. متن شناس یا مضمون شناسِ محض، در صددِ دستیابی به مراد گوینده و تبیین آن است و کاری با صدور حدیث ندارد؛ امّا محقّق صدور حدیث از طریق مضمون،می خواهد از راه قرائن متن و مضمون، ضرورت یا عدم ضرورت صدور آن حدیث را به دست آورد و بر اساس آن درباره حدیثْ داوری کند. البتّه این روش، معیارهایی دارد که باید در دو قلمرو بررسی شود: در قلمرو حدیث و در قلمرو حدیث شناس.

یک. در قلمرو حدیث
متن ومضمونی که ما را به صدور حدیث رهنمون می شود، چهار ویژگی اساسی دارد: مطابقت با عقل، مطابقت با قرآن، علوّ مضمون و تعالی تعبیر.
مرحوم شیخ طوسی در کتاب عدّه الأصول، چهار چیز را نشانه صحّت متن و مضمون حدیث می داند: موافقت با ادّله عقلی،مطابقت با کتاب خدا،موافقت با سنّت قطعی و اجماع.۵ چنانکه محقّقان دیگر، برای تشخیص حدیث جعلی، علائمی چون: خالی از مبالغه های غیر معقول بودن، موافقت با مسلّمات تاریخ و عدم مخالفت با مقصود شارع را نیز افزوده اند.
آنچه که نمی توان در آن تردید داشت، این است که حدیث از بُعدِ مضمونی باید دارای چهار ویژگی اساسی باشد:

الف) مطابقت با عقل: مفاد حدیث، نباید با مسلّمات عقلْ مخالف باشد. پس می توان گفت در صدور روایاتی که در آنها به جسم بودن خدا یا به امور خلاف عقل اشاره شده، باید تردید نمود؛ زیرا پیامبر اکرم(ص) و اهل عصمت، دارای علم و اندیشه برتر و برخوردار از علم غیر اکتسابی اند وامکان ندارد گفتار و کردارشان با عقلِ سالم، ناسازگار باشد. البتّه باید توجه داشت که گفتار انسان های بزرگ و اسوه ها، مثل شخصیّت و شاکله و کردارشان بزرگ است و به تعبیر قرآن، جز دست پاکان بر دامن آن نرسد(لایمسّه إلاّ المطهّرون). به همین سبب، ممکن است گاهی بلندی مضمون و کوتاهی اندیشه و تعقّلْ موجب شود حدیثی «غیرمعقول» به نظر آید که در این صورت، پژوهشگر باید جانب احتیاط را رعایت کند.

ب) مطابقت با کتاب خدا: معیار دیگر، مطابقت حدیث با قرآن است. چنانکه در علوم قرآنی و علم اصولْ مطرح شده است، قرآن محور است؛ زیرا از بعد سند، قطعی است و از بعد دلالت،مشتمل بر آیات محکم است(ذلک الکتاب لاریب فیه). طبق آیات صریح و روایات معتبر، قرآنْ معیار ارزشهاست. این روایات درکتاب شریف وسائل الشیعه و جوامع روایی دیگر، به تفصیل، ذکر شده است. در همان جا از پیامبر اکرم(ص) آمده است:
إنّ علی کلّ حقٍّ حقیقه وعلی کلّ صوابٍ نوراً، فما وافق کتاب اللّه فخذوه وما خالف کتاب اللّه فدعوه.۶
برای هر حقّی حقیقتی است و برای هر صواب، نوری. بنابراین، آنچه با کتاب خدا سازگار بود، بگیرید و آنچه ناسازگار بود، رها کنید.
روایات معتبر دیگری نیز بر لزوم عرضه روایات بر قرآن، تصریح دارند.۷
پس روایاتی که خدا را قابل رؤیت می دانند با آیه «لاتدرکه الأبصار وهو یدرک الأبصار»۸ منافات خواهند داشت؛ یا حدیثی که خلقت آسمانها و زمین را در هفت روز می داند، با آیه «اللّه الذی خلق السموات والأرض وما بینهما فی ستّه أیام»۹ معارض خواهد بود.

