خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل شیعه وفرقه های شیعی ازنگاه ارباب ملل ونحل (گزارش هاوکاستی ها)

چکیده

بررسی و شناسایی ویژگی های منفی برخی از آثار کهن و مشهور دانش فرقه شناسی موضوع این نوشتار است. نویسنده به منظور آسیب شناسی و معرفی کاستی های گزارش این آثار درباره شیعه و فرقه های شیعی، به معرفی اجمالی هر یک از آن ها پرداخته، جهت گیری های خاص صاحبان آن ها را درباره شیعه و تشیّع روشن می سازد. اختلاف ارباب ملل و نحل در اسامی و القاب فرقه های شیعی و شمارش افراطی آن ها از دسته بندی شیعیان و عوامل اصلی این اختلافات از جمله کاستی ها و مباحث مهمی است که مورد اهتمام نویسنده واقع شده.

پیام اصلی نویسنده بر این نکته استوار است که پژوهش در تاریخ و اندیشه های شیعه و گروه های شیعی با تکیه صرف بر این آثار، نه تنها پژوهشی ناقص و غیرقابل پذیرش است، بلکه موجب سردرگمی بیشتر خوانندگان خواهد شد.

مقدمه

حجم بیشتر گزارش ها و تحلیل های معاصران در پژوهش های فرقه شناسی و نیز شیعه پژوهی متّکی به آثار ویژه ای از

ارباب ملل و نحل است که در گذشته، در موضوع این علم نگاشته شده و دست رسی بدان ها نیز آسان است. از این رو، شایسته است پیش از بررسی هر یک از موضوعات مربوط به تاریخ و اندیشه های فرق، ویژگی های مهم ترین منابع و مصادر آن را که گویا به هر دلیلی جای خود را باز کرده اند روشن کنیم. نکته قابل ذکری که اهمیت این پردازش را بایسته تر می نماید این است که گزارش های تاریخی هر یک از این آثار عموما بر پیش فرض های خاص نویسندگان آن ها استوارند. از همه مهم تر، نگاه ویژه مشهورترین آن ها به شیعه و فرقه های شیعی است که چاره ای جز فهم روشن تر آن ها نیست. این مقاله به بررسی آثار کهن دانش فرقه شناسی پرداخته، ضمن اشاره به برخی از ویژگی های این آثار، به تبیین گزارش ها و جهت گیری های خاص آنان درباره شیعه و فرقه های شیعی می پردازد. چگونگی و چرایی شمارش افراطی هر یک از صاحبان این آثار در گزارش های خود از شیعه و فرقه های شیعی نیز از مهم ترین ویژگی هایی است که این پژوهش آن را به عنوان آسیب شناسی این آثار مورد ملاحظه قرار داده است. قابل ذکر آنکه هر پژوهشگری قصد پژوهش های فرقه شناسی عمیق تر و گسترده تر از هر یک از فرق یا مجموعه آن ها را دارد، از مطالعه و بررسی اقسام پژوهش های ذیل، که دست رسی بدان ها میسّر است، ناگزیر می باشد.

مهم ترین آثار دانش فرقه شناسی

۱. آن دسته از منابعی که توسط صاحبان اصلی فرق در قالب های گوناگون به شرح و تبیین و دفاع اندیشه های کلامی خویش پرداخته اند. مجموعه چنین آثاری در هر یک از فرق، اعم از قدیمی و معاصر، ممکن است حاوی دیدگاه های متفاوت و احیانا متضاد باشد، اما در بررسی و تحقیق بی طرفانه از اهمیت بسیار برخوردارند.

۲. منابع و آثاری که رسالت اصلی خود را گزارش دیدگاه های فرق قرار نداده اند، بلکه هدف اولیه آن ها شناسایی تاریخ و فرهنگ و تفکر اسلامی یا علوم دیگر و رجال مهم مذهبی، سیاسی بوده، اما بخشی از آن را به شناسایی فرقه ها و مکاتب فکری اسلامی اختصاص داده اند.

۳. آن دسته از آثاری که رسالت اصلی و مستقیم خود را شناساندن فرقه های اسلامی قرار داده اند. این قسم از آثار را، که عمدتا به عنوان مراجع و مصادر و حتی منابع مادر، در دانش فرقه شناسی در نظر گرفته شده و مورد بررسی این مقاله نیز قرار گرفته اند، می توان از جهات شکلی و محتوایی و نوع نگاه آن ها به فرقه های رقیب دسته بندی کرد. تحقیق و بررسی فرهنگ عمومی و ویژگی های عصر مؤلّفان این آثار و باورهای دینی و مذهبی به علاوه مآخذ کتب آنان، کاری بایسته و لازمه استفاده دقیق تر از آن هاست، اما در این مقال مختصر نمی گنجد. در اینجا، به ترتیب قدمت تاریخی، به مهم ترین آن ها اشاره و به اجمال چگونگی گزارش و دیدگاه خاص آن ها درباره شیعه و فرقه های شیعی تبیین می گردد.

