خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل نشستها و همایشهای علمی – موضوع: استناد به سیره سیاسی علوی در گذر تاریخ (۱) (سخنران: حجه الاسلام رسول جعفریان)

تاریخ: ۱/۱۲/۷۹ (سخنران روز نخست همایش امام علی علیه السلام)
بجز سیره نبوی که – با شدت و ضعف ^(۲) – از همان آغاز مورد توجه و استناد عامه مسلمانان قرار داشته است، سه سیره مهم در میان مسلمانان عبارت است از:
۱) سیره صحابه; اهل سنت در فقه، به این سیره تمسک کرده و در برخی از منابع حدیثی که وظیفه آنها جمع میان احادیث و آثار است، تحت عنوان آثار، از سیره صحابه، مطالبی را نقل می کنند .
۲) سیره شیخین; گرچه بخشی از سیره صحابه است، اما به دلیل موقعیت این دو نفر، بویژه عمر، این تعبیر شکل گرفته است . نخستین موردی که به آن استناد شد، در رخدادهای مربوط به انتخاب جانشین برای عمر بود که عبدالرحمن بن عوف شرط عمل به سیره شیخین را در کنار سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله مطرح کرد که امام علی علیه السلام آن را نپذیرفت و عثمان آن را قبول کرد . ^(۳) بعدها در میان اهل سنت، این سیره، جایگاه مهمی یافت; طوری که در عمل، سیره عمر، عدل سیره نبوی بلکه در مواردی، مهمتر و اولاتر دانسته شد و بدان عمل گردید .
۳) سیره امام علی علیه السلام – و دیگر ائمه – با وجود آن که سیره علوی نیز جزء سیره صحابه است، اما در عراق، این سیره مورد توجه شیعیان بوده است . در میان منابع حدیثی اهل سنت بویژه سنیان عراقی، اقوال و افعال امام علی علیه السلام مانند سایر صحابه مورد توجه بوده و نمونه هایی از آن را می توان در المصنف عبدالرزاق یا متون دیگر یافت . در برخی از نمونه ها، بطور منحصر، به روش امام علی علیه السلام استناد شده و این، بدان دلیل بوده است که در آن موضوع، از دیگران، خبر و سیره ای در دست نبوده است . از آن جمله سیره آن حضرت در برخورد با بغات است که به تصریح رؤسای مذاهب فقهی اهل سنت، تنها مستند، همان روش امام علی علیه السلام است . ^(۴)
آنچه در اینجا مورد بحث ماست، استناد به سیره سیاسی امام علی علیه السلام به عنوان یک رویه و روش در اداره حکومت است . چنین استنادی تنها می توانسته مورد توجه شیعیان آن حضرت باشد که البته شمار آنها اندک بوده است – تا پیش از دولت صفوی، دولتهایی نیز که چنین گرایشی داشته اند، امکان انجام عمل را بر اساس سیره امام علی علیه السلام بندرت داشته اند و در کنار آنها فقها می توانستند بر اساس این سیره، رساله های سیاسی – فقهی بنگارند و مانند سایر فروع فقهی، در باب سیاست هم، ضمن طراحی فروع از سیره سیاسی موجود در سیره نبوی و علوی و حسینی و غیر آن، احکام این فروع را نیز به دست آورند . البته چنین کاری، یعنی بازبینی دقیق سیره سیاسی ائمه معصوم و طراحی رساله فقهی براساس آن، تقریبا به طور مطلق زمین مانده و جز در حد کلیات، به آن پرداخته نشده است .
