خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل بازسازی اندیشه دینی و تأثیر آن بر گفتمان سیاسی شیعه در ایران معاصر

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بازسازی اندیشه دینی و تأثیر آن بر گفتمان سیاسی شیعه در ایران معاصر :

چکیده: بازسازی اندیشه دینی یکی از مولفه‎های اساسی گفتمان دینی سیاسی ایران معاصر به شمار می‎آید که در جهت تجدید حیات دینی و کارآمدتر کردن دین صورت پذیرفته است. این بازسازی متضمن اهدافی چون تعمیم اندیشه دینی برای ایفای نقش برتر سیاسی و اجتماعی، همانند کردن آن با مقتضیات زمان و بهره‎گیری از توانمدی‎های دین جهت مبارزه با استبداد داخلی و سلطه خارجی بوده است. گسترش دامنه این بازشناسی در میان اندیشمندان شیعی ایران نقطه عطفی در تحولات فکری و عملی تاریخ معاصر ایران است. این مقاله در صدد است تا ضمن توضیح این مقوله و تاثیر آن بر گفتمان سیاسی شیعه، بازسازی اندیشه دینی را از دیدگاه استاد مطهری تبیین نماید.

مقدمه

نوزایی اندیشه اسلامی به عنوان یکی از مؤلفه‎های بنیادین گفتمان سیاسی دینی در ایران معاصر پدیده پیچیده‎ای است که به نوبه خود دارای ابعاد روحانی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی است. از این رو تجزیه و تحلیل کوشش‎های احیا طلبی دینی و درک گفتمان اسلام‎گرایانه به عنوان پاسخی به چالش‎های معاصر در ایران متضمن فرآیند دشوار شناسایی و ارزیابی است. کوشش‎هایی که در برابر منزوی شدن و در خود فرو رفتنی که غرب به مسیحیت تحمیل نمود، به نحو موفقیت آمیزی از انزوای اسلام در جهان‎زیست خود ممانعت به عمل آورد.

منظور از بازسازی فکر دینی کلیه تلاش‎هایی است که جهت کارآمدتر کردن دین و تجدید حیات آن صورت پذیرفته و آثار عمیقی بر تفکر و شاکله روحانیت معاصر شیعه بر جای گذاشته است. این بازسازی متضمن اهدافی چون تعمیم دین برای ایفای نقش برتر سیاسی و اجتماعی، همانند کردن آن با مقتضیات زمان و بهره‎گیری از دین برای مبارزه با استبداد داخلی و سلطه خارجی بوده است. از این رو ملاحظه می‎شود که طرح مجدد آن به ویژه در سالهای پس از ۱۳۲۰ نمودی کاملاً دفاعی داشته و سعی می‎کند که از موجودیت دین به وسیله تجهیز درونی دفاع کرده و در نهایت نیز به موضعی تهاجمی دست یابد.

فرآیند بازسازی دینی توأم با اصلاح طلبی در میان اندیشمندان شیعی ایران آشکارا کم‎دامنه‎دارتر از اندیشه‎گران سنّی مذهب جهان اسلام بوده است ولی در عین حال باید گفت که در سایر جوامع اسلامی این اندیشه‎ها پویایی اندیشه شیعی را نیافته که بخش قابل توجه آن مربوط به ماهیت خود شیعه است. علاوه بر آن اندیشه‎های اصلاح‎طلبی دینی در سایر جوامع اسلامی در بیشتر موارد به دلیل پیوند با دیدگاههای سلفی‎گری، خصلت ارتجاعی به خود گرفته است. در مقابل در میان جوامع شیعی در کنار بازسازی فکر دینی و مبارزه با دشمنان اسلام و بی‎دینی همت مصلحان شیعه صرف از میان برداشتن انحرافهایی شده که به شکل قشری‎گری و خرافی و سطحی‎نگری نمود یافته است.

