خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تهذیب نفس، شرم و حیا

یکی از فضایل کلیدی و اخلاقی در تهذیب نفس «حیا» است. این فضیلت اخلاقی چنان اهمیت دارد که از آن در حدیث نبوی، «خوی دین»[۱] و در حدیث علوی، «کلید هر خوبی»[۲] یاد شده است. حیا، خود از صفات برجسته اخلاقی به شمار می رود و نیز زمینه به دست آوردن فضایل اخلاقی دیگر را فراهم می آورد. در قرآن کریم از حیا به صورت مستقیم یا غیر مستقیم سخن به میان آمده است.

بر اساس جمع بندی کوتاه از کتب لغت، «حیا» یعنی کراهت درونی و نگهداری (انقباض) نفس از انجام کار قبیح، به سبب سرزنش و آبروریزی نزد ناظر محترم[۳] است در حالی که نفس غالباً به انجام آن رفتار قبیح تمایل دارد. البته کاربرد این واژه در باره خداوند، به مفهوم انقباض نفس نیست، بلکه اگر تعبیر «ان الله یستحیی» باشد، به معنای پروا داشتن از عمل است؛ مانند حدیث «إنَّ اللَّهَ یسْتَحیی مِن ذِی الشَّیبهِ المُسْلم أنْ یعذِّبَه» که به معنای آن است که خداوند از عذاب مسلمانِ پا به سن گذاشته و محاسن سفید پروا می کند. همچنین اگر تعبیر «ان الله لایستحیی» باشد، مانند آیه وَ اللَّهُ لا یسْتَحْیی مِنَ الْحَقِّ، یعنی خداوند از بیان حق پروا ندارد و آن را ترک نمی کند.[۴] به هر حال، در مفهوم حیا، حالت درونی بازدارنده از عمل وجود دارد؛[۵] یعنی وقتی حیا در انسان برانگیخته می شود، حالتی بازدارنده ایجاد می شود که مانع انجام عمل ناپسند می گردد.

در علم اخلاق به ویژه اخلاقِ مبتنی بر آموزه های اسلامی نیز حیا به معنای شرم یا انقباض نفس از انجام عملی است که به آن میل و رغبت دارد اما عقلًا یا شرعاً یا عرفاً زشت و ناپسند است.[۶] فیض کاشانی در المحجّه البیضاء می نویسد:

حیا نوعی ناراحتی است که از مذمّت و رسوایی نزد دیگران و مذمّت آنان حاصل می شود، هنگامی که فرد قصد انجام کار زشت داشته باشد. پس حیا اخلاق پسندیده ای است که هنگام تابیدن نور عقل برانگیخته می شود و آدمی را از انجام عمل زشت دور می کند.[۷]

بر این اساس، نتیجه فضیلت اخلاقی حیا، دوری از گناه و اهتمام به انجام اوامر الهی است.[۸] به نظر می رسد مفهوم حیا در لغت، با مفهوم آن در علم اخلاق چندان تفاوتی ندارد؛ زیرا بر اساس متون دینی، حیا به دو نوع عقلانی و غیر عقلانی تقسیم شده است. ازاین رو حیا نزد عرف و اخلاق دینی، یک معنا دارد و به درست و نادرست تقسیم می شود، اما در تبیین مفهوم حیای درست و نادرست تفاوت دارند؛ زیرا گاهی عرف جامعه گناه و سرپیچی از دستور خالق یکتا را قبیح نمی داند، اما بی شک این نوع رفتارها از منظر دین، ناپسند و مرتکب آن، نسبت به خالق خویش بی حیاست.

شرم و حیا، در نهاد آدمی ودیعه الهی و امری فطری است. به نظر می رسد این خصلت، از حبّ ذات ناشی می شود؛ زیرا هر انسانی فطرتاً خود را دوست دارد و به این دلیل از انجام هر رفتاری که جایگاه و احترام خودش را نزد دیگران افزایش می دهد دریغ نمی کند. ازاین رو از انجام کاری که عیب او را آشکار سازد و موجبات تحقیر یا مذمّت و سرزنش او را نزد دیگران فراهم آورد پرهیز می کند. بنابراین همواره تلاش می کند تا خود را به بهترین وجه آراسته و جلوه گر سازد و عیوب ظاهر و باطن خویش را مخفی نگاه دارد. این تلاش موجب می شود از انجام کار زشت مقابل دیدگان بیننده محترم پرهیز و شرم کند. در قرآن می خوانیم که وقتی حضرت آدم و حوا از درخت ممنوعه تناول کردند، عورتشان ظاهر شد. آنان بلافاصله در صدد پوشاندن آن بر آمدند. لذا از برگ درختان بهشتی برای ستر