ج) علوّ مضمون: ممکن است مضمون حدیثْ چنان بلند باشد که صدور آن از غیر معصوم، ناممکن شمرده شود؛ چنانکه بهترین دلیل بر قطعیّ الصدور بودن قرآن، همان علوّ مضمون و اعجاز معنوی آن است. روایات که مرتبه نازله قرآن هستند، از نور و بلندی مضمون برخوردارند. همچنانکه ابن ابی الحدید، نهج البلاغه را به دلیل قرائن مضمونی، مسلّم الصدور می شناسند و اهل تردید را نکوهش می کند.
به عبارت دیگر، جهان با نظام شگفت انگیزش، آیینه جمال و جلال الهی است. همانطور که قرآن آیینه علم و قدرت بی چون حضرت باری و آسمانی بودن شخصیت بزرگوار نبی اکرم(ص) است. آثار و گفتار این آسمانیانِ روی زمین نیز، آیینه جمال و جلال حضرت حق و قرآن خواهد بود. همانگونه که از مطالعه کتاب تکوین و تشریع، به قدرت و عظمت خدا پی می بریم، از جمال گفتار و آثار پیامبران(ص) و اولیای خاصّ حضرت حق نیز، به اعتبار صدوری آنها، پی خواهیم برد.

د) تعالی تعبیر: چنانکه مضمون حدیث ممکن است پایین، متوسط، شاهکار و یا در حدّ اعجاز باشد، صور خیال، نکات بدیعی، واژه ها و ترکیبهای به کاررفته در سخن نیز ممکن است شاهکار یا در حدّ اعجاز باشند. تعابیر قرآنی و غالب سخنان اهل عصمت، از نوع اعجازند؛ یعنی هیچ کس نمی تواند در قلمرو تعبیر و متن، نظیر آنها را بیاورد و به همین دلیل است که قرآن، ادبای جهان را به مبارزه طلبیده است.

دو.در قلمرو حدیث شناس
اثبات صدور از طریق مضمون شناسی، مستلزم وجود شرایط ومعیارهای خاصّی در حدیث شناس است؛ یعنی ممکن است غالب متفکّران بتوانند از طریق متن و مضمون، مجعول بودن حدیثی را(در بعد سلبی صدور) اثبات کنند، ولی در بعد اثباتی آن (که حکم به صدور حدیث است)، شناسایی از طریق متن و مضمون، شرایط ویژه ای را در حدیث شناسان می طلبد. امّا آن شرایط و معیارها چیست؟
تردیدی نیست که حدیث شناس باید با تمام معیارهای حدیث، سنخیّت علمی و معنوی داشته باشد. به عبارت دیگر، در کنارمعیارهای حدیث (که مطابقت با عقل و قرآن، علوّ مضمون و تعالی تعبیر، از شرایط لازم آن بود)، حدیث شناس نیز باید صلاحیت دریافت شرایط یاد شده را داشته باشد. ویژگیهایی که حدیث شناس باید داشته باشد، در دو محور اساسی قابل طرح است: سنخیّت علمی ادبی وسنخیّت معنوی.

الف) سنخیّت علمی: می دانیم که پی بردن به مقاصد واشارات فیلسوفان یا ریاضیدانان و یا شاهکار سرایان، ممارست بسیار و اطّلاعات علمی و ادبی در خوری را می طلبد. حدیث شناسِ شیوه مضمونی، باید در علم معانی و بیان و بدیع زبان عرب، دارای ملکات فراوان باشد تا بتواند تعالی تعبیر معصوم را از متنهای شاهکار دیگر تمییز دهد. به عبارت دیگر، او لازم است هم در قلمرو علوم ادبی متداول، اهل فن و ذوق سرشار باشد و هم در قلمرو ادبیات قرآن و حدیث(که ادبیات درونْ دینی است).
بعد دیگر، لزوم معلومات درون دینی و برون دینی است. شناخت علوّ مضمون که پل اثبات صدور حدیث است گوهری است که ارزان به دست نمی آید. حدیث شناس می باید چنان در دریای علوم و معارف دینیِ مربوط به مضمون حدیث(اعم از قرآن شناسی، آشنایی با روایات دیگر و احاطه به دیدگاههای اسلام شناسان) شناگری کند که اعجاز معنویِ سخن معصوم را از سخنان بلند دیگر باز شناسد. چنانکه برای استنطاق حدیث،ناگزیر باید ازمعلومات برون دینی(که موضوع شناسی یا طرح مسئله است) به طور کافی بهره مند باشد تا به گنجینه معانی حدیث پی ببرد و اعجاز معنوی آن را بشناسد.