رویکرد تاریخی

به لحاظ تاریخی دوره پس از جنگ دوم جهانی در ایران شروع یک دگرگونی کامل در دریافت مذهبی و نیز ساخت تفکر دینی علمای شیعه است. چرا که در شرایط جدید پس از سقوط رضا شاه از یک سو جریانهای چپ مبتنی بر مارکسیسم به عنوان مهمترین جریان روشنفکری مطرح شدند که از اصلی‎ترین پایه‎ها‎ی آن ضدیت با دین و اندیشه دینی بود و از سوی دیگر دین ستیزی در قالب پیراستن مفاهیم سنتی از دین توسط برخی از روشنفکران همچون احمد کسروی ترویج شد. این چالش‎ها و مبارزه طلبی‎ها عکس‎العمل‎هایی را در لایه‎های مذهبی جامعه در پی داشت دگرگونی یاد شده از لحاظ کمّی و کیفی تا پیروزی انقلاب اسلامی روند فزاینده‎ای یافت و تأثیر جدی بر تفکر سیاسی معاصر شیعه بر جای گذاشت هر چند به طور کلی جریان تفکر اسلام فقاهتی در اصل ارائه دهنده بینش سنتی بود ولی در عین حال در درون خود آمادگی لازم برای نواندیشی را فراهم ساخت و در کنار آن اندیشه گرانی ظهور گردند که با طرح دیدگاه‎های خویش و به ویژه بیان دین به زبان روز و براساس مقتضیات زمان و مکان، تحولی عمده در پذیره‎های سنتی دینی ایجاد کردند. این جریان فراتر از آن که دکتر عنایت آن را در چارچوب علل و انگیزه‎های اجتماعی تحلیل کرده (عنایت، ۱۳۶۵، ص ۷۸)، به شکل شگفت‎آوری سیاسی نیز بوده است.

سخنگویان عمده این تحول را در این دوران، می‎توان گروه‎ها و افرادی چون فداییان اسلام، آیت‎الله کاشانی، آیت‎الله بروجردی، علامه طباطبایی، امام خمینی، آیت‎الله مرتضی مطهری، آیت‎الله سید محمود طالقانی، دکتر سید محمد بهشتی و دیگران قلمداد کرد که بیشترشان ضمن تلاش برای طرح مجدد دین در جامعه، در آماده‎سازی تفکر دینی برای ایفای نقش برتر سیاسی اجتماعی جدی بودند. هر چند منحنی اندیشه این سخنگویان دارای تفاوت قابل اعتنایی است. کوشش‎های آنها در میان جامعه شیعی ایران، بیشتر صرف هدف‎های مهمی چون آماده‎سازی دینی برای ایجاد یک حرکت فعال براساس دین، مبارزه با بی‎دینی و تفسیر نوین از پذیره‎های سنتی شیعه، آزادی‎خواهی و مبارزه با استعمار خارجی بوده است و لذا اصلاح‎طلبی شیعی تفاوت آشکاری با اصلاح‎طلبی سنّی مذهب دارد. بخش عمده‎ای از این تفاوت به تعبیر مرتضی مطهری به فرهنگ شیعه بازمی‎گردد که برخوردار از فرهنگی زنده، حرکت‎زا و پویاست که از روش‎های علی (ع) و از اندیشه‎های او تغذیه می‎کند. این فرهنگی است که در تاریخ خود عاشورا دارد، صحیف سجادیه و دوره امامت و عصمت دویست و پنجاه ساله دارد. هیچ یک از فرهنگ‎های دیگرچنین عناصر حرکت‎زایی در خود ندارند. (مطهری،۱۳۶۱، ص ۱۴۷)

از این رو بهتر است به جای به کار بردن اصطلاح مرسوم اصلاح‎طلبی دینی از واژه بیدارگری و بازسازی دینی استفاده کنیم و تلاش‎های فکری‎ای را مورد عنایت قرار دهیم که به طرح مجدد دین و تعمیم معارف دینی، نواندیشی و به دفاع از دین در مقابل هجوم‎های فکری عصر پهلوی همت گماشته است.

از لحاظ تاریخی ادبیات احیاء و اصلاح شیعی معاصر در ایران به سیدجمال‎الدین اسدآبادی می‎رسد که او نیز یکی از پایه‎های اصلاح‎گرایانه‎اش دفاع از دین و طرح مجدد آن بود که نمونه‎ای از کوشش‎های وی را در این راه می‎توان در اثر مهم او با موضوع ردّیه‎ بر مادی‎گرایی یافت. در دوران مشروطیت مهم‎ترین اثر در ادبیات سیاسی دینی کتاب تنبیه‎الامه و تنزیه المله در اساس و اصول مشروطیت بود که توسط میرزای نائینی به رشته تحریر درآمد و علمای بزرگی چون محمد کاظم خراسانی و ملا عبدالله مازندرانی از دیدگاه او دفاع کردند. (نائینی، ۱۳۳۴)