۱. الزینه فی الکلمات الاسلامیه العربیه، نوشته ابوحاتم رازی (م ۳۲۲ ق)، تحقیق عبداللّه سلّوم سامرائی

زندگی نامه شخصی مؤلّف به روشنی گزارش نشده، اما همگان در این نکته اتفاق نظر دارند که وی از متفکران و داعیان بزرگ مذهب اسماعیلی در مناطق وسیعی از ایران بود و حتی سرپرستی دیگر داعیان را نیز به عهده داشت.(۱)

بخش سوم این کتاب، که با هدف شناسایی مهم ترین فرق اسلامی، به ویژه ریشه شناسی القاب آن ها نگاشته شده، از ارزشمندترین آثاری است که نه تنها در تحقیقات فرقه ای به کار می آید، بلکه تحقیق درست در فرقه های اسلامی جز با شناخت و بهره گیری از چنین کتابی سامان نمی گیرد.(۲)

اما یک نکته را نباید فراموش کرد که نویسنده این اثر از مبلّغان و فحول کیش اسماعیلیان بوده است. از این رو با وجود شهرت این اثر به بی طرفی، نتوانسته است از موضع گیری ها و گزارش های جهتدار و گاهی همراه با جدل های کلامی درباره فرقه هایی همچون مرجئه، اهل سنّت، قدریه و معتزله و نیز برخی از جریان های شیعه امامی بی بهره باشد.(۳) درست است که در عصر وی (عصر غیبت صغرا) هنوز عنوان «شیعه اثنی عشریه» اصطلاحی جاافتاده و چندان مشهور نبوده، اما کم رنگ نمودن و عدم اشاره به حضور و تفکر آن ها به عنوان یکی از جریان های اصیل شیعی، توسط جهان دیده ای همچون وی بسیار قابل تأمّل است، به ویژه اینکه ابوالحسن اشعری، که معاصر وی بوده، «قطعیه» (و یا «اثنی عشریه») و به تعبیر وی، کسانی را که قایل به نص برای امامان دوازده گانه بوده اند، جمهور شیعه می داند.(۴)

۲. فرق الشیعه، ابو محمد حسین بن موسی نوبختی (م ۳۰۰ تا ۳۱۰ ق)

این کتاب یکی از منابع اصلی شناخت فرقه های شیعی در زمان حیات امامان شیعه به حساب آمده است. ملل و نحل نگاران بعدی در بیان تعداد فرقه های شیعی از او فراتر نرفته اند، بلکه کمتر از او نیز شمارش کرده اند. محور انشعاب فرق شیعی در این اثر، موضوع امامت و رهبری و اختلاف دیدگاه های گروه های شیعی در مصادیق و شرایط امامت است. درست است که وی یکی از متکلّمان بزرگ شیعه امامیه به حساب آمده و محور افتراق و انشعاب گروه های شیعه را بر اساس انشعاب از امامت امامان دوازده گانه شیعی قرار داده، اما بی طرفی او در بیان اختلافات شیعه کاملاً مشهود است. برای نمونه، با اینکه وی اصل و اساس شیعه را از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله دانسته است،(۵) اولین گروه از شیعه را، که به ناسزا گویی به خلفا پرداخت و گزافه گویی را پیشه خود کرد، «سبائیه» به رهبری عبدالله بن سبأ می داند و از گروهی از اهل علم نقل می کند که اولین کسی که امامت علی علیه السلام را واجب دانست «سبائیه» بودند.(۶) این سخن وی موجب سوء استفاده مخالفان شیعه واقع شده است. این متکلّم بزرگ شیعی، که خود دارای آثاری همانند الرّدّ علی الغلاه و کتاب الرّدّ علی فرق الشیعه ما خلا الامامیه و نیز الرّدّ علی الواقفه است،(۷) به طور گسترده ای انشعابات و انحرافات فرقه های شیعی علوی، عبّاسی، غالی، کیسانی، واقفی و قطعی را پس از رحلت هر یک از امامان شیعه گزارش می کند. اگرچه در داوری خود درباره فرقه های غالی تشیّع زیدی مواضع تندی داشته، آن ها را دروغگو و فریب کار می داند،(۸) نویسنده خط سیر جدایی های فرقه ای و انشعابات آن را بر محوریت دوازده امام دانسته و در یک دسته بندی کلی، شیعیان را به «علوی» و «عبّاسی» تقسیم می کند.(۹)

۳. المقالات والفرق (فرق الشیعه)، سعد بن عبدالله بن خلف الاشعری القمّی (م ۲۹۹ یا ۳۰۱ ق)، تصحیح و تقدیم و تعلیق محمّد جواد مشکور

اثر مزبور چندان تفاوت ماهوی و شکلی قابل توجهی با فرق الشیعه نوبختی ندارد و حتی برخی به خاطر تشابه گسترده و فراوان آن با فرق الشیعه، آن را با این کتاب یکی تلقّی کرده اند.(۱۰) البته مصحّح این اثر در مقدّمه خود، ضمن برشمردن اختلافات این دو کتاب، نتیجه گرفته است که این دو کتاب از یکدیگر مستقل می باشند.

