خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل عالمان دینی در فرایند جامعه پذیری سیاسی؛ با تأکید بر انقلاب مشروطه

مقدّمه

یکی از مباحثی که امروزه در بین اندیشمندان مطرح است و سعی می کنند از طریق آن میزان تأثیرگذاری نیروهای گوناگون اجتماعی را بر تحوّلات سیاسی اجتماعی ارزیابی نمایند، مبحث «جامعه پذیری سیاسی» است. امروزه روشن گردیده است که اگر نیرویی توانایی جامعه پذیری بالایی را دارا باشد، می تواند تفکرات و خواست های خود را در طیف های گوناگون به جامعه منتقل نموده، ثمرات خوبی به دست آورد تا شاید یکی از آن ها محوریت آن نیرو یا گروه در تحولات جامعه شود.

سؤال اصلی این است که در روند جامعه پذیری سیاسی، چه چیزی منتقل می شود که توانایی نفوذ و تأثیرگذاری را زیاد کرده، موجب تداوم و بقای آن می گردد؟

پاسخ محققان و نویسندگان جامعه پذیری سیاسی این است که عمده ترین تلاش محوری جامعه پذیری سیاسی در زمینه فرهنگ سیاسی است؛ یعنی این که در جامعه پذیری سیاسی، روی فرهنگ سیاسی افراد جامعه کار می شود و سه کار ویژه در این زمینه انجام می دهد که عبارتند از: ۱. حفظ و نگه داری فرهنگ سیاسی؛ ۲. تغییر و تحوّل در آن؛ ۳. پایه گذاری یک فرهنگ سیاسی نوین.^(۱)

همچنین در جامعه پذیری، هدف، انتقال آموزه های پیشین (نسل گذشته) به آیندگان می باشد که این همه نشان از آن دارد که موضوع و محور اصلی جامعه پذیری سیاسی، «فرهنگ سیاسی» است و این خود حکایت از اهمیت آن دارد؛ چرا که نیرو یا گروه در این صورت فرهنگ سیاسی موردنظر خود را از راه های گوناگون جامعه پذیری به افراد و اجتماع منتقل می نماید و برای مدت طولانی بقا و حیات خود را حفظ می کند.

اگر به برگ های تاریخ معاصر ایران نگاهی افکنده شود، مشاهده می گردد که نهاد روحانیت همواره به عنوان نهادی مؤثر در جامعه پذیری نقش ایفا کرده است. بنابراین، باورهای حاصل از جامعه پذیری این نهاد به دلیل تفکیک ساختاری روحانیت از نهاد سیاست، با باورهای هیأت حاکم تعارض پیدا نموده، و هرگاه مسأله خاصی حادث می شده، این تعارض علنی می گردیده است. نقش این تعارض ها را می توان در تحولات بزرگ مشاهده کرد که از جمله آن ها «انقلاب مشروطه» است.

در این مقاله، به بررسی این تعارض از منظر جامعه پذیری سیاسی توسط نهاد روحانیت در انقلاب مشروطه پرداخته شده و در این باره به این سؤال پاسخ داده خواهد شد که نقش روحانیت به عنوان یکی از عوامل جامعه پذیری سیاسی در فرایند تحولات سیاسی ایران معاصر، بخصوص انقلاب مشروطه، چه بوده است؟

مفاهیم اساسی

در آغاز، لازم است که مفاهیم اصلی و چارچوب نظری مقاله به اختصار تبیین گردند:

۱. جامعه پذیری سیاسی^(۲)

برای ارائه تعریفی از «جامعه پذیری سیاسی»، تعریف «جامعه پذیری» لازم به نظر می رسد. جامعه پذیری را می توان از دیدگاه های گوناگون انسان شناسی، روان شناسی و جامعه شناسی تعریف کرد؛ از جمله: «جامعه پذیری عبارت است از مراحلی که شخص طی آن خصوصیات مناسب مورد نیازش را برای عضویت در جامعه به دست می آورد، که مهم ترین پیامد آن، شناختی است از خود به عنوان یک موجود استوار اجتماعی، که به وسیله هنجارها، نقش ها و روابط با دیگران هدایت می شود.»^(۳)