کتاب نائینی دلایل عقیدتی و مثبت برای حمایت از مشروطه ارائه می‎کرد که در نوع خود اهمیت زیادی داشت. اندیشه احیاء در دوران حکومت رضاشاه به دلیل مبارزه جدی علیه دین و فشار استبداد حاکم متروک ماند و اندیشه ملی‎گرایی تاریخی با تمایلات شدید ضدمذهبی مورد توجه و تشویق حکومت واقع شد. اما پس از سقوط حکومت پهلوی اول و به دلیل شرایط خاص پیش آمده تا اندازه‎ای آزادی بیان به وجود آمد و قدرت دولت مرکزی در کنترل نیروهای مخالف برای یک دهه به شدت کاهش یافت و شرایط برای بیان اندیشه‎های دینی نیز فراهم شد. در مجموع بازسازی دینی به لحاظ تاریخی در دوران پس از جنگ دوم جهانی تا پیروزی انقلاب اسلامی و پس از آن توسعه و رواج یافت و «طیفی از علمای شیعی سعی کردند ثابت کنند که تشیع از نظر سیاسی یک نظام است.» (عنایت، ۱۳۶۵، ص ۵۰)

به ویژه در دهه چهل و پنجاه شمسی که بخش مهمی از ادبیات دینی به ویژه آنهایی که در دهه چهل و پنجاه شمسی به وجود آمد، بیانی کاملاً نو و یا دست کم متفاوت از گذشته داشت و دربرگیرنده مقولات سیاسی، اقتصادی، رابطه بین دانش و تجدید حیات فلسفی عقلی و بالاخره ارائه اسلام با لحنی جدید و قابل پذیرش برای طیف وسیعی از جوانان تحصیل کرده در جو غیرمذهبی آن زمان بود که خود موجب طرح دین به عنوان یک عامل قابل مشاهده در زندگی عمومی شد. این کنکاش‎ها تا حدّ زیادی توأم با فعالیت‎های سیاسی بود و به افزایش سطح آگاهی بخش مهمی از مردم انجامید و وفاداری به مذهب تشیع را در میان آنان نمودار نمود و در نهایت باعث شد تا پس از جنگ دوم بین‎الملل، برای اول بار در ایران شاهد پیدایش گروه‎های اسلامی باشیم.

یکی از سیاسی‎ترین این تشکیلات سازمان فدائیان اسلام بود که هم به دلیل اتخاذ شیوه مبارزه مسلحانه و هم از لحاظ فکری تاثیر شگرفی در مبارزات دینی ایران گذاشت، با این حال بین این تشکیلات و علمای بزرگ شیعه ایران اختلاف نظرهای جدی وجود داشت. نخستین انگیزه فدائیان اسلام برای مبارزه پاسخ‎گویی به مسلک‎سازی و ترویج اندیشه‎های ضد دینی آن دوران (خسروشاهی، ۱۳۷۵، ص ۳۵) و در ادامه آن به میزان قابل توجهی ایجاد تحرک در طیف روحانیتی بود که به ویژه به نظر فدائیان مراتب عالی آنها (روحانیت) در مبارزاتشان کوتاهی نشان می‎دادند.(کمبریج، ۱۳۷۱، ص ۲۹۵)

طرح مجدد دین در جامعه بوسیله فدائیان اسلام نقطه عطفی در روند دین‎گرایی و تجدید حیات دین به شمار می‎رود. به ویژه این که فدائیان اسلام، فعالیت‎های خود را در شرایطی آغاز کردند که اسلام به عنوان ایدئولوژی سیاسی در ایران در حاشیه سیاست ملی و اندیشه‎های روشنفکری قرار گرفته بود. این موضوع بدون تردید برگرفته از نفوذ اندیشه‎های غیر دینی اعم از لیبرال و چپ بود که تحت تاثیر شرایط بین‎الملل و جنگ دوم جهانی بوجود آمده بود.

فدائیان در تاریخ جدید ایران ضمن درک چالش‎های موجود در مقابل دین و باورهای دینی، تأکید داشتند که اسلام نظام کاملی برای زندگی است و باید در شرایط نوین عمل‎گرا بودند خود را ثابت کند. از این رو آنان از جمله نخستین گروههای سیاسی مذهبی به شمار می‎آیند که تشکیل دولت اسلامی را هدف خود قرار داده و فعالانه برای رسیدن به آن دست به کار شدند. (خسروشاهی، ۱۳۷۵، صص ۲۸۰-۲۸۲)

کوششهای امام خمینی در دهه بیست نیز حائزاهمیت فراوان است. مهم‎ترین موضع‎گیری‎های فکری که از طرف روحانیت در قبال توسعه اندیشه‎های ضددینی در این دوره انجام گرفت، کتاب کشف‎الاسرار امام خمینی بود. وی این کتاب را در پاسخ به جزوه کوتاهی که علی‎اکبر حکمی‎زاده از دوستان و شاگردان احمد کسروی به پیوست مجله پرچم کسروی و تحت عنوان «اسرار هزارساله» منتشر کرد، نوشت. حکمی‎زاده در این جزوه ۳۸ صفحه‎ای به انتقاد از تشیع پرداخت و در آن سیزده سؤال مطرح کرد.