نویسنده، که گویا گرایش حدیثی او بر گرایش کلامی اش غالب است،(۱۱) همانند نوبختی، به فرقه های انشعابی شیعیان پس از درگذشت هر یک از امامان شیعه پرداخته و این خط سیر را تا رحلت امام حسن عسکری علیه السلام ادامه داده و به بیش از یکصد فرقه و دسته به محور امامت، توحید، سیره و احکام اشاره می کند.(۱۲) از جمله ویژگی های خاص این کتاب نسبت به کتاب نوبختی، علاوه بر جهت گیری مذهبی و کلامی بیشتر وی علیه شیعیان غیر اثنی عشری، این است که تأویل های غالیان را در آیات قرآنی به طور گسترده تری گزارش کرده و موضع ائمّه اطهار علیهم السلام را نسبت به غالیان یادآوری نموده است.

۴. مقالات الاسلامیّین و اختلاف المصلّین، ابوالحسن علی بن اسماعیل الاشعری (م ۳۲۰ ق)، تصحیح هلموت ریتر

این اثر از مهم ترین آثار بازمانده از اشعری به عنوان پیشوای اشاعره و از کهن ترین و معتبرترین منابع دانش فرقه شناسی است. نویسنده در این کتاب، به بیش از یکصد فرقه از فرقه های اسلامی اشاره کرده است. پردازش این اثر، ناهمگون بوده و مباحث آن از سیر منطقی و شیوه تصنیف قابل قبولی برخوردار نیست،(۱۳) اما فزونی ارائه اطلاعات و بی طرفی نسبی و گزارشگری صرف او از یک سو و شهرت و تماس مستقیم نویسنده با اندیشه های مختلف، به ویژه معتزله، با توجه به موقعیت شخصی و فضای فکری او، به این کتاب اعتبار و اصالت ویژه ای بخشیده است.

قریب نیمی از تعداد فرقه های مورد اشاره وی، مربوط به فرقه های شیعی است. به علاوه اینکه تفکیک درستی از فرقه های شیعی انجام نداده است؛ مثلاً، با اینکه بین غالیان و رافضه تمایز قایل شده و هر دسته ای را جداگانه شمارش می کند، برخی از غالیان را داخل رافضه آورده است. نکته دیگر اینکه اندیشه جسمانیت خدا را به هشام نسبت داده، اما تفکر شیعی را به پذیرش این دیدگاه متهم نکرده است.(۱۴)

در این کتاب، به اختلافات بسیار پس از درگذشت امام یازدهم، که توسط نوبختی و ابوحاتم گزارش شده، اشاره ای نگردیده و نویسنده سیر تاریخی اختلافات شیعیان در عصر حضور اهل بیت علیهم السلام را تنها تا زمان امام هادی علیه السلام پی گرفته است.(۱۵)

۵. التنبیه والرّدّ علی اهل الاهواء و البدع، ابوالحسین ملطی شافعی (م ۳۷۷ ق)، تحقیق دکتر محمّد زینهم محمّد عرب

این اثر همان گونه که از عنوان آن پیداست به هدف اثبات حقّانیت فرقه مورد پسند نویسنده نگاشته شده و سرشار از تعابیر تند و زننده و جدلی و گاهی خارج از حد نزاکت درباره فرقه هایی است که راه اهل سنّت و جماعت را باور ندارند.

نویسنده در بررسی دیدگاه های فرق، به گونه ای سخن گفته که خواننده را درباره آن فرقه به موضع گیری بکشاند. شمردن زنادقه نظیر «مانویه» و «مزدکیه» جزو فرق اسلامی،(۱۶) ذکر فرقه ای از امامیه به نام «اهل قم»، که اهل تشبیه و جبر هستند،(۱۷) عنوان کردن «قطعیه صغری و عظمی» در برخی از فرقه های شیعی(۱۸) و بیان معتزله بغداد به عنوان چهارمین فرقه از زیدیان، از جمله مواردی هستند که تنها از جانب وی مطرح شده اند. وی در برخورد تند خود نسبت به گروه های شیعی، عنوان ناپسند «رافضه» را انتخاب کرده، همگی آنان را گم راه،(۱۹) پست و کوردل(۲۰) می داند.