با این همه، نشانه هایی از تمسک به این سیره در آثار تاریخی برخی از انقلابیها، عالمان، اندیشمندان و فقیهان دیده می شود که در اینجا به برخی از آنها می پردازیم:
۱- نخستین جایی که بصراحت از سیره امیرالمؤمنین و احیای آن یاد شده، نهضت امام حسین علیه السلام است . آن حضرت ضمن همان جمله معروف خود که فرمودند: «انی لم اخرج اشرا و لا بطرا و لا مفسدا و لا ظالما ; و انما خرجت لطلب الاصلاح فی امه جدی » افزودند: «ارید ان آمر بالمعروف و انهی عن المنکر و اسیر بسیره جدی و ابی .» ^(۵) و به نقل از ابن شهر آشوب، حضرت فرمودند: «. . . اسیر بسیره جدی و سیره ابی علی بن ابی طالب .» ^(۶)
ذکر سیره امام علی علیه السلام در کنار سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله بر اساس مذهب تشیع، امری کاملا تایید شده بود و نشان از آن داشت که امام حسین علیه السلام در صورت پیروزی نهضت، سیره پدرشان را زنده می کردند . شیعیان کوفه، پس از شهادت امام حسن مجتبی علیه السلام ضمن نامه ای به امام حسین علیه السلام، از علاقه خود به اقامه سیره آن حضرت، سخن گفتند: «و نحن شیعتک المصابه بمصیبتک، المحزونه بحزنک، المسروره بسرورک السائره بسیرتک المنتظره لامرک » . ^(۷) بنابراین در اینجا، از زبان شیعیان، تعبیر سیره حسینی را می توانیم به دست آوریم .
۲- در نهضت «توابین » به رهبری سلیمان بن صرد خزاعی، که از صحابه امام علی علیه السلام بود و در صفین نیز حضور داشت، آثاری از احیای روش امام علی را مشاهده می کنیم . وی هنگام رفتن به شام همراه مجاهدان، ضمن یک سخنرانی، خطاب به توابین گفت: در وقت جنگ، اسیران را دنبال نکنید، مجروحان و اسیران را نکشید، مگر آن که پس از اسیر شدن هم بجنگند یا آن که از کشندگان برادران ما در کربلا باشند . سپس افزود: «فان هذه کانت سیره امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب فی اهل هذه الدعوه .» ^(۸) پیش از آن نیز، توابین اعلام کرده بودند که در صورت پیروزی، حکومت را به اهل بیت خواهند سپرد . ^(۹)
۳- پس از شکست جنبش توابین و زمانی که عراق تحت سلطه آل زبیر درآمد، عبدالله بن مطیع از طرف عبدالله بن زبیر حاکم کوفه شد . وی در سخنانی که در جمع مردم ایراد کرد، از اقامه سیره شیخین سخن گفت . در این وقت، سائب بن مالک اشعری، یکی از شیعیان کوفه، به اعتراض برخاست و با رد عمل به سیره دیگران، گفت: «نحب ان تسیر فینا سیره امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب » ^(۱۰) ; به روایت طبری، متن سخن وی ضمن شروطی که برای عبدالله بن مطیع مطرح کر، چنین است: «. . . و الا یسارفینا الا سیره علی بن ابی طالب التی صاربها فی بلادنا هذه حتی هلک رحمه الله علیه و لا حاجه لنا فی سیره عثمان فی فیئنا و لا فی انفسهم [انفسنا! ]، فانها انما کانت اثره و هوی و لا فی سیره عمربن الخطاب فی فیئنا و ان کانت اهون السیرتین علینا ضرا و قد کان لا یالوا الناس خیرا» ^(۱۱) ; نمی بایست در میان ما جز به سیره علی بن ابی طالب که تا زمان درگذشت او میان ما عمل می شد، عمل شود . ما نیازی به اجرای سیره عثمان درباره بیت المال و خودمان نداریم که بر اساس تبعیض و هوی و هوس بود . همین طور به سیره عمر هم درباره بیت المال نیاز نداریم; گرچه ضررش از آن کمتر بود و در جهت خیر مردمان بود!