کوشش‎های اصلی امام در این کتاب دفاع از تمامیت و کلیت آموزه دینی در چارچوب پاسخ به شبهات مطرح شده در کتاب هزارساله بود. وی شرایط حاکم بر ایران را حاصل افسارگسیختگی و تخلف از دین و مراسم دینی قلمداد می‎کند و سپس در شش بخش توحید، امامت، نقش علما، دولت، قانون و حدیث، دیدگاه‎های نویسنده را نقد و پاسخ می‎دهد. هر چند دوران مورد بحث به نظر بعضی دوران سکوت امام بوده ولی اثر وی در این دوره یک اثر کاملاً سیاسی است که مقدمه تحولات بعدی را شکل می‎دهد. طرح کلی وی در این کتاب در دفاع از دین، بازسازی و شکل‎دهی مجدد تفکر دینی در جامعه ایران بود.

کتاب کشف‎الاسرار امام در ادبیات نوین دینی در ایران جایگاه ویژه‎ای دارد که متضمن بحث درباره حکومت و قانون از نظر دین نیز هست (کشف‎الاسرار، ص ۲۲۱ و ۲۲۸) و تصریح می‎دارد که دین با زندگی امروز سازگار بوده و احکام دین همان احکام عقل است (کشف‎الاسرار، ص ۲۳۵)، که برای سازمان و کشور و زندگی آمده است. (کشف‎الاسرار، ص 236) ایشان در این کتاب علت عقب‎ماندگی ایران را ناشی از جدایی و دوری از دین دانسته و تأکید می‎کند اگر قوانین اسلام در همین مملکت ما جریان پیدا کند روزی می‎آید که پیشقدم در تمدن جهان باشد. (کشف‎الاسرار، ص ۲۳۸). البته در بررسی تأثیر امام در بازشناسی نقش دین در جامعه خود موضوع مستقلی است که مجال دیگری می‎طلبد. در همین راستا، نقش آیت‎الله کاشانی نیز در جهت طرح دین در عرصه مسائل سیاسی و اجتماعی در این دوره حائز اهمیت است. بدون شک کوشش‎های وی در دهه بیست، عامل بسزایی در به صحنه آوردن نیروهای مذهبی و نیز سیاسی نمودن روحانیت شیعه داشت.[۱]

کاشانی از شاگردان ملامحمد کاظم خراسانی از مدافعان مشروطه بود (دوانی، بی‎تا، صص 241-۲۴۷)، وی سعی داشت به سنت‎های مشروطه وفادار باقی بماند. از این رو مانند سایر روحانیون این طیف معتقد بود که شیعه در تاریخ جدید خود با نیازهای عصر نوین روبرو شده و قبل از هر چیز دین باید بر بی‎تحرکی موجود که در میان افکار مردم رسوخ کرده است، فائق آید. وی به دنبال آرمان‎های خود، بعدها نیز در جریان ملی شدن صنعت نفت ایران فعالانه شرکت کرد و به همکاری با نیروهای ملی و تقویت آنان پرداخت و خود از بانیان نهضت ملی بود. (دوانی، ص ۲۳۸) کوشش‎های وی برای فعال کردن علمای مذهبی در جهت ملی شدن صنعت نفت باید بسیار مهم تلقی شود زیرا این تلاش‎ها باعث شد تا کسانی چون خوانساری، شیخ بهاءالدین محلاتی، شاهرودی و سیدمحمود روحانی، بر لزوم ملی شدن صنعت نفت فتوا صادر نمایند.[۲]

این همکاری با نیروهای ملی در نوع خود دومین تجربه همکاری روحانیون و ملیون پس از مشروطیت و قبل از انقلاب اسلامی در ایران بود که بدون شک به دلیل نتایج آن به شکل قابل ملاحظه‎ای در تشدید بی‎اعتمادی میان روحانیت مبارز شیعه با نیروهای ملی و نیز اتخاذ تدابیر جدید مبارزاتی در میان آنان اثر جدی گذاشت.