این ملل و نحل نگار فلفلی مزاج پس از ارائه کیفرخواست شدید علیه شیعیان، داوری نهایی خود را درباره طیف های گوناگون شیعی بیان کرده است: «اِنّ فی الرافضهِ اللّواطهِ الابنهُ والحمقُ و شربُ الخمرِ و قذفُ المؤمنینَ والمؤمناتِ والزورُ والبَهتُ و کل قاذورهٍ، و لیسَ لَهم شریعهٌ ولادینٌ»!(۲۱)

نکته جالب در ناآگاهی وی از فرق شیعی اینکه در بیان فرقه های شیعی می گوید: فرقه سیزدهم از امامیه، اسماعیلیه می باشند که قایل به امامت دوازده امام بوده، اهل تهجّد و ورع و سجّاده و نمازهای پنجگانه و زکات و صدقه و زیارت قبور سادات می باشند و از شدت گریه بر امام حسین علیه السلام چشمان آن ها ضعیف شده، صورت های آن ها به زردی گراییده است!(۲۲)

۶. الفرق بین الفرق و بیان الفرقه الناجیه منهم، ابومنصور عبدالقاهر بغدادی (م ۴۲۹ ق)

نویسنده از متکلّمان بنام و صاحب اثر اهل سنّت و با گرایش کلامی اشاعره است. وی با هدف ردّ و انکار فرقه های اسلامی غیر از گرایش خود (اهل حدیث و رای و اشاعره) ، دست به خلق این اثر زده و حجم زیادی از کتاب را به شرح و تبیین عقاید اهل سنّت و جماعت اختصاص داده است. برخورد وی نیز درباره فرقه های اسلامی، به ویژه شیعیان، تعصّب آمیز است، به گونه ای که در بیان تاریخ و اندیشه، رسالت گزارشگری خود را بکلی فراموش کرده و تلاش اصلی خود را در شکست رقیبان فکری قرار داده است. نویسنده اگرچه فرقه های غالی را از فرقه های اسلامی خارج دانسته و آنان را در جرگه فرقه های شیعی به حساب نیاورده، اما در فرقه سازی برای شیعیان با دست باز عمل کرده و از فرقه هایی به نام «هشامیه»، «یونسیه»، «زراریه» و «شیطانیه» نام برده و عقایدی را به آن ها نسبت داده که مورد قبول بزرگان شیعی نبوده است.(۲۳)

تعصّب و یک سونگری او در ردّ فرقه های غیرخودی به حدّی است که هم کیش او، یعنی فخر رازی، درباره وی می نویسد: وی دارای تعصّب شدید بوده و دیدگاه های فرق را بدان صورت که بوده اند بیان نکرده است.(۲۴) بنابر دیدگاه یکی از پژوهشگران تاریخ اسلام، روی کار آمدن آل بویه و گسترش نفوذ شیعه و معتزله در بغداد، در نگارش کتاب و عقده گشایی او از فرقه هایی همچون «معتزله» و «شیعه» بی تأثیر نبوده است.(۲۵) جهت داری متعصّبانه وی موجب شده که حتی کوثری در مقدّمه خود بر این کتاب، پس از ستایش از مؤلّف آن، وی را تند مزاج و گزارش های او را درباره فرقه ها، برگرفته از دشمنان آن ها بداند.(۲۶)

۷. التبصیر فی الدین و تمییز الفرقه الناجیه عن الفرق الهالکین، ابومظفّر اسفراینی شافعی (م ۴۷۱ ق)، تحقیق کمال الحوت

اگرچه این کتاب، که توسط شاگرد و داماد بغدادی نوشته شده، تفاوت زیادی در محتوا و ساختار با کتاب الفرق بین الفرق بغدادی ندارد، اما با توجه به نظم و نسق ویژه آن، به عنوان اثری مستقل و مورد استناد، مورد توجه واقع شده است.

نویسنده دشمنی خود را با شیعیان امامی در موارد زیادی آشکار می کند و علاوه بر متهم کردن آنان به بی اعتنایی به قرآن و احادیث و اسقاط شریعت، از استناد به احادیث جعلی علیه آنان نیز پرهیزی ندارد.(۲۷) وی «مشبّهه» را اگرچه به عنوان فرقه ای مستقل نام نبرده، اما در تقسیم بندی اصناف این فرقه، بیشتر مصادیق آن را بر فرقه های شیعی تطبیق کرده است.(۲۸) به دنبال آن، وی به بیش از پانزده فرقه از فرقه های کوچک و انشعابی از دیگر فرق، به ویژه «غالیان» اشاره کرده، آن ها را از حوزه مسلمانی و شمارش در ۷۳ فرقه خارج می داند.(۲۹)

وی در مورد اعتقادات شیعیان امامی می گوید: آنان هیچ اعتمادی به قرآن و احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و شریعت مسلمانان ندارند و هیچ نشانه ای از دین داری در آن ها مشاهده نمی شود. جالب توجه اینکه در پایان این مباحث، درباره باورهای اهل سنّت می گوید: «… و لا یُحکمونَ فی عوامِ المسلمینَ الاّ بظاهرِ ایمانهم و لا یَقولونَ بتکفیرِ واحدٍ مِنهم اِلاّ أن یُتبیَّنَ مِنه ما یُوجبُ تکفیرُه» و با این دعای قرآنی کلامش را به پایان می برد که «ربّنا اغفر لنا و لاخواننا الّذینَ سَبقَونا بِالایمانِ و لا تَجعلْ فی قلوبِنا غِلاً لِلّذینَ آمَنوا ربّنا اِنّک رؤوفٌ رحیمٌ» (حشر: ۱۰) دعایی که دست کم در حق خود وی مستجاب نشد.