ب) سنخیّت معنوی: معیار دیگر در حدیث شناس، برخورداری وی از شخصیّت متعالی و ربّانی است. شخصیّت مادّی و حتّی عقلانی و علمی نمی تواند با دنیای حدیثِ معصوم ارتباط برقرار کند و به دریای حقیقت و روح آن راه یابد. همانگونه که حقیقت قرآن را فقط پاکان و راسخان در علم می فهمند… لا یمسّه إلاّ المطّهرون… وما یعلم تأویله إلاّ اللّه والراسخون فی العلم… إن تتّقوا اللّه یجعل لکم فرقاناً۱۰ و…«رو مجرّد شو، مجرّد را ببین».
سخن معصوم، برخاسته از شخصیّت و روح عالی است و چگونه می توان با شخصیّت و اندیشه عادّی به فهم و ادراک فکر عالی همت گماشت؟ در نهج البلاغه آمده است:
لایعی حدیثنا إلا صدور أمینه وأحلام رزینه.۱۱
حدیث مارا فرا نگیرد جز سینه های امانتدار و خردهای استوار.
جمال الدین قاسمی در قواعد التحدیث در بابی زیر عنوان «بیان أنّ للقلب السلیم إشرافاً علی معرفه الموضوع» می نویسد: قلب، وقتی که پاک و نظیف و از زنگارها پیراسته باشد، می تواند میان حق و باطل، راست و دروغ، هدایت و گمراهی، تمییز دهد. بخصوص اگر برای آن از نور نبوی، پرتو و ذوقی حاصل شده باشد، امور پنهانی و تاریکیهای اشیا و درست از نادرست، بر او آشکار می گردد؛ زیرا که سخنان حضرت رسول (ص) بر خردمندی که آن را چشیده باشد، پنهان نمی ماند. به همین سبب، خود فرمود: «از زیرکی و تیز بینیِ مؤمن بترسید، زیرا که او با نور الهی می نگرد».۱۲
قاسمی، آنگاه از ابوسلیمان دارانی نقل می کند: «إنّ القلوب إذا اجتمعت علی التقوی جالت فی الملکوت ورجعت إلی صاحبها بطرف الفوائد من غیر أن یؤدی الیها عالم علماً.۱۳ … بی شک آنگاه که دلها بر تقوا گرد آیند،در ملکوت سیر خواهند کرد و با سودهای طرفه و ارزشمند به سوی صاحبان خویش باز می گردند،بی آنکه دانشمندی به آنان دانش بیاموزد».آنگاه خود(قاسمی) می افزاید: «و آنکه نور و برهان دارد، چگونه حقایق اشیا را از مفهوم سخن صاحبان سخن(بخصوص احادیث نبوی) درنیابد؟ بنابراین، او آن را به طورکامل می شناسد… محب، از فحوای سخن محبوب، مرادِ او را درمی یابد؛ هرچند اشاره وار باشد و به آن تصریح نکند».۱۴