کوشش‎های وی برای طرح دین در عرصه سیاست و اجتماع، هر چند قرین موفقیت کامل نبود ولی تأثیر شگرفی بر ساختار مذهبی جامعه گذاشت. بیان وی در ارتباط با نقش سیاسی و اجتماعی دین، نگاهی جدید پس از یک دوره دین‎زدایی در جامعه بود. وی در پاسخ به خبرنگاری که از وی پرسیده بود آیا فعالیت آن جناب بیشتر متوجه امور مذهبی است یا امور سیاسی؟ گفت که در دین ما رهبانیت نیست و دخالت در امور سیاسی یعنی رسیدگی به کارهای اجتماعی هموطنان مسلمان که از وظایف پیشوایان دین اسلام است.

در هر حال کاشانی را باید یک مجتهد مبارز و عمل‎گرا و نه یک مجتهد متفکر در عرصه اندیشه سیاسی به شمار آورد، کوشش وی در جهت طرح مجدد دین و بازسازی دینی و فعال کردن روحانیت در امور سیاسی تأثیر شگرفی داشت.

اما مهم‎ترین و عمده‎ترین رهبر مذهبی این دوران که در مقام مرجعیت عام شیعه قرار گرفت، ایت‎الله بروجردی بود. پس از بحرانی که در دوره حکومت رضاشاه حوزه‎های علمیه شیعه را در برگرفت، بازسازی مدارس و حوزه‎های علمیه شیعی را پس از سال‎های ۱۳۲۰ کاملاً توجیه‎پذیر می‎کرد. این نقش را به ویژه باید در اقامت آیت‎الله بروجردی در قم به عنوان اصلی‎ترین مرکز مذهبی که به دعوت علمای قم صورت پذیرفت (دوانی، بی‎تا، ص ۳۳۷) و نقشی که وی در تقویت این حوزه درسی انجام داد، جستجو کرد. هر چند آیت‎الله بروجردی یک زندگی سیاسی نداشت و سیاست‎گریزی را در حیات خود تجربه نمود (دوانی، 1371، صص ۴۴۲-۴۴۱)، ولی حضور وی در حوزه علمیه قم، این حوزه را به صورت قوی‎ترین و عمده‎ترین مرکز مذهبی شیعه به ویژه در ایران پس از سال‎های ۱۳۲۰ درآورد. این تأثیر بیشتر به دلیل مرجعیت بی چون و چرای ایشان بود.

اما علی‎رغم سیاست‎گریزی آیت‎الله بروجردی که به طور مشخص می‎توان به دلیل تجربه ناامیدکننده مشروطیت و نیز شرایط سخت حکومت رضاخانی و فشار گسترده‎ای که به روحانیت شیعه وارد شد، ارزیابی کرد. نقش وی در تداوم تاریخی تفکر شیعه در مقولات متعدد بسیار بااهمیت و بنیادین است.

درهر حال تمرکز مجدد مرجعیت شیعه در شخص واحد در این دوره به دلیل توان علمی و فقاهتی آیت‎الله بروجردی برای نیروهای مذهبی این امکان را به وجود آورد که دوباره بازسازی شده و در پرتو آن انسجام و وحدت روحانیت شیعه نیز فراهم آید. این انسجام و هماهنگی بدون تردید موجبات لازم را برای نیروسازی و آمادگی نیروهای مذهبی شکل داد. به علاوه با حضور آیت‎الله بروجردی در قم مرجعیت شیعه نیز از نجف به ایران منتقل شد و تأثیر فکری حوزه نجف بر تحولات معاصر ایران که البته دور از واقعیات سیاسی و اجتماعی ایران ایفای نقش می‎کرد، تا حدّ قابل ملاحظه‎ای پایان یافت و این امکان برای دستگاه روحانیت شیعه به وجود آمد که در درون واقعیات و شرایط جامعه با درک درست از آن، نیروها رامنسجم کرده و ارائه طریق نماید. این موضوع به ویژه در عملکرد سیاسی نیروهای مذهبی و توسعه و تعمیم اندیشه مذهبی در میان ساختار اجتماعی ایران پس از عهد رضاشاه، نقش تعیین کننده‎ای داشت که در دهه‎های بعدی نمودار شد.

فراتر از آن استقرار مرجعیت عام شیعه در قم، جاذبه‎های لازم برای گسترش کیفی و کمی حوزه علمیه قم را فراهم آورد. آیت‎الله بروجردی تلاش گسترده‎ای را برای صیانت و نیز بسط آموزش‎های دینی پس از یک دوره رکود، انجام داد. ضمن اینکه «دوره مرجعیت ایشان توأم با شکوفایی فقه شیعه ]نیز[ بود. ]و حتی[ در فقه نیز مکتب جدیدی را به وجود آورد. (مطهری، ۱۳۶۸، الف، صص۱۹۶-۲۰۴) و (دوانی، ۱۳۷۱، صص ۱۵۲ و ۱۵۶) علاوه بر این وی به لحاظ مادی با تنظیم امور مالی حوزه علمیه قم، دغدغه‎های پیشین را رفع کرد و بدین ترتیب اقدامات وی به قم امکان داد که نه تنها به پایگاه آموزشی اسلامی تبدیل شود بلکه به تدریج به مرکز مبارزه‎جویی تبدیل شده و گرایش‎های غیردینی سلسله پهلوی را به مبارزه بطلبد. (تاریخ کمتریج،۱۳۷۱، ص۲۸۶)