فرهنگ علوم رفتاری برای «جامعه پذیری» تعریف دیگری بیان کرده است و جامعه پذیری را «فرایندی می داند که به وسیله آن فرد راه ها، افکار، معتقدات، ارزش ها، الگوها و معیارهای فرهنگ خاص جامعه خود را یاد می گیرد و آن را جزو شخصیت خویش می نماید.»^(۴)

برای «جامعه پذیری سیاسی»، تعاریف گوناگونی آمده است؛ همچون: «دایمی ساختن فرهنگ سیاسی»^(۵) و «شکل گیری بقا و تغییر فرهنگ سیاسی».^(۶) آنچه در این مقاله مدّنظر می باشد، عبارت از: «روندی است که افراد به وسیله آن دیدگاه ها و الگوهای رفتار سیاسی را کسب کرده و به وظایف، حقوق و نقش های سیاسی خود در جامعه آگاه می شوند و موجب انتقال آن از نسلی به نسل دیگر می شود که این خود مقدّمه ای برای ثبات و یا انقلاب می باشد.»^(۷)

بنابراین، آنچه می توان گفت این است که بستر و حوزه مطالعات جامعه پذیری سیاسی، فرهنگ سیاسی می باشد. حال سؤال این است که جامعه پذیری سیاسی طی کدام مراحل، همراه با چه روش هایی صورت می پذیرد؟

برای پاسخ به پرسش مزبور، باید به سؤال اصلی محققان جامعه پذیری توجه نمود. از لابه لای مباحث و نوشته های آنان به دست می آید که سؤال اصلی این است که چه کسی، چه چیزی را، از چه کسی، تحت چه شرایط محیطی و با چه اثری می آموزد.

این که چه کسی می آموزد، یعنی در روند جامعه پذیری سیاسی چه افرادی مخاطب قرار می گیرند؟ محققان عقیده دارند جامعه پذیری سیاسی روندی است که در همه عمر ادامه دارد؛ یعنی همه انسان ها در همه مراحل زندگی خود، ممکن است گرایش ها و ارزش های سیاسی و غیر سیاسی جدیدی فرا گیرند. بنابراین، مخاطبان جامعه پذیری سیاسی، از کودک گرفته تا افراد کهن سال، را شامل می شوند.

اما این که چه چیزی می آموزند، در تعریف «جامعه پذیری سیاسی» بیان شده است که تقریبا تمام اعتقادات، ارزش ها، عقاید و وظایف سیاسی را می آموزند. اما از چه کسی و تحت چه شرایطی این امر صورت می گیرد، بحث از کارگزاران جامعه پذیری سیاسی به میان می آید و آنان این وظیفه را بر عهده دارند. منظور از «شرایط پذیرش جامعه پذیری سیاسی» همان راهی است که ساختارهای موجود عمل جامعه پذیری را انجام می دهند و دارای روش ها و شیوه های گوناگونی می باشند. از مهم ترین آن ها روش «آشکار / مستقیم» و روش «پنهان / غیرمستقیم» را می توان نام برد.

مهم ترین کارکردهایی که برای جامعه پذیری سیاسی به شیوه های مذکور می توان برشمرد^(۸)، عبارتند از: ۱. حفظ و نگه داری فرهنگ سیاسی؛ ۲. تغییر و تحوّل در فرهنگ سیاسی؛ ۳. خلق فرهنگ سیاسی.

درباره نهادها و کارگزاران جامعه پذیری سیاسی، تقسیم بندی های گوناگون ارائه شده اند که به نقش گروه ها و افراد در جامعه پذیر نمودن می پردازند که از جمله آن موارد تحقیق ایزن اشنات می باشد که راجع به نسل ها و گروه های سنّی، کار گرفته است.^(۹) در مورد نهاد روحانیت (عالمان دینی) و نقشی که در جامعه پذیری سیاسی ایفا می کنند، دیدگاه های متفاوتی وجود دارند که از همین رو، آن را در تقسیم بندی های گوناگون قرار می دهند؛ چرا که نقش گروه های مذهبی در همه جوامع مشاهده می گردند، هرچند متفاوت باشند. علت عمده این تأثیرگذاری در آن است که مذاهب دنیا حاملان ارزش های فرهنگی و اخلاقی هستند که خواه ناخواه پیامدهای سیاسی دارد و بر مسائل سیاسی و سیاست های عمومی تأثیر می گذارد. رهبران مذهبی بزرگ خود را آموزگار مردم می دانند و پیروان آن ها معمولاً کوشیده اند تا از طریق آموزش به جامعه پذیری کودکان شکل بخشند و از طریق موعظه و مناسک مذهبی، نومذهبان را در هر سنّی که باشند، جامعه پذیر سازند.^(۱۰)