۸. بیان الادیان در شرح ادیان و مذاهب جاهلی و اسلامی، ابوالمعالی محمّد حسین علوی (زنده در ۴۸۵)، به کوشش سیّدمحمّد سیاقی، مقدّمه و پاورقی دکتر عبّاس اقبال

این کتاب از نخستین آثار فرقه شناسی به زبان فارسی است که به گونه ای مختصر و با قلمی روان به عقاید فرقه های اسلامی و دیگر ادیان اشاره کرده است. اگر ارزش داوری وی درباره خوارج وبرخورد شدید او با غالیان منسوب به شیعه را در نظر نگیریم،(۳۰) فضای حاکم بر گزارش او، از عقاید فرقه های اسلامی و غیراسلامی گزارش گونه و بی طرفانه است. گزارش خاص وی از حدیث افتراق و تطبیق راه نجات بر پیروی از اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله ، شیعی بودن وی را به اثبات می رساند.(۳۱) با این حال، گزارش بی طرفانه وی از اهل سنّت و برخی از تعابیر محترمانه او نسبت به شخصیت های مورد نقد شیعیان امامی(۳۲) همچنین شیوه وی در بیان عقاید امامیه اثناعشری به گونه ای است که نمی توان به روشنی درباره گرایش خاص وی قضاوت کرد. وی پیش از بیان دیدگاه اهل سنّت می گوید: هیچ گروهی از اهل اسلام را نمی توان یافت که نگوید: مذهب اهل سنّت و جماعت این است که من دارم.(۳۳) او در بررسی عقاید غالیان منسوب به شیعه، از فرقه ای با عنوان «اسماعیلیه»، که اصحاب اسماعیل بن علی (؟!) بودند، نام می برد.(۳۴)

در معرفی اعتقادات شیعه اثناعشری نیز بیشتر به بیان تعالیم فقهی اکتفا کرده است و به نظر می رسد مواردی از گزارش او در این باره، متکی بر مشاهدات و روایات شفاهی باشند؛ از جمله می نویسد: «… هر روز پنجاه و یک رکعت نماز کنند … و سجده شکر پس از هر نماز واجب دارند.»(۳۵)

۹. الفصل فی الملل و النحل، ابو محمّد علی بن احمد «ابن حزم ظاهری» (م ۴۵۶ ق)، تحقیق و تعلیق محمّد ابراهیم نصر و عبدالرحمن عمیره (پنج جلدی)

اثر مزبور یکی از مشهورترین آثار فرقه ای کلامی است که توسط یکی از پرکارترین دانشمندان اهل سنّت نوشته شده است. نویسنده، سنّی و با گرایش اهل حدیث و ظاهریه، به روش توصیفی تحلیلی و همراه با نقد و انکار باورهای کلامی دیگر فرق اسلامی و غیراسلامی، همچون دیانت یهود و نصارا،(۳۶) اثر خود را سامان داده است. بخش مورد توجهی از این اثر درباره فرقه شناسی و جدال و مناقشه با فرق اسلامی و با هدف اثبات کفر آن هاست،(۳۷) اما رسالت اصلی کتاب را می توان تبیین موضوعات مختلف کلامی چهار سده نخست دانست.

دشمنی و پیش داوری او نه تنها درباره شیعه و معتزله و مرجئه و تا حدی خوارج نیز روشن است، بلکه گروه های اهل سنّت مانند صوفیان و اشاعره نیز از گزارش و تحلیل خصمانه او بی بهره نمانده اند.

نویسنده با اذعان به خروج فرق غالی از زمره مسلمانان، فرقه های شیعی (به تعبیر او، شنیع شیعه) را به سه دسته «جارودیهِ زیدیه»، «امامیه» (رافضه) و «غالیه» تقسیم کرده و «کیسانیه» را به عنوان گروهی از «زیدیه» برشمرده است.(۳۸) او با تکیه بر پیش فرض های خود و چه بسا با استناد به روایات شفاهی، گروه هایی از تشیّع را برشمرده و یا عقایدی را به شیعه نسبت داده که به هیچ وجه مورد پذیرش بزرگان شیعی نبوده اند. به علاوه اینکه ریشه همه کفریات را شیعه و صوفیه می داند.(۳۹)

وی می گوید: همه امامیه و متکلّمان آن ها معتقد به تحریف و تبدیل لفظی آیات قرآن هستند و علم خدا را نیز مُحدَث می دانند. از جمله اعتقادات برخی از آنان این است که بر حرمت خوردن بعضی گیاهان قایلند؛ چرا که روییده از خون حسین علیه السلام است.(۴۰) برشماری فرقه «غرابیه» (آنان که معتقد به اشتباه پیک الهی در رساندن پیام به پیامبر صلی الله علیه و آله به جای علی علیه السلام بودند) و طرح فرقه ای با اعتقاد به نبوّت امامان دوازده گانه برای شیعیان(۴۱) را اگر برگرفته از دشمنی وی ندانیم، هیچ توجیهی جز عوام زدگی وی ندارد.