۴- عبدالرحمن بن ابی لیلی – از فقهای عراق که در انقلاب عراق به رهبری عبدالرحمان بن محمد بن اشعث حضور داشت – هنگام تحریک و تحریض مردم بر ضد شامیان، به نقل از سخنان امیرمؤمنان که در صفین شنیده بود، پرداخت و از مردم خواست تا مطابق آن با شامیها برخورد کنند; «یا معشر القراء! ان الفرار لیس باحد من الناس باقبح منه بکم . انی سمعت علیا – رفع الله درجته فی الصالحین و اثابه احسن ثواب الشهداء و الصدیقین – یقول یوم لقینا اهل الشام: ایها المؤمنون! انه من رای عدوانا یعمل به، و منکر یدعی الیه، فانکره بقلبه، فقد سلم و بری ء، و من انکر بلسانه، فقد اجر و هو افضل من صاحبه; و من انکره بالسیف لتکون کلمه الله هی العلیا و کلمه الظالمین السفلی، فذلک الذی اصاب سبیل الهدی و نور فی قلبه الیقین » . ^(۱۲) آنگاه ابن ابی لیلی افزود: فقاتلو هؤلاء المحلین المحدثین المبتد عین الذین قد جهلوا الحق فلا یعرفونه و عملوا بالعدوان فلیس ینکرونه .» ^(۱۳)
مروری بر قیامهای زیدیان و علویان، نشان می دهد که در بیشتر آنها، هدف اصلی، همان اهداف امام علی علیه السلام در جنگ صفین است . مقایسه اهداف آنها و اصولی که بر اساس آنها بیعت صورت گرفته، این مطلب را بخوبی نشان میدهد . برای نمونه می توان به تعبیر مختار برای نبرد با قاسطین اشاره کرد . ^(۱۴) چنان که جنگ با محلین ^(۱۵) نیز از تعابیر رایج در فرهنگ انقلابیون شیعه است . توابین از «عمل به کتاب خدا، سنت رسول، انتقام خون اهل بیت، دفاع از ضعیفان و جهاد با محلین » سخن می گویند . ^(۱۶) جهاد با محلین تعبیری است که خود امیرمؤمنان علیه السلام در نامه ای که در آغاز جنگ صفین به قیس بن سعد، حاکم خود در مصر می نویسد، از آن سخن می گوید . ^(۱۷)
در زندگی امامان شیعه – پس از ماجرای کربلا – یک برنامه ریزی سیاسی برای رسیدن به حکومت دیده نمی شود تا بتوان از این زاویه، یعنی احیای سیره سیاسی امام علی علیه السلام مطلبی را به دست آورد . در این دوره، بیشتر احیای فکر و فقه امام علی علیه السلام در قالب احادیث و در واقع زنده نگاهداشتن تفکر اهل بیت است . تنها اشاره ای که هست، مربوط به وصفی است که از حکومت حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شده است که یک نمونه را نقل می کنیم . در روایتی آمده است که امام صادق علیه السلام فرمود: «اذا قام لبس ثیاب علی و سار بسیره علی علیه السلام » . ^(۱۸) البته گاه تفاوتهایی نیز میان روش امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) با سیره امام علی علیه السلام در سخت گیری و سهل گیری مورد توجه قرار گرفته است . ^(۱۹) کلمات سیاسی امیرمؤمنان علی علیه السلام
برای ادامه بحث می توان به میراث سخنان سیاسی امام علی علیه السلام که در میان شاگردان ائمه و علاقه مندان به امام علی علیه السلام وجود داشته و به نسلهای بعدی منتقل شده، پرداخت . بخشی از اینها، خطبه ها و کلمات سیاسی حضرت است که پیش از نهج البلاغه، در مجموعه هایی بصورت پراکنده و حتی مدون بوده است، سپس سید رضی بطور منظمی آنها را نهج البلاغه گردآوری کرده است .