در تشیّع به دلیل وجود اصول اعتقادی درباره دستگاه رهبری، پیوند نزدیکی بین دین و دنیای مردم وجود دارد. نقش رهبران مذهبی و عالمان دینی نقشی محوری و بنیانی است که با نگاهی به تاریخ شیعه کاملاً آشکار می گردد که علاوه بر رهبری دینی مردم، رهبری و هدایت سیاسی مردم را نیز در بسیاری از مقاطع تاریخ ایران عهده دار بوده اند. و این نشان دهنده تأثیر آنان به عنوان حاملان دین در امر جامعه پذیری سیاسی است که سعی دارند فرهنگ سیاسی را بر اساس ارزش ها و اعتقادات شیعی تبیین و ترویج نمایند.

۲. فرهنگ و هویّت سیاسی^(۱۱)

به دلیل آن که بستر و حوزه تأثیرگذاری جامعه پذیری سیاسی، فرهنگ و هویّت سیاسی جامعه می باشد به مفهوم آن اشاره می گردد: «واژه فرهنگ از زبان پهلوی (فارسی میانه) از دو جزء “فر” و “هنگ” تشکیل شده است. “فر” یا “فرّه” نمود بارقه الهی که بر دل انسانی تجلّی می کند و مایه تعالی و کمال نفس می گردد و “هنگ” یا “هنج” از مصدر هیختن یا هنجیدن به معنای آوردن و جلوه گر ساختن است. فلذا، “فرهنگ” تجلّی کمال و تعالی در انسان و جامعه است.»^(۱۲)

آنچه را درباره «فرهنگ» در ادبیات سیاسی اجتماعی مطرح است، می توان این گونه بیان داشت: «ایده های شکل دهنده به قواعد، فنون و ادراکات لازم در حیات یک گروه اجتماعی، چگونگی معنایافتن و پیش بینی پذیری یک جامعه، الگوهای ارزشی و ادراکی افراد یک جامعه در کنش اجتماعی، چگونگی ارضای نیازها و غرایز تحوّل سازمان یافته و متوجه به بقا و تمایز سبک ها و ارزش ها در نظام اجتماعی متفاوت دلالت می کند.»^(۱۳)

اما هنگامی که فرهنگ با واژه دیگری همراه می شود، هدف نشان دادن یا تمرکز روی ابعاد، آثار و تجلّیات آن واژه می باشد. از این رو، واژه «فرهنگ سیاسی» نیز از این قبیل است. «فرهنگ سیاسی» یعنی «نظامی از باورهای تجربی و نمادهای عاطفی و ارزش ها که موقعیت وقوع کنش سیاسی را تعیین و تعریف می کند.»^(۱۴)

عناصر تشکیل دهنده فرهنگ سیاسی عبارتند از:

۱. سمت گیری نسبت به قدرت سیاسی؛^(۱۵) 2. نگرش های موجود نسبت به قدرت سیاسی؛^(۱۶) 3. احساسات مختلف نسبت به قدرت سیاسی؛^(۱۷) 4. ارزش ها.^(۱۸)

یکی از موضوعاتی که در فرهنگ سیاسی مطرح می شود، ترسیم عرصه ای از تأثیرگذاری یک فرهنگ سیاسی می باشد. این که چگونه فرهنگ سیاسی یک ملت بر رفتار شهروندان و رهبران آن در سراسر نظام سیاسی تأثیر می گذارد و چگونه می توان جنبه های مختلف فرهنگ سیاسی ملت ها و جوامع مختلف را باهم مقایسه کرد و از این راه تمایلات آن ها را برای رفتارهای حال و آینده دریافت. در پاسخ مبحث سطح تحلیل ها مطرح می شود که بررسی و مطالعه فرهنگ سیاسی یک ملت را می توان انجام داد که شامل سه سطح می گردد: ۱. سطح نظام یا تمایلات نظام مند؛ ۲. سطح فرایند یا تمایلات فرایندی؛ ۳. سطح سیاست گذاری یا تمایلات سیاست گذاری.