از جمله آثار مهم حضور مرجعیت شیعه در قم بسط ارتباط حوزه علمیه قم و روحانیون با مراکز و مناطق دیگر کشور بود که از طریق نمایندگان وی انجام می‎پذیرفت. این شبکه امکان بسیج نیروهای مذهبی و ارتباط منسجم آنها فراهم آورد. اعزام مبلغین مذهبی به شهرها و روستاها به توسعه آموزش‎های دینی و نیز تعمیق طرح دین در جامعه انجامید هر چند این توسعه و گسترش نقش سیاسی مستقیمی را در دوره آیت‎الله بروجردی از خود بروز نداد، ولی بدون تردید از زیر ساخت‎های قدرت مذهبی به شمار می‎رفت و در دو دهه بعد اثر سیاسی خود را گذاشت. به عبارت دیگرحوزه علمیه قم در سالهای مرجعیت آیت‎الله بروجردی در پی‎ریزی ساختار فکری و بازسازی و نیز سازماندهی روحانیت، اساس یک جریان و حرکت مذهبی را به وجود آورد و این نبود مگر به واسطه درک یک نکته توسط آیت‎الله بروجردی که قبل از هر حرکت باید چنین زمینه‎ای به وجود آید و ضرورت دارد هر حرکتی فراتر از داشتن چنین زمینه‎ای، شرایط تداوم حیات خود را نیز داشته باشد، موضوعی که در زمان وی با تردیدهای جدی همراه بود. از این رو ملاحظه‎ می‎شود نتیجه تلاشهای او تربیت صدها طلبه و دهها مجتهدی است که حرکت فکری، سیاسی بعدی را سازماندهی می‎کنند.

حوزه علمیه قم با بهره‎گیری از شرایط علمی به وجود آمده توسط آیت‎الله بروجردی امکان یافت که پاسخهای مناسبی به اندیشه‎های ضددینی بدهد. البته قصد ما این نخواهد بود که چهره‎ای سیاسی از آیت‎الله بروجردی ارائه دهیم زیرا وی خود را در هیچ حدّی با مسائل سیاسی یا اجتماعی درگیر نمی‎کرد. در عین حال وی در یک دهه و نیم که به عنوان مرجع تقلید جامعه شیعه اثنی‎عشری عمل نموده روندی از تجدید حیات و انتقاد از خود در درون حوزه مذهبی ایجاد کرد که پس از مرگش هم به عنوان یک نیروی محرکه آنی باقی ماند و در دوره معاصر به طور وسیعی به طغیان مذهبی و فکری در ایران منجر شد. بروجردی یک شبکه مهم ارتباطی تاسیس کرد که سراسر مملکت را برای تنظیم و گردآوری سهم امام در بر گرفت اقدامی که بعدها برای اشاعه رهبری رهبران مذهبی نیز مورد استفاده قرار گرفت.

اندیشه تقریب مذاهب اسلامی، اعزام مبلغ و نماینده مذهبی به کشورهای خارجی، علاقه‎مندی به همکاری بین دین و علم و اصلاح ساختار حوزه‎های علمیه از نگرش‎های مهم آیت‎الله بروجردی بود که نشان می‎دهد او متفاوت از مراجع و مجتهدان دیگر علاوه بر جنبه‎های نوگرایانه در دیدگاهش تلاش جدی در تسهیل ترویج دین در جامعه و فهم مشترک از ارتباط دین و علم انجام داد و سعی کرد نیازهای نوین جامعه را در عصر جدید بشناسد.

در این میان اندیشه گران اندکی بودند که پیش از دیگران در شکل‎گیری و تجدید حیات ادبیات دینی نقش داشتند شهید مرتضی مطهری بطور قطع از جمله کسانی است که عمده تحلیلگران بر نقش محوری او تاکید و اعتراف دارند.