همانطور که می دانیم هدف از گردآوری نهج البلاغه، در ظاهر، جمع آوری سخنان زیبا و بلیغ امیر مؤمنان علیه السلام بوده است; اما بدون تردید اهداف دیگری را نیز داشته است . سید رضی – با توجه به گرایشهای سیاسی اش در مقابله با عباسیان بخوبی آگاه بود که بخشهای مختلف نهج البلاغه، در زمینه معرفت دینی، تاریخی و سیاسی، تا چه اندازه حاوی مسائل اساسی و مهم است .
طبعا به دلیل آن که موضع گیری سیاسی موجود در نهج البلاغه، در ارتباط با ادبیات اختلافی شیعه و سنی، موضعی معتدل بوده است، این کتاب، براحتی توانسته است مورد توجه بسیاری از عالمان و اندیشمندان قرار گیرد . این توجه افزون بر تاثیری که در استنساخ نسخه های متعدد نهج البلاغه داشته شامل شرح آن کتاب عظیم نیز می شود .
نهج البلاغه، بخشی از فرهنگ سیاسی امیرمؤمنان علیه السلام را حفظ کرده است و همان گونه که آگاهیم، در دوره های مختلف، بویژه از عصر صفوی به بعد، همواره این بخشها مورد توجه بوده است .
از میان آنچه که در نهج البلاغه آمده است، باید به برخی از نامه ها، و در آن میان به عهدنامه مالک اشتر توجه خاصی داشت . این عهدنامه، کهنترین سند سیاسی اسلامی – شیعی است که از همان عصر امام، به عنوان یک سند معتبر شناخته می شده است . از میان اصحاب امام، اصبغ بن نباته – که به نگارش خطبه های امام شهرت داشت – راوی این عهد شناخته شده است . ^(۲۰)
نخستین کتابی که عهدنامه را در خود گنجانده و به دست ما رسیده است، کتاب دعائم الاسلام اثر قاضی ابو حنیفه نعمان مغربی (م ۳۶۳ هجری) است . ^(۲۱) معاصر همین نویسنده، ابن شعبه حرانی (میانه قرن چهارم) متن آن را در کتاب تحف العقول آورده است . پس از این دو، سید رضی آن عهد را در نهج البلاغه آورده است . ^(۲۲) بهاءالدین محمد بغدادی معروف به ابن حمدون (۴۹۵- ۵۶۲) نیز در کتاب ارجمند التذکره الحمدونیه به این عهد اشاره کرده است . ^(۲۳)
اهمیت این عهدنامه، با توجه به محتوای آن درباره روش برخورد حاکم با مردم و قواعد مناسبات میان آنان، طبعا جنبه سیاسی داشته و به عنوان دستورالعملی برای حکومت کردن، به آن عنایت می شد . برای مثال، زمانی که علی بن محمد عبشمی قرشی، داعی فاطمیان، کتاب دامغ الباطل و حتف المناطل را در رد فضائح الباطنیه غزالی نوشت، در برابر این اتهام غزالی که خلفای فاطمی مصر را ستمگر و ظالم دانسته، توجه خلفای فاطمی به عهدنامه اشتر را به عنوان یک متن سیاسی مهم به او یادآوری می کند و می نویسد: «و قد جمع رسول الله صلی الله علیه و آله لوصیه علیه السلام انواع السیاسه الواجبه التی یلزم ولاه الامر ان یسیروا بها فی الامه فی عهد کتب له، و کتبه علی علیه السلام لمن قلده من عماله، و بذلک یعهد کل امام من ذریته الی عماله و ولاته و ذوی متصرفاته .» پس از آن در پایان عهدنامه اشتر می نویسد: «هذا ما یتضمنه هذا العهد الکریم من السیاسه الدینیه و الدنیویه، التی یجری علیها اولیاءالله امور من ولوه، لا ما علیه من تعصب لهم هذا المارق من ائمه الضلال من الطغیان و التعدی، و حمل الناس علی غیر ما امر الله به و بخلاف ما سنه فیهم رسول الله صلی الله علیه و آله . . . .» ^(۲۴)
