خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل گرایشهای روشنفکری دینی و نمایندگان آنها / گفتگو با هاشم آغاجری

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل گرایشهای روشنفکری دینی و نمایندگان آنها / گفتگو با هاشم آغاجری :

چکیده:

در این گفتگو به تاریخچه و تبیین مفهوم روشنفکری دینی و دسته بندی گفتمانهای روشنفکری دینی پرداخته شده است. در این تقسیم بندی روشنفکران دینی در پنج گفتمان دینی گنجانده شده اند که عبارتند از: گفتمان لیبرالی اندیشه دینی به نمایندگی مهندس بازرگان; گفتمان اصلاح طلب (رفرمیست) به نمایندگی مرحوم مطهری; گفتمان نوسنت گرا به نمایندگی سید حسین نصر; گفتمان نولیبرال به نمایندگی سروش و گفتمان رادیکال – انتقادی به نمایندگی شریعتی. نویسنده این گفتمان را بهترین گفتمان معرفی می کند سپس این دسته بندی را قابل تطبیق بر روشنفکری دینی جهان اسلام دانسته است. وی معتقد است که آینده روشنفکری دینی در ایران بستگی شدید به عملکرد نظام دینی ایران دارد که اگر موفق نباشد روشنفکری غیردینی بر روشنفکری دینی مسلط خواهد شد.

روشنفکری دینی گرایشی از جنبش عمومی روشنفکری در کشور ماست که سابقه آن به آغاز مشروطه می رسد. روشنفکری دینی عارضه یا زایده یا انحرافی در جریان روشنفکری نیست، بلکه مفهوم روشنفکری در ایران در بدو تولد، در قالب روشنفکری دینی زاده شد.

روشنفکران دینی عموما کسانی اند که رهیافت همسان و هماهنگی به دین و مدرنیته دارند. رویکرد و رهیافت روشنفکران دینی هم به سنت و هم به مدرنیته رهیافتی انتقادی و گزینشی است در حالی که برخی گرایشات روشنفکری غیردینی مواجهه ای صوری با مدرنیته دارند. تجربه مدرنیزاسیون ایرانی نشان داد که ناگزیریم برای بومی کردن مدرنیته از بستر دین عبور کنیم. لذا استقرار دموکراسی بدون توجه به دین منجر به استبداد می شود، چنان که در دوره رضا شاه اتفاق افتاد.

البته هرچند روشنفکر دینی یک مخرج مشترک واحد دارد، اما در این فضای واحد شاهد گرایشها و الگوهای متفاوتی هستیم که من نام آنها را پارادایمهای روشنفکری دینی می گذارم. من در تقسیم بندی خودم در مورد روشنفکران دینی هم به منطق تئوریک نظر دارم و هم به منطق روش شناختی و هم به استراتژی روشنفکران دینی هم دیدگاه های بنیادی ایشان در خصوص دو مقوله مهم دین و مدرنیته مدنظر بوده است، هم روشی که در همزیستی دین و مدرنیته پیش گرفته اند و هم استراتژی عملی آنها. لذا چون در تفکر مهندس بازرگان پارادایم آزادی برجستگی فراوانی دارد، این گفتمان را گفتمان لیبرالی اندیشه دینی نامیده ام. در این گفتمان با رهیافت علوم طبیعی به دین نگریسته می شود.

گفتمان دیگر گفتمان اصلاح طلب یا رفرمیست است که منطق موردنظر در این گفتمان، منطق مدرسی و فلسفی است. محورهای مورد اتکای این گفتمان آزادی با تفسیری ویژه و عدالت در شکلی خاص است. نماینده این گفتمان را مرحوم مطهری می دانم. ایشان سعی می کنند اصلاحاتی در دین و عمدتا در فقه صورت دهند تا امکان نوعی همزیستی با مفاهیم مدرن حاصل شود. به هر حال اگر ما روشنفکری را با «فکر» تعریف کنیم، نه با منطق گروه اجتماعی و یا منطق صنفی، در آن صورت می توان ایشان را روشنفکر دانست، هرچند روحانی است.