استاد مرتضی مطهری و بازسازی فکر دینی

در میان متفکران معاصر شیعه مرتضی مطهری یکی از شاخص‎ترین آنها به شمار می‎آید. او در طرح مجدد دین در دهه‎های اخیر، ادبیات گسترده و در عین حال متنوعی را که به ویژه متضمن دفاع، از دین در مقابل اندیشه‎های ضد دینی بود، به وجود آورد. آغاز آموزشهای وی در چهاچوب نظام سنتی حوزه‎های علمیه بود و آنچه از نوشته‎های او آشکار است به همان سنت‎ها تا پایان عمر وفادار ماند. هر چند طرح مسائل دینی در زبان نوشتاری و گفتاری او بازگو کننده نوآوری جدی در چارچوب مقتضیات و شرایط زمان بود، ولی کوشش‎های او در طرح دوباره دین از طریق توجه به معارف و علوم دینی سنتی و نیز دلبستگی‎هایش به سنت‎های حوزه‎های علمیه شیعه قابل توضیح است.

دفاع وی از دین همراه با بیان آن به عنوان ایدئولوژی بود. البته در این راستا بخش عمده‎ای از رویکرد وی تحت تاثیر آموزش‎های فلسفی قرار داشت. در عین حال هر جا که لازم بود از رویکردهای زمانه خود غافل نشده و تاملاتی عمیق را مطرح ساخته است. مطهری در زمانی به مطالعات اسلامی روی آورد که اندیشه‎های سنتی در مورد دین با ورود گسترده افکار نو به ایران و نیز ضعف تفکر سنتی در پاسخ به معضل عقب افتادگی مسلمانان به شدت مورد هجوم واقع شده بود. او به خوبی پی برد که تنها ادعای تفکر نوین معارضه با دین نیست بلکه ادعای جانشینی آن را دارد.

استاد مطهری در این تلاش ضمن دفاع منطقی از دین و کارکردهای آن به مقتضیات جدید جامعه خود نگاه و توجه ویژه‎ای دارد. از این رو این تلاش‎ها به نحو محسوسی توأم با برداشت‎های متفاوتی از نگره‎های سنتی و به تعبیر دیگر برداشت‎های بازسازی شده از مفاهیم اساسی دین است. بی‎تردید تفسیرهای روزآمد وی در مورد مقولاتی چون جهاد، عدالت، امر به معروف و نهی از منکر، شهادت، جهاد، دعا، توکل و مهدویت و غیره و بیان ساده هر یک از آنها فصل نوینی در معرفت دینی پایه‎گذاری کرده است. چرا که عموم ادبیات دینی قبل از آن، ادبیات ثقیل و به زبانی غیر از زبان مردم یعنی زبان عربی بود که این معضل به ویژه موجب عدم دسترسی و دستیابی عموم مردم به معرفتهای دینی بود.

این وجه، یعنی ساده بیان کردن و ساده نویسی حتی در آثار فلسفی وی نیز بی‎نظیر است و موجبی برای گسترش تعداد مخاطبین و به تبع آن تعمیم نگره‎های دینی در جامعه بود، وی در کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم می‎نویسد: «سعی کرده‎ایم که مطالب را به زبان ساده و قابل فهم برای عموم در دسترس خوانندگان محترم بگذاریم و شاید اینجانب در اثر حرص و اصراری که نسبت به این موضوع داشته از این جهت یک مطلب را با عبارات و تعبیرات مکرر ادا کرده است». (مطهری، ۱۳۷۱، ص ۴۶۱)

تلاش وی در تعمیم آموزش‎های دینی توأم با نقش دفاعی او در مقابل مستشکلین نسبت به اسلام به وضوح در نوشتارهای او آشکار است. دفاعیه‎ای که در حوزه‎های مختلف سیاسی، اقتصادی، کلامی، فلسفی، تاریخی متبلور گردید و اساس انگیزه دفاع از دین، وی را به عرصه‎های متعدد تحقیق و پژوهش کشاند. از این رو تنوع قلمرو بحث در آثارش یافت می‎شود به نحوی که از سویی کتاب «داستان راستان» و از سوی دیگر کتابی چون «اصول فلسفه و روش رئالیسم» و یا «نقدی بر مارکسیسم» را به نگارش درمی‎آورد.