۲ نقد حدیث و نقد حوادث تاریخی:
حدیث و حوادث تاریخی، به لحاظ اصول و شیوه های نقد، بسیار با یکدیگر مشابهند؛ یعنی چنانکه نقد حدیث به سند شناسیِ رجالی و اثبات صدور مضمونی و تحلیل محتوایی و دلالی نیاز دارد، حوادث تاریخی نیز به شیوه های یاد شده نیازمندند؛ هرچند از جهت ماهیّت موضوع، هدف، مسائل و مبادی تصوری وتصدیقی از یکدیگر متمایزند، امّا در روش تحقیق، بسیار به یکدیگر نزدیک می شوند. مورّخان نیز مانند حدیث شناسان، درباره شرایط راویان حوادث و مورّخان بحث می کنند و برای آنان، صفاتی چون: راستگویی، نقل به لفظ، کتابت گزارش در حین مذاکره، ذکر نام منقول عنه، داشتن شناخت علمی و دینی به شخصیّت مورد بررسی، علم به مدلول الفاظ، تصوّر صحیح از ابعاد شخصیّتی افراد (عدم پیش فرض) و عدم غلبه هوا و هوس در داوری را ذکر می کنند.۱۵ چنانکه حدیث شناسان، براساس شرایط راوی، حدیث را به صحیح، حسن، موثّق و ضعیف تقسیم می کنند.
ابن خلدون، در دنیای نقد اسناد و مدارک تاریخی، راه جدیدی گشود که تا زمان او در دنیای دانش تاریخ بی سابقه بوده است. پس از وی، مورّخان و جامعه شناسان غربی و دیگر مورّخان، شیوه او را ادامه دادند. این شیوه عبارت است از: «اثبات صدور حوادث تاریخی از طریق شناخت قوانین و سنّتهای حاکم بر حوادث تاریخی و ساختار شخصیّت انسان و نهادهای جامعه». ابن خلدون در مقدمه خود می نویسد:
انتقادکننده بینا می تواند با مقیاس هوش خویش، سره یا ناسره بودن آن منقولات را بسنجد، چه، تمدن و عمران، دارای طبایع خاصّی است که می توان اخبار را بدانها رجوع داد و روایات و اخبار را بر آنها عرضه کرد.۱۶
او در فراز دیگری، شیوه ارزیابی سندی را از تحلیل مضمونی جدا کرده و می گوید:
بارها اتفاق افتاده که تاریخ نویسان ومورّخان و پیشوایان روایات، وقایع و حکایات را به صِرفِ اعتماد به راوی یا ناقل، خواه درست یا نادرست، بی کم و کاست، نقل کرده و مرتکب خبطها و لغزشها شده اند. چه، آنان وقایع و حکایات را بر اصولشان عرضه نکرده، آنها را با نظایر هریک نسنجیده اند و به معیار حکمت و آگاهی بر طبایع کاینات ومقیاس تحکیم نظر و بصیرت، نیازموده اند. لذا، به غور آنها نرسیده، از حقیقتْ گذشته و در وادی وهم و خطا گمراه شده اند.۱۷
همو، در فراز دیگری، پس از ذکر نمونه های فراوان از خطاهای مورّخان شیوه سندیِ محض، می نویسد:
در چنین شرایطی، مورّخ بصیر به تاریخ، به دانستن قواعد سیاست و طبایع موجودات و اختلاف ملّتها و سرزمینها و اعصار گوناگون از لحاظ سیرتها و اخلاق و عادات و مذاهب و رسوم و دیگر کیفیّات نیازمند است وهم لازم است در مسائل مزبورِ وقایعِ حاضر و موجود را از روی احاطه کامل بداند و آنها را با آنچه نهان و غایب است، بسنجد و وجه تناسب میان آنها را از لحاظ توافق یا تضاد و خلاف دریابد و موافق را با مخالف و متضاد، تجزیه و تحلیل کند و به علل آنها پی برد و هم به درک اصول و شالوده های دولتها و ملّتها و مبادی پدید آمدن آنها و موجبات حدوث و علل هر یک، همّت گمارد و عادات و اخبار و رسوم زمامداران را به کمال فراگیرد. او در این هنگام می تواند هر خبر منقول را بر قواعد و اصولی که به تجربه و مطالعه آموخته است، عرضه کند؛ اگر آن را با اصول مزبور موافق و بر مقتضای طبیعت آنها جاری بیابد، صحیح بداند وگرنه آن را ناسره خواهد شمرد و خود را از آن بی نیاز خواهد دانست.۱۸
این شیوه ای بود که ابن خلدون، برای نخستین بار، به کار گرفت و پس از وی، محقّقان تاریخی در شرق و غرب از آن پیروی کردند. اینک آیا این شیوه که در نقد حوادث تاریخی به کار رفته، ممکن است در نقد حدیث نیز به کار گرفته شود؟
ابن خلدون معتقد است که روش نقد تاریخی با نقد حدیث فرق دارد و شیوه نقد صدور از طریق مضمون، فقط به تاریخ اختصاص دارد؛ زیرا که حدیثْ از دیدگاههای شرع و احکام بحث می کند، ولی تاریخ از وقایع. پس در شیوه نقد تاریخ، هم باید روش سند شناسی رجالی به کار گرفته شود و هم روش طبیعت شناسی حوادث؛ ولی در حدیث، فقط شیوه جرح و تعدیل راویان به کار می رود.۱۹
ولی چنانکه ملاحظه گردید، شیوه مضمونی(با شرایط و معیارهای خاص)، نه تنها در قلمرو نقد حدیثْ نقش عمده ای ایفا می کند، بلکه این شیوه(چنانکه بحث خواهد شد)، سالها پیش از ابن خلدون، توسّط حدیث شناسان به کار گرفته می شده است. اینک، بررسی تفصیلی این اصل را در آیینه قرآن و اندیشه متفکّران اسلامی پی می گیریم.