در هر صورت، از نویسنده ای که بیشتر عالمان سرشناس مذهبی و حتی امامان فقهی اهل سنّت و نیز اشاعره را مورد طعن قرار داده، تا جایی که برخی از عالمان اهل سنّت وی را «ناصبی» و زبان او را برای مسلمانان بسان «شمشیر حجّاج» دانسته اند،(۴۲) انتظار بی طرفی نسبت به شیعیان، انتظار بجایی نیست. از فردی که درباره همه امامیه از گذشته تا عصر خودش بر آن است که «و القومُ بالجملهِ ذوو ادیانٍ فاسدهٍ و عقولٍ مدخولهٍ و عدیمو احیاءٍ و نعوذُ باللّهِ مِن الضَّلالِ»،(۴۳) انتظاری جز دشمنی نمی رود و نعوذُ باللّهِ مِن الضَّلال.

۱۰. الفرق المفتّرقه بین اهل الزیغ والزندقه، ابومحمّد عثمان بن عبداللّه بن الحسن العراقی الحنفی (م ۵۰۰ ق)، تحقیق قوتلوای

این کتاب از جمله آثار گزارشی انتقادی در دانش ملل و نحل است که مؤلّف حنفی مذهب آن سعی کرده است فرقه های اسلامی را بر اساس مضمون عددی حدیث «افتراق» (۷۳ فرقه) سامان دهد. با نگاهی به فهرست مطالب این کتاب، متوجه می شویم که مؤلّف به نام ها و القابی از فرق شیعه اشاره می کند که موارد زیادی از آن ها در آثار قبلی به چشم نمی خورند و احتمالاً از تراوش های ذهنی خود نویسنده و یا برگرفته از فرهنگ شفاهی در میان مردم هستند. از عنوان اثر پیداست که نویسنده تند مزاج بوده و کاربرد واژه هایی همچون «ترهات»، «کفریات»، «مزخرفات» و «اباطیل» درباره عقاید فرقه ها، به ویژه شیعیان، گواه بر این مدعاست. وی فرقه ها را به شش دسته بزرگ ناصبی، شیعی، قدری، جبری، مشبّهه و معطّله تقسیم کرده، برای هر یک از آن ها دوازده فرقه بر می شمارد.

وی در بررسی فرقه ها، مباحث کلامی را محور قرار داده و به ذکر دیدگاه فرق مورد اشاره و احیانا ساختگی خود می پردازد.

برای نمونه، در بیان اسامی فرقه ها، به فرقه هایی از شیعه همچون «نسبیه» (که می گفتند: علی بر ابوبکر فضیلت داشت؛ چون از بستگان نسبی پیامبر صلی الله علیه و آله بود)، «لاعنیه» (چون عایشه و طلحه و معاویه را لعن می کردند) و «سحابیه» (که معتقد بودند: حضرت علی علیه السلام در سحاب و در رعد و برق است) اشاره دارد.

گویا نویسنده این اثر نیز همانند برخی ملل و نحل نگاران، در جعل و ترویج احادیث موضوعه علیه فرق، به ویژه شیعیان، گشاده دست است.(۴۴) او از قول امام علی علیه السلام نقل می کند که گفته است: «مَن فَضّلنی علی ابوبکرٍ فقد افتری.»(۴۵) وی همچنین جمله «لاجَبَر و لا تفویضَ» را به ابوحنیفه نسبت می دهد.(۴۶)

۱۱. الملل و النحل، محمّد بن عبدالکریم شهرستانی (م ۵۴۸ ق)، تحقیق محمّد بن فتح الله بدران

این اثر مشهورترین کتابی است که در زمینه علم «فرقه شناسی» نگاشته شده و نویسنده در آن به طور گسترده به ارائه اطلاعات درباره فرقه های اسلامی پرداخته، عقاید دیگر ادیان و برخی از مکاتب بشری را گزارش کرده است. نویسنده در این اثر، تمامی فرقه های اسلامی را داخل در حوزه مسلمانی دانسته و با خود عهد بسته است که بدون هیچ پیش داوری و تعصّبی و با تکیه بر منابع و آثار خود فرقه ها، اثر خود را سامان دهد.(۴۷) البته وی نتوانسته است به عهد خود به طور کامل وفا کند و احیانا از نسبت دادن دروغ و بدعتگری به فرقه های اسلامی ابایی ندارد.(۴۸)

مؤلّف در مجموع، اثر خود را در دو بخش «دیانات و ملل» (باورهای مستند به منبع آسمانی، اعم از مسلمانان و غیرمسلمانان) و «اهواء و نحل» (باورهای بدون استناد به منبع آسمانی و مکاتب بشری و ادیان غیرالهی) سامان داده است. وی در یک تقسیم بندی کلی، اختلاف مسلمانان را در دو قسم در اصول و فروع می داند.