مطهری خود در این باره می‎گوید: «این بنده از حدود بیست سال پیش که قلم به دست گرفته مقاله یا کتاب نوشته‎ام تنها چیزی که در همه نوشته‎ها آن را هدف قرار دادم حل مشکلات و پاسخگویی به سؤالاتی است که در زمینه مسائل اسلامی در عصر ما مطرح است». (مطهری، بی‎تا، الف، ص ۸) وی در خصوص عرصه‎های کار خود نیزمی‎نویسد: «برخی فلسفی، برخی اجتماعی، برخی اخلاقی، برخی فقهی و برخی تاریخی است. با اینکه موضوعات این نوشته‎ها کاملاً مغایر است هدف اینها یک چیز بوده و بس و آن شناساندن حقیقت اسلام و عقده‎گشایی در مسائل اسلامی و مبارزه با انحرافات فکری بوده است» (مطهری، بی‎تا، الف، ص ۱۰) وی به مانند بسیاری از مدافعین دین در دوران معاصر سعی کرد با نشان دادن مشکلات بشری و عدم کفایت عقل انسانی برای حل آنان، نسخه خویش را برای گشایش آن ارائه نماید.

اوج دفاع مطهری از دین را می‎توان در نقد وی بر اندیشه‎های مارکسیستی و الحادی جستجو کرد که بخش مهمی از دغدغه‎های فکری او را تشکیل می‎داد. او ملاحظه می‎کرد که ماتریالیسم در عصر ما به خصوص در کشور ما جامه منطق را از خود دور کرده و به سلاح تبلیغ مجهز شده است.(مطهری، بی‎تا، ب، ص ۸) دوران زندگی مطهری، دوران رشد اندیشه‎های مادی در ایران بود و اندیشه‎های او طیف قابل توجهی از جوانان و دانشجویان را در بر گرفت و یک نسل از جامعه ایران را تحت تاثیر کامل خود قرار داد.

مهم‎ترین تلاش وی در نقد این اندیشه‎ها کوششی بود که به همراه علامه سید محمد حسین طباطبایی و تحت عنوان اصول فلسفه وروش رئالیسم انجام داد. وی در خصوص این کتاب می‎نویسد: «در این جهت ارزش فلسفی و منطقی آن در نظر نگرفته‎ایم بلکه از لحاظ اینکه نشریات مربوط به ماتریالیسم دیالکتیک بیش از اندازه در کشور ما منتشر شده و افکار عده نسبتاً زیادی از جوانان را به خود متوجه ساخته و شاید عده‎ای باور کرده باشند که ماتریالیسم دیالکتیک عالی‎ترین سیستم فلسفی جهان و ثمره مستقیم علم و خاصیت لاینفک آنها است و دوره حکمت الهی سپری شده است لازم بود که تمام محتویات فلسفی و منطقی این رسالات تجزیه و تحلیل شود تا ارزش واقعی آن به خوبی واضح گردد. (مطهری، 1371، ص ۵۱)

کوشش مهم دیگر وی در این خصوص کتاب «نقدی بر مارکسیسم» است که به صورت مستقل و به صورت درس‎هایی حدفاصل سال‎های ۱۳۵۶-۱۳۵۵ در قم صورت پذیرفته است. مطهری در این خصوص ضمن بحث درباره علل گرایش به مادی‎گری، علل پیدایش مارکسیسم را بحث کرده و به نقد فلسفی مارکسیسم می‎پردازد.

جهت دیگر تلاش‎های فکری او برای حفظ چارچوبه دین، نقد و تحلیل ناسیونالیسم فرهنگی و سیاسی در دوران خود بود. بحث مربوط به ناسیونالیسم در حول و حوش انقلاب مشروطیت ایران موضوعیت مشخصی یافت ولی جهت آن بیشتر متوجه حقوق مردم و آزادی گردید تا مسأله ملت‎سازی نوین. به نحوی که دکتر عنایت در این باره می‎نویسد: «نوشته‎های مربوط به این موضوع که روشنفکران ایرانی قرن نوزدهم نوشته‎اند اشاره‎ای کمیاب یا دورادوری با این گونه مسائل نظیر وحدت ملت ایران، یا عناصر سازنده هویت آن و تعارض بین فرهنگ پیش از اسلام در ایران با فرهنگ اسلامیش می‎یابیم و به جای آن درخواست مداوم دموکراسی و نظام نمایندگی و حکومت قانون، انتقاد از اوضاع و جریان امور و مقایسه حسرت بارانه پیشرفت‎های جدید در مقایسه با عقب‎ماندگی می‎بینیم». (عنایت، ۱۳۶۵، ص 213)

دکتر عنایت به لحاظ تاریخی علت آن را بدین نحو تحلیل می‎کند که از اوایل قرن دهم هجری (۹۰۸ ه.ق) ایران کشوری مستقل بوده و وحدت و هویت ملت عملاً حاصل بوده است. (عنایت، ۱۳۶۵، ص ۲۱۲) ولی باید اضافه کرد که بدون تردید گسترش اندیشه‎های تشیع در قرون اخیر در ایران و رسمی شدن آن به عنوان مذهب ملی ایرانیان به