۳ مضمون شناسی، از نظر قرآن و اندیشمندان اسلامی:
مدّعا این بود که نقد حدیث در شیوه بررسی سندی رجالی، منحصر نیست و حتّی ضروری است که روش متن و مضمون شناسی نیز دراثبات صدور به کار گرفته شود و بلکه در موارد خاصّی که راه سند شناسیِ رجالی حدیث به طور کامل منسد می شود، تنها از این طریق ارزیابی گردد. این شیوه(همانطور که مطرح گردید)، خود در قلمرو حدیث وحدیث شناس، شرایط و معیارهای خاصی دارد؛ همانگونه که در طول تاریخ اسلام نیز در نقد حوادث تاریخی و در دنیای حدیث شناسی، جایگاه خاصی داشته است. اینک می گوییم: این شیوه، نخستین بار توسّط قرآن و سنّت به کار گرفته شده و پس از آن، در میان عدّه ای از فرزانگان دانشِ حدیث، به طور کامل، مورد توجّه بوده است.

الف. از دیدگاه قرآن
قرآن، ضمن اینکه به سند شناسی رجالی اهمّیّت می دهد(بر اساس آیه «ان جائکم فاسق بنبأٍ فتبیّنوا»)، به شیوه دوم بهای بیشتری داده است. یکی از دلایل روشن، آیات تحدّی است. قرآن در آیاتی منکران هویّت آسمانی خود را به مبارزه طلبیده است؛ مانند: «قل لئن اجتمعت الإنس والجنّ علی أن یأتوا بمثل هذا القرآن لایأتون بمثله ولوکان بعضهم لبعض ظهیراً ۲۰… بگو اگر آدمیان و پریان گرد هم آیند تا مانند این قرآن را بیاورند، هرگز مانند آن نیارند؛ هرچند آنان یاور و پشتیبان یکدیگر باشند»یا «وإن کنتم فی ریب ممّا نزّلنا علی عبدنا فأتوا بسوره من مثله وادعوا شهدائکم من دون اللّه إن کنتم صادقین۲۱… و اگر درباره آنچه بر بنده خویش فرو فرستادیم در شک و گمانید، سوره ای مانند آن بیاورید و بجز خدا، گواهان خود را فرا خوانید، اگر راست می گویید».
قابل توجّه است که تحدّی قرآن، به قصد ابطال این مدّعاست که قرآنْ مشکلِ صدوری دارد و از ناحیه خدا نیست،هرچند نبوّت و رسالت پیامبر(ص) را نیز اثبات کند. علاّمه طباطبایی (ره ) می نویسد:
خدا نفرموده «اگر از نبوت بنده ما در شک و تردید هستید»؛ پس، تمام تحدّیهای قرآن، یک نحوه استدلال است براینکه قرآنْ معجزه و خارق العاده است و از نزد خداست. ۲۲
از سوی دیگر، می دانیم که اعجاز قرآن به بلاغت و بعد ادبی منحصر نیست؛ بلکه متن و مضمون را نیز در برمی گیرد، که از آن به اعجاز بلاغی یا لفظی و اعجاز معنوی یا علمی تعبیر می کنند. علاّمه طباطبایی(ره) در این باره می گوید:
پس قرآن برای اهل بلاغت، در فصاحت و بلاغتش معجزه است و برای حکیم در حکمتش، برای دانشمند در علمش، برای اهل اجتماع در اجتماع، برای قانوندانان در قانون گذاری، برای سیاستمداران در سیاست، و برای زمامداران در حکومت و زمامداری.۲۳
قرآن، با اتّکا به بلاغت متن و اعجاز معنوی، قطعی الصدور بودن خود را اثبات کرده است. و این دلیل محکمی است بر اینکه قرآن در نقد سخن، شیوه اثبات متّکی بر علوّ معانی و اعجاز بیانی را برگزیده است؛ بی آنکه به بررسی رجالی حاجتی باشد.
نیز قرآن با استناد به عدم اختلاف در مضمون و متن آیات(بر خلاف مکتوبات بشر)، به صدور آن از جانب حضرت حق استدلال کرده است: «أفلا یتدبّرون القرآن ولو کان من عند غیراللّه لوجدوا فیه إختلافاً کثیراً۲۴…آیا در قرآن نمی اندیشند؟ اگر از جانب غیر خدا بود، بی شک در آن اختلاف بسیاری می یافتند».
شیوه قرآن درنقد عقاید اهل کتاب غالباً بر اساس پیام و محتوای کتابهای آسمانی آنهاست. چنانکه به نقد تثلیت و الوهیت حضرت مسی