گفتنی است که شیعیان فارسی زبان پیش از عصر صفوی هم به این عهدنامه توجه داشته اند . به همین دلیل فرمان یاد شده، توسط حسین بن محمد بن ابی الرضا حسینی آوی به سال ۷۲۹ به فارسی درآمد و به یکی از امرای وقت با نام شرف الدوله تاج الاسلام علی فامنینی وزیر تقدیم شد . وی در مقدمه، پس از ستایش از دانش امام علی علیه السلام – «کی بیخ درخت سخنانش از بحر علم الهی ترشح و زهاب می دهد و میوه تربیانش از بستان «علمنی رسول الله الف باب » بوی تنفح و تروح می دمد» – از این فرمان به عنوان متنی که جهت «عمارت ولایت و رعایت رعایا و جبایت خراج و ضبط ملک و تحصیل حقوق و اموال و قلع متمردان و قلع متغلبان و استیصال اعدای دین و دولت » نگاشته شده، یاد کرده و درباره آن نوشته است که: «دستوریست ملوک و وراء را و ارباب تدبیر و اصحاب تقریر را، مستوعب سایر رسوم و آداب، از تهذیب اخلاق و تدبیر منازل و سیاست مدن و قانون منطبق بر نوامیس الهی، مانند امور عبادات و احکام و کیفیت عقود و ایقاعات و اقامت حدود و سیاسات بر مرتکبان جرایم و جنایت » . در اینصورت، بر وی لازم بوده است تا آن را «از عرب سوی عجم » نقل الفاظ کند و آن را به کسی که وی را «حیدر ثانی » خوانده تقدیم گرداند . ^(۲۵)
فرمان مالک اشتر در دوره صفوی – که حکومت به دست شاهان شیعه مذهب افتاد مورد توجه قرار گرفت و بتدریج و بارها به فارسی ترجمه و حتی شرح شد و به شاهان صفوی و امرای آنان تقدیم گردید . برخی از این ترجمه ها و شرحها عبارت است از:
۱- شرح سید ماجد بن محمد بحرانی شیرازی (م ۱۰۹۷)، قاضی اصفهان; که رساله او تحفه سلیمانیه نام دارد و به چاپ رسیده است .
۲- ترجمه علامه محمد باقر مجلسی (م ۱۱۱۰) ; که نسخه های متعددی از آن در دست است (فهرست نسخه های خطی دانشگاه، ج ۵، ص ۱۲۱۹; فهرست مرعشی، ج ۱، ص ۲۱۵ .)
۳- ترجمه محمدباقر بن اسماعیل حسینی خاتون آبادی (م ۱۱۲۷) ; که برای شاه سلطان حسین نگاشته است (بنگرید به: فهرست دانشگاه، ج ۷، ص ۲۷۱۶; فهرست ملک، ج ۲، ص ۱۳; فهرست نسخ کتابخانه ملی، ج ۶، ص ۱۳۹ .)
۴- ترجمه و شرح میرزا علیرضا تجلی شیرازی (م ۱۰۸۵) ; که به نام شاه سلیمان نگاشته است .(نسخه هایی از آن را منزوی در فهرست نسخه های فارسی، ج ۲، ص ۱۵۷۳ معرفی کرده است . نیز بنگرید به: فهرست دانشگاه، ج ۹، ص ۱۲۱۴ .)
۵- ترجمه محمدکاظم فرزند محمد فاضل مدرس مشهدی (زنده در ۱۱۰۷) ; (فهرست منزوی، ج ۲، ص ۱۵۷۴) ; ترجمه عهدنامه مالک اشتر از محمد جعفر بن فاضل مشهدی (زنده در ۱۱۰۶) در فهرست مجلس (ج ۳۸، ص ۴۰۷) یاد شده و آمده است که نسخه ای از همان رساله در همان فهرست (ج ۳۵، ص ۴۲۹) معرفی شده است . این متن به کوشش شیخ مهدی انصاری تحت عنوان نظام نامه حکومت به چاپ رسیده است . ^(۲۶)
۶- ترجمه ملامحمد صالح قزوینی روغنی همراه با شرحی مختصر که در ۱۰۹۴ نگاشته است (فهرست منزوی، ج ۲، ص ۱۵۷۳ .)