ارتباط جامعه پذیری و فرهنگ سیاسی از موضوعات مهم بحث می باشد؛ چه آن که در نتیجه جامعه پذیری سیاسی، موجبات انتقال فرهنگ سیاسی به نسل آینده جامعه فراهم می آید^(۱۹) و از طریق فرایند اجتماعی شدن، فرهنگی را فرا می گیرند و موجب انتقال فرهنگ می گردند. هر فرد دانش ها، اعتقادات، ارزش ها، هنجارها و انتظارات جامعه خویش را از این طریق کسب می کند، از طریق یادگیری (درونی کردن) فرهنگ، انسان موفق می شود برای خویش شخصیت کسب کند^(۲۰) و از طریق فرهنگ، مهارت هایی را که برای بقایش در انواع گوناگون محیط های طبیعی لازم است، فرا می گیرد.^(۲۱) از جمله آن ها آموزه های سیاسی است که افراد از طریق جامعه پذیری سیاسی آن ها را می آموزند و به آنان فرهنگ سیاسی خاصی منتقل می گردد. بنابراین، بین جامعه پذیری سیاسی و فرهنگ سیاسی رابطه ای ناگسستنی وجود دارد که سخن از نهادهایی به میان می آید که در فرایند جامعه پذیری سیاسی نقش ایفا می کنند. اگر نهادی توانایی ایجاد و انتقال یک فرهنگ سیاسی خاصی را دارا باشد و بتواند آن را به جامعه منتقل نماید، زمینه های حاکم شدن آن فرهنگ سیاسی نیز فراهم خواهد آمد، و اگر با فرهنگ سیاسی حاکم هماهنگی و وجه اشتراک وجود داشته باشد، زمینه های بقا و تداوم آن را در پی دارد، و اگر تزاحم و تضاد واقع شود، زمینه های شورش و انقلاب و دگرگونی های دیگر را فراهم می آورد.

۳. مشروعیت^(۲۲)

«مشروعیت» در لغت، مصدر جعلی (صناعی) از کلمه «مشروع» می باشد. «مشروع» (اسم مفعول) یعنی آنچه موافق شرع باشد و یا چیزی که طبق شرع جایز باشد.^(۲۳) «شرع» یعنی راه پیدا و روشن خداوند بر بندگان، راه راست، راه روشن، «شرعی» یعنی آنچه مطابق احکام و دستورات خداوند باشد.^(۲۴) از این رو، مشروعیت دارای یک معنای رایج فقهی و حقوقی است و آن مطابقت با احکام شرع است.

در اصطلاح، کاربرد آن دارای سابقه طولانی است. از زمان افلاطون، سیسرو و حتی در اروپای سده های میانه، برای بیان قانونی بودن حکومت به کار می رفته است. بعدها برای انطباق با روش های سنّتی به کار برده شده است.

با توجه به سابقه آن از سوی محققان علوم سیاسی و تعاریف گوناگون، می توان آن را «نوعی توجیه عقلی اطاعت مردم از زمام داران و اعمال قدرت آنان بر مردم» دانست و یا آن را «توجیه عقلی اعمال قدرت حاکم» بیان کرد که حد واسط شکل گیری ربط و نسبت میان حکومت و جامعه یا حکومت کنندگان و حکومت شوندگان می باشد. در این مفهوم، مشروعیت مظهر و میزان و ملاک پذیرش ذهنی قدرت حاکم در نزد افراد جامعه است که با مفهوم «سیادت» به معنای اعمال قدرت مرتبط می شود.^(۲۵) بنابراین، بین معنای «مشروعیت» مصطلح در علم سیاست و معنی مصطلح از کلمه «شرع» به معنای حکم دین فرق وجود دارد و آنچه از Legitimacyفهمیده می شود، با معادل هایی همچون حقّانیت، قانونیت و روایی بیش تر هماهنگ است تا مشروعیت و شرعیت، این در حالی است که واژه «مشروعیت» نزد متشرّعه و علمای دین انحصارا در معنای مطابقت با شرع و احکام آن معنا می دهد. از این رو، «مشروعیت» به معنای ظرفیت نظام سیاسی برای ایجاد و حفظ اعتقاد به این اصل است که نهادهای سیاسی موجود از صحّت عمل برخوردارند یا خیر.