وی حجم بیشتری از گزارش های فرقه ای خود را به تاریخ و عقاید فرقه های شیعی اختصاص داده و بر آن است که اختلاف و افتراق شیعیان از دیگر گروه های اسلامی بیشتر است و گروه های شیعیان را در پنج فرقه اصلی «کیسانیه»، «زیدیه»، «امامیه»، «غلات» و «اسماعیلیه» تقسیم می کند. در بیان دسته های بزرگ شیعی، به رجال معروف آن ها نیز اشاره می نماید. وی نه تنها درباره برخی از گروه های شیعی و یا منسوب به شیعه مانند «کیسانیه» مغرضانه به داوری پرداخته و آنان را بی دین معرفی می کند،(۴۹) بلکه داوری و دیدگاه او درباره امامیه نیز آمیخته به نقد و جهت گیری می باشد. از این رو، ضمن ظالمانه و کینه جویانه دانستن دیدگاه شیعیان نسبت به صحابه(۵۰) و حتی اطلاق عنوان قدح آمیز «رافضی» بر آن ها، آنان را پراکنده گو و در نزاع همیشگی می داند.(۵۱) این نویسنده در تقسیم بندی خود، فرقه «زراریه»، «یونسیه»، «هشامیه» و «نعمانیه» را در دسته های غالیان قرار می دهد.

۱۲. المنیه والامل فی شرح کتاب الملل والنحل، احمد بن یحیی مرتضی (م ۸۴۰ ق)، تصحیح دکتر محمّدجواد مشکور

مؤلّف زیدی مذهب، که دارای گرایش اعتزالی در کلام است، این اثر را به منظور اثبات آراء معتزله نگاشته. حجم عمده محتوای کتاب با عنوان «ذکر فضل المعتزله» درباره شخصیت های معتزلی است، اعم از معتزله واقعی و یا شخصیت هایی که وی آن ها را معتزلی جلوه داده. با این حال، این کتاب با توجه به اطلاعات سودمند آن درباره فرقه های اسلامی، به ویژه قسمت اول آن، به عنوان یکی از منابع شناخت فرقه های دیگر مورد قبول و استناد پژوهشگران واقع شده است، هرچند گزارش های وی از فرق اسلامی، به ویژه شیعیان، در هم پراکنده و عاری از بررسی منظّم و علمی است و نمی توان بر اساس آن فهرست یکدستی از فرق شیعی ارائه کرد.

نویسنده در تقسیم بندی شیعیان، به روشنی گرایش زیدی خود را نشان داده است.(۵۲) وی شکل گیری شیعه به معنای کلامی آن را پس از شهادت امام حسین علیه السلام می داند(۵۳) و مدعی است: شیعیانی که با معتزلیان آمد و شد نداشتند، در جرگه «اهل تشبیه» درآمدند.(۵۴) او نیز همانند بسیاری از ملل و نحل نگاران، قول به تجسیم و تشبیه را به هشام نسبت می دهد.(۵۵) از مجموعه نگاه نویسنده چنین به دست می آید که دشمنی وی با شیعیان غیر زیدی از دشمنی ملل و نحل نگارانی همانند بغدادی و اسفراینی کمتر نیست.

ملاحظاتی پیرامون آثار فرقه شناسی

از بهره گیری و استناد به منابعی که در دانش فرقه شناسی مطرح می باشند گریزی نیست، اما باید توجه داشت که در مواجهه با چنین آثاری، با آسیب ها و مشکلاتی روبه رو هستیم. در قبل، به گوشه هایی از گزارش ها و تحلیل های جانب دارانه این منابع درباره باورهای شیعه و دسته های مختلف شیعی اشاره شد. بحث و بررسی همه جانبه درباره روش ها و نگاه های فرقه ای و ویژگی گزارش های صاحبان هر یک از این آثار درباره تاریخ و عقاید مذاهب مختلف نه در رسالت این نوشتار است و نه میسور نگارنده آن. با این حال و به خاطر اهمیت موضوع، چاره ای جز روشن کردن برخی از آسیب های این آثار نیست. در مجموع، می توان آشفتگی در گزارش های این آثار را، که موجب اختلاف در تحلیل پژوهشگران بعدی نیز شده است، در چهار محور جست وجو کرد:

۱. عدم وضوح منابع و مآخذ گزارش ها؛

۲. کم توجهی به زمینه های تاریخی و فرهنگی و سیر تطوّر فرقه ها؛

۳. جهت گیری های فکری و مذهبی صاحبان این آثار؛

۴. اختلاف در لقب ها، اسامی و تعداد فرقه های اصلی و انشعابی.