۷- ترجمه عبدالواسع تونی از علمای سده ۱۲ هجری بوده است (فهرست منزوی، ج ۲، ص ۱۵۷۳ .)
۸- نصایح الملوک و آداب السلوک، از ابوالحسن الشریف العاملی (م ۱۱۳۸) ; در شرح عهدنامه مالک اشتر که آن را به سال ۱۱۱۸ برای شاه سلطان حسین نوشته است . نسخه هایی در آن از فهرست سپهسالار (ج ۲، ص ۳۳و ج ۵، ص ۷۱۵) معرفی شده است .
۹- ترجمه محقق سبزواری (م ۱۰۹۰) ; که در انتهای کتاب روضه الانوار عباسی ^(۲۷) او به چاپ رسیده است .
دهها ترجمه و شرح دیگر از عهد مالک در اواخر دوره صفوی و پس از آن در دوره قاجار نوشته شده و نسخه های فراوانی از این ترجمه ها در کتابخانه های مختلف موجود است که نام مؤلفان آنها روشن نیست . ^(۲۸)
این ترجمه ها و شرحها، بطور عمده به سلاطین صفوی و قاجاریه و یا امرای برجسته آنان مانند صدر اعظم ها یا حاکمان ولایات اهدا شده و در مقدمه بیشتر آنها، از ایشان خواسته شده است تا ای اثر را مبنای رفتار خود قرار دهند .
در اینجا لازم است به یک اثر دیگر برای گردآوری سخنان امام علی علیه السلام اشاره کنیم . این اثر با عنوان غرر و درر از عبدالواحد آمدی (م ۵۱۰) است که در آن کلمات کوتاه امام علی علیه السلام گردآوری شده است . بسیاری از این کلمات کوتاه، در باب سیاست و عدالت بوده و حجم قابل ملاحظه ای را تشکیل می دهد . این کتاب مورد توجه دانشمندان عهد صفوی قرار گرفت و شروحی بر آن نگاشته شد . همچنین در سال ۹۱۱ و بار دیگر توسط آقاجمال خوانساری (م ۱۱۲۲) ترجمه شد . ترجمه آقاجمال همراه با شرح است و توسط مرحوم محدث ارموی (انتشارات دانشگاه تهران) به چاپ رسیده است .
ترجمه و شرح دیگری از عبدالکریم بن محمد یحیی قزوینی (زنده در ۱۱۲۴) است که وی نیز آن را به نام شاه سلطان حسین صفوی انجام داده است . آنچه در کار وی تازگی دارد، آن است که روایات غرر و درر را بطور موضوعی تقسیم کرده و همه کلمات سیاسی را در یک مجلد واحد گردآوری کرده است . این بخش از کتاب قزوینی به کوشش مؤلف همین سطور تحت عنوان بقاء و زوال دولت در کلمات سیاسی امیرمؤمنان علیه السلام به چاپ رسیده است . ^(۲۹)
سه فصل عمده این کتاب، درباره دولت و نشانه های پیشرفت و پسرفت آن، منافع عدالت و انصاف و ضرر ستم و تجاوز، و در پایان تعلیم خدمت نزد حاکمان و سیاستمداران است . ارزش این کتاب، در درجه نخست به ارائه ترجمه کلمات سیاسی امیرمؤمنان علیه السلام است که بسیار نغز و عالی است . مؤلف با شرح و تفصیل هر حدیث در عمل یک متن سیاسی قابل استفاده را فراهم آورده است . در این کتاب، همانند سایر متون، پس از شرح یک مطلب سیاسی، داستانها و حکایاتی انتخاب و نقل شده است . گاه چندین کلمه از کلمات حضرت که مضامین مشترک دارند، نقل و ترجمه شده، سپس شرحی برای آنها آورده می شود .