مشروعیت نظام های سیاسی معاصر بیش تر معلول موفقیّت آن ها در حل و فصل اختلافات درونی بخش ها و از میان بردن تفرقه در جامعه است. بنابراین، بحران مشروعیت همچون بحران هویّت، توزیع و مشارکت اهمیت پیدا می کند. منظور از «بحران مشروعیت» بحران تغییر و تحوّل است.^(۲۶) این که توجیه عقلی اعمال قدرت حاکم دچار تغییر و تحوّل گردیده و آن توجیهات اعمال قدرت کم رنگ گردد و یا دگرگونی اساسی حاصل آید، این وضعیت نه تنها باعث ایجاد ثبات نمی شود، بلکه دگرگونی و تغییر اساسی و زیربنایی و انقلابی را نیز سبب می شود. به بیان دیگر، اختلال در نظام فلسفی و ارزشی جامعه موجب بروز و ظهور بحران مشروعیت می گردد. بحران مشروعیت زمانی دامنگیر یک نظام سیاسی می گردد که آن نظام سیاسی از پاسخ گویی به خواست های شهروندان ناتوان شود و پشتیبانی مردم از آن نظام متزلزل گردد.

آنچه در این مقاله مهم به نظر می رسد نشان دادن این مطلب است که در جامعه پذیری سیاسی آنچه محور کارهاست، فرهنگ سیاسی است، یعنی از این طریق، فرهنگ سیاسی جامعه شکل می گیرد و از راه فرهنگ سیاسی، که همان باورها، اعتقادات، ارزش ها و هنجارهای جامعه درباره مباحث سیاسی و نظام حکومتی است، تداوم و بقا را در پی خواهد داشت؛ چه آن که اگر فرهنگ سیاسی، که از طریق جامعه پذیری به وسیله ابزارهای گوناگون به جامعه و بخصوص نسل آینده منتقل می گردد، با نظام حکومتی و سیاسی همخوانی داشته باشد، همگامی و همراهی بین مردم و نظام سیاسی ایجاد می گردد که نتیجه آن افزایش مشروعیت نظام سیاسی می باشد. و اگر نظامی مشروعیتش از حد بالایی برخوردار باشد، بقا و تداوم آن برای مدت زمان بیش تری بیمه می گردد، و اگر فرهنگ سیاسی منتقل شده به جامعه با آنچه در قدرت و نظام حاکم سیاسی ترویج و ترغیب می شود متفاوت باشد، زمینه درگیری و اختلاف و بحران و در نهایت، دگرگونی را در پی خواهد داشت؛ زیرا در این صورت، مشروعیت نظام سیاسی، که همان توجیه عقلانی نظام حاکم توسط مردم است، کاهش می یابد، و زمانی که مردم توجیهی برای حمایت از نظام نیابند، موقعیت رژیم نزد مردم خراب تر می شود و زمینه های بحران و انقلاب فراهم می آید.

نقش روحانیت در تحولات سیاسی اجتماعی ایران

در جوامع مختلف، نهادهای گوناگون در جامعه پذیر نمودن افراد نقش ایفا می نمایند. ایران نیز از این قاعده مستثنا نمی باشد و نهاد روحانیت در کنار سایر نهادها و عوامل جامعه پذیری، تلاش هایی از خود بر جای گذاشته است. نهاد مذهب و به تبع آن، روحانیت از گذشته های دور در ایران نقش ویژه ای ایفا می نموده است، تا جایی که به اعتقاد یکی از ایران شناسان خانم لمبتون، «آنچه که انسجام جامعه را حفظ می کرد، اسلام بود.»^(۲۷) از آغاز قرن دهم شمسی، این نقش به اسلام شیعی واگذار می شود و در این زمینه، روحانیت محور ارتباطی بین مذهب و مردم قرار می گیرد و کارویژه هایی نیز مانند تصدّی موقوفات، مدارس دینی، محاکم شرعی و برخی امور دیوانی و دفتری^(۲۸) به این نهاد واگذار می گردد.

همچنین از آن رو که روحانیت تشیّع امر حکومت و دخالت در سیاست را امری دور از صلاحیت ذاتی خود نمی داند، در نظام سیاسی نیز نقشی برای خود قایل است؛ چه آن که «از لحاظ نظری، ریشه قدرت روحانیت شیعه را باید در اندیشه امامت و غیبت امام آخر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و نیابت عامّه علما در دوران غیبت جست.»^(۲۹)

از این رو، با توجه به کارویژه های مزبور و انسجام و سازمانی که در درون این نهاد نسبت به سایر نیروهای اجتماعی وجود داشت، موقعیت ویژه ای برای روحانیت فراهم آورد و همین امر موجب گشت که «در چندین حرکت ضدبیگانه و ضد حکومتی نقش تعیین کننده ای را ایفا نماید.»^(۳۰) برجسته ترین نقش را در حرکت های انقلابی در جریان شکل گیری انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی می توان جست وجو کرد. بسیاری از محققان به نقش روحانیت در انقلاب مشروطه اذعان دارند که به نمونه هایی از آن اشاره می گردد.