روشن نبودن منابع مطالعاتی ملل و نحل نگاران مشهور و غلبه فضای بی اعتنایی به زمینه های تاریخی و فرهنگیِ ظهور فرق را در گزارش آنان می توان با نگاهی اندک به این آثار دریافت. هر کس اندک مطالعه ای در این کتب داشته باشد، به روشنی درمی یابد که آنان اگرچه کم و بیش به بنیانگذاران فرقه ها اشاره کرده و عقاید آنان را نیز بازگو نموده اند، اما زمینه های تاریخی و فرهنگی و علل و عوامل شکل گیری و روند تکاملی آن ها را شناسایی نکرده اند. در بررسی هر یک از این آثار جهت گیری های خاص کلامی و فرقه ای آن ها نیز تا حدی روشن شد. در اینجا، از میان آسیب های مورد اشاره، محور چهارم تبیین می گردد:

اختلاف در لقب ها، اسامی و تعداد فرقه های اصلی و انشعابی

این اختلاف یکی از آفت های مهمی است که دچار منابع دانش فرقه شناسی شده و به تبع آن، اسباب سردرگمی پژوهشگران معاصر را فراهم نموده است. با نگاهی اجمالی به فهرست این آثار، این نکته روشن می شود که هیچ یک از نویسندگان آن ها در ارائه گزارش خود، از اسامی، تعداد و گاهی منشأ شکل گیری یک فرقه، و افزون تر از آن، در معرفی فرقه های شیعی با دیگران هم داستان نیست. جالب توجه اینکه حتی در آن دسته از کتاب هایی که به عنوان چکیده و یا رونویسی و چه بسا نسخه بدلی از یک کتاب دیگر شناخته شده اند، تلاش شده گونه شناسی آن ها از تعداد و اسامی فرقه ها متفاوت باشد. علت اصلی افزون بودن تعداد فرقه ها در فرهنگ نامه های فرق در مقایسه با تک تک آثار نیز همین است. بنابراین، در وجود این اختلافات تردیدی نیست. آنچه مهم و سزاوار بررسی می باشد، پاسخ به چرایی این پدیده است.

در اینجا مناسب می نماید به منظور روشن تر شدن پاسخ، ابتدا این اختلافات در دو جدول جداگانه ترسیم شوند. توضیح اینکه هر یک از این جدول ها به روشن سازی گونه هایی از این تفاوت ها اشاره دارد:

۱. در جدول نخست، اختلاف فرقه نگاران در اسامی و تعداد فرقه های اصلی روشن می شود.

۲. چنین اختلافی، با ارائه نمونه هایی از گزارش های متفاوت فرقه نگاران در تعداد و اسامی و تکثیر و تعدید فرق شیعی در جدول بعدی روشن شده است.

جدول (۱): اسامی فرقه های اصلی در کتب ملل و نحل و تعداد فرقه های انشعابی آن ها

جدول (۲): اسامی و تعداد فرقه های شیعی براساس کتب مشهور ملل و نحل

با نگاهی اجمالی به فهرست های مورد اشاره، به روشنی به دست می آید که هیچ یک از این آثار در گزارش های خود از القاب، اسامی و تعداد فرقه های اصلی و نیز شیعیان هم داستان نیستند. در پی گیری بیان عقاید و خاستگاه و حتی منشأ القاب و نام گذاری این فرقه ها نیز با چنین مشکلی روبه رو هستیم. پرسش مهمی که در اینجا مطرح است اینکه چه عواملی موجب این گونه تفاوت ها شده اند؟ پر واضح است که واقعیت های تاریخی و حوادث خارجی را نمی توان تابع گزارش ها و برداشت های متفاوت و متناقض دانست. در عرصه ظهور و بروز فرقه ها و مذاهب و انطباق آن ها با واقعیت خارجی، ما هستیم و عالم خارج و آنچه اتفاق افتاده است. پس این همه اختلافات را چگونه می توان تحلیل و توجیه کرد؟

علت اصلی اختلافات صاحبان ملل و نحل

چنین می نماید که راز و رمز اصلی این مهم را بتوان در سه عامل جست وجو کرد:

۱. رقابت ها و ک

 

  راهنمای خرید:

• همچنین لینک دانلود به ایمیل شما ارسال خواهد شد به همین دلیل ایمیل خود را به دقت وارد نمایید.
• ممکن است ایمیل ارسالی به پوشه اسپم یا Bulk ایمیل شما ارسال شده باشد.
• در صورتی که به هر دلیلی موفق به دانلود فایل مورد نظر نشدید با ما تماس بگیرید.