یکی از نمونه های جالب بهره گیری سیاسی از نهج البلاغه و کلمات سیاسی امام، کار قطب الدین نیریزی – در پایان دوره صفوی – در رساله طب الممالک خود و برخی دیگر از آثارش می باشد که کوشیده است بر اساس قرآن و نهج البلاغه، به ارزیابی دلایل سقوط دولت صفوی بپردازد . وی دیگران را دعوت می کند که بر اساس قرآن و سخنان علی علیه السلام، اسباب بدبختی و فلاکت جامعه آن روز را دریابند: «فوجب ذکر اسباب اعتلال هذه المملکه، و اختلاله و علاماته و معالجاته من کلام الله و کلامهم علیهم السلام . . . فعلیکم نسخه من قانون رب العالمین الذی وصفه الله بقوله «و ننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمه للمؤمنین و لا یزید الظالمین الا خسارا» ^(۳۰) ، و من کلمات یعسوب الذین امیر المؤمنین و الائمه المعصومین علیهم السلام » ; پس از آن نیز مرتب کلمات سیاسی امام را در تحلیل اوضاع بیان می کند . در این میان، بویژه بر خطبه قاصعه تکیه کرده و ضمن شعری خطاب به افرادی که از اوضاع غافلند می گوید: ^(۳۱)
«کان لم یروا نهج البلاغه مطلقا
و ما شاهدوا انواره بالبصیره
لقد غفلوا عن خطبه فیه سمیت
بقاصه کی یفهموا بالکیاسه » ^(۳۲)
از جمله آثار دیگری هم که کلمات قصار امام علی علیه السلام را فراهم آورده و ضمن آن، کلمات سیاسی را نیز یاد کرده، قاضی ابوعبدالله محمد بن سلامه قضاعی (م ۵۵۴) تحت عنوان معالم الحکم و ماثور مکارم الشیم ^(۳۳) است که می تواند در کنار غرر و درر آمدی، مورد بررسی قرار گیرد .
سیره سیاسی امام علی علیه السلام در دوره معاصر
در قرن اخیر، پس از هجوم افکار سیاسی جدید و به دنبال مسائل و مشکلاتی که پس از ایجاد نظامهای مشروطه خواهی در بلاد عثمانی، عربی و ایران پیش آمد، بار دیگر توجه مسلمانان به بحث راجع به حکومت جلب شد . این توجه، تامل در متون و منابع سیاسی از جمله نهج البلاغه و بویژه عهدنامه مالک، برای استخراج افکار و اندیشه های اسلامی را در پی داشت .
شیخ محمد عبده (م ۱۳۲۳) از شاگردان سید جمال الدین اسدآبادی و از متفکران مصری که به نهج البلاغه عنایتی داشت و تصحیحی تازه از آن منتشر کرد، شرحی با عنوان مقتبس السیاسه و سیاق الریاسه بر عهدنامه اشتر نوشت که در سال ۱۳۱۷ در مصر به چاپ رسید و در سال ۱۳۲۰ قمری تحت عنوان دستور حکومت به فارسی ترجمه شد . ^(۳۴)
ترجمه ها و شرحهای دیگری در دوره قاجاریه و مشروطه از عهدنامه مالک صورت گرفت . برخی از آنها عبارتند از:
شرح عهدنامه مالک از میرزا محمد صادق همای مروزی – وقایع نگار که آن را در چهار بخش تحت عناوین: اخذ خراج، جهاد، اصلاح مردم و آزاد کردن شهرها ارائه کرده است .(فهرست نسخه های فارسی منزوی، ص ۲۸۴۰ .)
هدایات الحسام فی عجائب هدایات الحکام از میرزا محمد حسین پسر علی نقی همدانی که آن را در سال ۱۳۰۸ قمری در کرمانشاه ترجمه کرده است .