در کتاب تشیّع و مشروطیت در ایران^(۳۱) آمده است: «باور عمومی آگاهان به تاریخ ایران به درستی آن است که مهم ترین نیروی پشتیبان انقلاب مشروطیت همانا علما بودند. اگر آنان انقلاب را تأیید نمی کردند، مسلما در نطفه خفه می شد.»

در تأیید مطلب مزبور، در جای دیگر می خوانیم: «روحانیون عامل مؤثر و اصلی هیجان ملّی به شمار می رفتند؛ قدرت آنان در نفوذی بود که در افکار عامّه و طبقه متوسط یعنی کسبه و تجّار داشتند… و پیشوایان و روحانیون سیدمحمد طباطبایی، شیخ فضل الله نوری مازندرانی و سید عبدالله بهبهانی بودند.»^(۳۲)

از نگاه آگاهان به مسائل تاریخ، ایران از کشورهای دیگر نیز بدین نقش ممتاز شده است. ایران شناس مشهور فرانسوی، ادوارد براون^(۳۳) معتقد است: «یکی از جنبه های بارز انقلاب ایران زیرا قطعا در خور نام انقلاب است آن است که روحانیون خود را در طرفی قرار داده اند که پیشرو و آزادیخواه است. فکر می کنم که این امر قطعا در تاریخ جهان بی بدیل است.»

روحانیت شیعه با توجه به ابزارهای جامعه پذیری سیاسی، که در اختیار داشت، سعی و تلاش نمود که این تغییر در راستای اصول اساسی اسلام و منافع عمومی مردم شکل گیرد که بارزترین چهره آن مقابله با استبداد شاهنشاهی قاجاریه بود و در نخستین گام، در تحدید قدرت سلطنت، موفقیت بزرگی به دست آوردند و تغییرات اساسی مشاهده شدند و ساختار نظام سیاسی ایران از سلطنت مطلقه و استبدادی به سلطنت مشروطه تغییر شکل داد که تأسیس مجلس شورا و تدوین قانون اساسی را به دنبال داشت.

نقش روحانیت (علمای برجسته) در انقلاب مشروطه

یکی از راه های آگاهی از نقش و اهداف گروه ها و نهادها در جامعه، اطلاع از زندگی و اندیشه بزرگان و رهبران فکری آن می باشد، چه آن که رهبران و بزرگان با به خدمت گرفتن ابزارها و کارگزاران گوناگون سعی در تحکیم فرهنگ سیاسی، تغییر و تحوّل آن و یا خلق فرهنگ سیاسی جدید می نمایند. در جریان انقلاب مشروطه همان گونه که اشاره شد محوریت روحانیت و عالمان دینی قابل انکار نیست. از این رو، به اندیشه ها و راه کارهای آنان در جریان انقلاب مشروطه اشاره می گردد:

الف. آیه الله سیدمحمد طباطبائی

ایشان پس از فراگیری تحصیلات مقدّماتی و مبادی علوم ادبی و عربی، به علم منقول (فقه و اصول) در نزد پدرش پرداخت و علم معقول (فلسفه و حکمت) را نزد میرزا ابوالحسن جلوه، فیلسوف بزرگ عصر خویش، آموخت و چندی نیز در نزد شیخ هادی نجم آبادی تلمّذ نمود و از منش آزادگی و تعلیمات وی بهره مند گردید و در نزد وی درس اخلاق خواند.^(۳۴)

وی سپس با سکونت در سامرّاء در درس میرزای شیرازی حاضر گشت تا به مقام اجتهاد نایل آمد و در این مدت، جزو خواص و یاران نزدیک میرزا درآمد و حتی در امور سیاسی طرف مشورت ایشان بود.

او پس از مدتی برای رهبری و هدایت مردم به تهران آمد و در آن جا ساکن گردید. در این زمینه می گوید: «در سنه