گفتمان سوم روشنفکری دینی گفتمان نوسنت گراست که سید حسین نصر نماینده بارز آن است. وی تاکید بر مواریث دینی دارد و روش او فلسفی و مدرسی یونانی است و برخلاف رفرمیستها به نقادی مواریث دینی باور ندارد. لذا بیشترین فاصله را با مدرنیته دارد. اما به هر حال برای ارتباط دو دنیای کهن و مدرن می کوشد، اما نه اینکه در هم منحل شوند، بلکه برای اینکه به یک همسخنی مسالمت آمیز برسند. در این گفتمان دغدغه آزادی و عدالت نیست و شاید نوعی دافعه هم نسبت به آزادی دارد.

گفتمان چهارم روشنفکری دینی گفتمان نولیبرال است. رهیافت این گفتمان نه براساس علوم طبیعی بلکه براساس فلسفه علم است که نماینده این گفتمان را آقای سروش می دانم. در این گفتمان بر عرفان و آزادی تکیه می شود اما از عدالت و برابری در آن خبری نیست، ضمن آنکه عرفان متعلق به یک حوزه و آزادی متعلق به حوزه دیگری دانسته شده است. این گفتمان مواجهه ای کمتر انتقادی نسبت به غرب دارد; انتقادات این گفتمان به غرب انتقاداتی موردی و اخلاقی است نه ساختاری و بنیادی.

گفتمان پنجم روشنفکر دینی، گفتمان رادیکال – انتقادی است. در این گفتمان شاهد رهیافت تاریخی – هرمنوتیکی به دین و مدرنیته هستیم; یعنی می کوشد از بیرون، سنت و دین را به کمک عقل نقاد مورد ارزیابی قرار دهد و هم از درون با درک و دریافتی هرمنوتیکی، تفسیر و تاویلهای دست اول خود را از دین عرضه کند. این گفتمان بر سه محور عرفان و اخلاق، آزادی و دموکراسی، عدالت و برابری تکیه همسانی دارد، ضمن آنکه برخلاف گفتمان چهارم میان این سه محور ربط و نسبتی ارگانیک و ساختاری قائل است. نماینده این گفتمان دکتر شریعتی است و باور به ربط بین این سه محور مایه برتری این گفتمان بر سایر گفتمانهای روشنفکری دینی است. مضافا اینکه در این گفتمان هم به نقد رادیکال مدرنیته می پردازد، هم دین را مورد نقادی رادیکال و ساختاری قرار می دهد. حال آنکه گفتمانهای قبلی یا دین را مورد نقادی بنیادی قرار می دهند و مدرنیته را مصونیت می بخشند (مثل گفتمان نولیبرال) و یا مدرنیته را مورد نقد رادیکال قرار می دهند و دین را به چالش نمی گیرند (مثل گفتمان نوسنت گرا). چون این گفتمان روشنفکر دینی می خواهد از همساز کردن مدرنیته و دین فراتر برود، آن را گفتمان فرامدرن می نامم و مرادم از فرامدرن پست مدرن نیست; زیرا مدرن و پست مدرن در تقسیم بندی سنت گرایان در زمره مدرنها می گنجد. این گفتمان فرامدرن می خواهد براساس سه محور از دین و مدرنیته عبور کند. این سه محور اتفاقا محورهایی هستند که در دنیای مدرن مطرح شده اند که عبارتند از: الف) محور وجودی و هستی شناسی که در عرفان متجلی است; ب) محور سیاسی که آزادی و دموکراسی و فردیت دقیق فلسفی را دنبال می کند و ج) محور اجتماعی که در برابری و نوعی سوسیالیسم تبلور پیدا می کند. روش شناسی این گفتمان هم یک روش شناسی و معرفت شناسی انتقادی و هرمنوتیکی است که با توسل به عقل نقاد به نقد بیرونی نظر دارد و با رفتن در دین و توسل به عقل هرمنوتیکی می کوشد متون مقدس را بازخوانی و در ساختار جدید خود احیا کند.

این تقسیم بندی نوعی تیپ شناسی ایده