هدایه السلوک و هدیه الملوک، از محمدبن عبدالله نوری، که برای ناصرالدین شاه نوشته شده و در یک مقدمه، پنج باب در مورد کشورداری و یک خاتمه در بیان عهدنامه مالک اشتر تنظیم شده است .(فهرست کتابخانه ملی، عبدالله انوار، ج ۳، ص ۳۸۳ .)
آداب ملوک به فارسی در شرح عهدنامه اشتر از نظام العلماء طباطبائی تبریزی که در سال ۱۳۲۰ در تبریز چاپ شده است (ذریعه، ج ۱، ص ۲۹ .)
توفیق الفکیکی عالم شیعه مذهب نیز عهدنامه اشتر را تحت عنوان الراعی و الرعیه شرح کرده و آن را با قوانین جدید اروپایی مقایسه کرده است . ^(۳۵) می توان گفت که این یکی از بهترین شروح این اثر در دوره اخیر می باشد .
برخی دیگر از آثار عربی که چند دهه گذشته درباره عهدنامه مالک نوشته شده، عبارت است از:
مع الامام علی فی عهده لمالک الاشتر، محمد باقر الناصری (بیروت، ۱۹۷۳، ۱۳۹۳ ق .)
نظریه الحکم و الاداره فی عهد الامام علی علیه السلام للاشتر، السید عبد المحسن فضل الله (بیروت، دار التعارف، ۱۹۷۹، چاپ دوم، ۱۹۸۳ .)
النظام السیاسی فی عهد الامام علی علیه السلام لمالک الاشتر، نوری حاتم (مؤسسه المرتضی العالمیه، بیروت، ۱۹۹۴ .)
همان گونه که اشاره شد، در دوره مشروطه و پس از آن – که طی یکی دو دهه رساله های سیاسی نگاشته شد – ترجمه هایی از عهدنامه مالک انتشار یافت . از این جمله، می توان به نامه مبارک امیرالمؤمنین علی علیه السلام به مالک اشتر ترجمه محمد هادی بن محمد حسین قائنی بیرجندی اشاره کرد که در سال ۱۳۳۳ قمری ترجمه شد و به سال ۱۳۱۶ شمسی در تهران (انتشارات کلاله خاور) به چاپ رسید . سیره سیاسی امام علی علیه السلام پس از انقلاب اسلامی
در واقع، یکی از شعارهای انقلاب اسلامی، ایجاد حکومت عدل علی علیه السلام بود و پس از انقلاب اسلامی، درست زمانی که اندیشه سیاسی شیعه مورد توجه قرار گرفت، توجه به سیره سیاسی امام علی علیه السلام از چندین جهت فزونی یافت; نخست روش سیاسی زندگی امام علیه السلام در جریان رخدادهای سی ساله زندگی ایشان پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله بطور عام، و تحولات چهار سال و نه ماه خلافت ایشان به طور خاص مورد توجه قرار گرفت; به علاوه، بهره گیری سیاسی از نهج البلاغه نیز بیشتر شد و در بسیاری از متون سیاسی و سخنرانیها از آن استفاده گردید; به طور مثال می توان به کتابهایی مانند درسهای سیاسی از نهج البلاغه از محمد تقی رهبر، عوامل سقوط حکومتها از نصرت الله جمالی، آزادی در نهج البلاغه از عبدالعلی بازرگان، مسائل جامعه شناسی از دیدگاه امام علی از هیات تحریریه بنیاد نهج البلاغه اشاره کرد .
در این میان، عهدنامه مالک نیز مورد توجه بود و ترجمه ها و شرحهای چندی درباره آن انتشار یافت . در این زمینه به چند مورد اشاره می کنیم:
آیین کشورداری از دیدگاه امام علی علیه السلام از آیت الله محمد فاضل لنکرانی، تقریر و تنظیم حسین کریم .(تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۶)
درسهایی از نهج ا