خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل عالمان شیعه

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل عالمان شیعه :

اشاره

شیعه شناسی به مقتضای تصمیم قبلی در نظر دارد بر اساس الگویی که در شماره قبلی مجله توضیح داده شد، عالمان شیعی را معرفی نماید. اینک قسمت دوم این مجموعه، که در بخش پژوهش مؤسسه «شیعه شناسی» تحقیق و تدوین گشته است، به علاقه مندان ارائه می گردد:

¯ ابوهاشم جعفری (؟ ۲۶۱ ق)

داود بن قاسم بن اسحاق بن عبداللّه بن جعفر بن ابی طالب، از مشاهیر علویان و از محدّثان نامدار شیعه، اهل بغداد بود و پدرش، قاسم، ولایتدار یمن. پدرش از امام صادق علیه السلام روایت دارد. مادرش، ام حکیم، دختر قاسم بن محمّد بن ابوبکر بود. به گفته مسعودی، «نسب او با سه واسطه به جعفر طیّار می رسد و در خاندان ابوطالب هیچ کس که نسبتی نزدیک تر از او داشته باشد، شناخته نبود.» وی از اصحاب امام رضا، جواد، هادی و

عسکری علیهم السلام بود و به روایت بعضی منابع، امام دوازدهم علیه السلام را نیز دیده است. تاریخ ولادت او در دست نیست، ولی می توان حدس زد که وی پیش از سال ۲۰۰ ه. و احتمالاً در بغداد به دنیا آمده است؛ زیرا وی از اصحاب امام رضا علیه السلام بود. وفات او به گفته خطیب بغدادی (م ۴۶۳ ق) در سال ۲۶۱ ه. اتفاق افتاده و به گفته مسعودی (م ۳۴۵ ق) قبر او در بغداد معروف است، ولی در برخی منابع آمده که وی در سامرّاء، کنار مزار امام حسن عسکری علیه السلام به خاک سپرده شد.

وی در بغداد پرورش یافت و در ایّام جوانی، نزد امام رضا علیه السلام شاگردی کرد و پس از آن در خدمت امامان دیگر شاگردی نمود و آثار فضل و پرهیزگاری در وی نمایان گشت. وی به اهل بیت علیهم السلام محبت زیادی داشت و گاهی نیز در منقبت آنان شعر می سرود.

موقعیت اجتماعی وی چنان بود که نفوذ فراوانی در دستگاه حاکم داشت و در رویارویی با بزرگان حکومت، زبانی قاطع داشت. مسعودی در جریان خروج یحیی بن عمر آورده است: هنگامی که سر یحیی بن عمر بن یحیی (م ۲۴۸ ق) را در بغداد نزد محمّد بن عبدالله بن طاهر (از کارگزاران مستعین عبّاسی) آوردند، وی پیش امیر طاهری رفت و به او گفت: «ای امیر، مردم درباره قتل کسی به تو تبریک می گویند که اگر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله زنده بود، قتل او را به پیامبر تسلیت می گفتند.» پس از آن وی اشعار سوزناکی خواند و امیر طاهری دستور داد سر یحیی را به زیر بکشند.

خطیب بغدادی به نقل از ابن عرفه می گوید: «ابوهاشم نسبت به دستگاه حاکم، فردی سخنگو و شکایتگر بود. از این رو، در سال ۲۵۲ ه. وی را از بغداد به سامّراء منتقل کردند و در آنجا زندانی نمودند.» وی در زندان (در زمان مهتدی عبّاسی) با امام عسکری علیه السلام و یاران دیگرش هم سلول بود. یک روز از خستگی زندان، نزد امام عسکری علیه السلام شکایت کرد و امام در پاسخ به او فرمود: «نماز ظهر را در منزلت خواهی خواند.» در همان روز مهتدی کشته شد و وی آزاد گشت.

وی احادیث فراوانی از امام هادی و عسکری علیهماالسلام روایت کرده و چون پسرخاله امام صادق علیه السلام بود، روابط نزدیکی با ائمّه اطهار علیهم السلام داشت. رابطه او با امامان شیعه سبب شد تا اخبار فراوانی که از او روایت شده، مورد قبول همگان قرار گیرند. منابع رجالی بالاتفاق، او را فردی مطمئن و جلیل القدر معرفی کرده اند. وی به دلیل اینکه بیشتر تعلیمات خود را به طور مستقیم از امامان عصر خویش می گرفت، روایات او (مگر اندکی) بدون هیچ واسطه ای از آنان نقل شده اند.

برخی از کسانی که از او روایت کرده اند احمد بن محمّد برقی، حسن بن ابی لبابه، سعد بن عبداللّه، احمد بن محمّد بن عبداللّه، محمد حمیری، اسحاق بن محمّد نخعی، حسین بن احمد مالکی اسدی و جعفر بن محمّد بن مالک هستند. از جمله تألیفات او کتابی است که در اخبار و مدایح امامان شیعه علیهم السلام نوشته شده است.(۱)

¯ زیّات همدانی کوفی (۱۷۲ ؟ ۲۶۲ ق)

ابوجعفر محمّد بن حسین بن أبی الخطّاب، معروف به «زیّات همدانی»، از اعیان و بزرگان شیعه و از اصحاب امام جواد، هادی و عسکری علیهم السلام ، نامش زید و کنیه اش ابوجعفر و کنیه جدش ابوالخطّاب است. از لقب «زیّات» به دست می آید که وی در شهر خود، همدان، روغن فروشی می کرده و ماندگاری این لقب، احتمالاً ناشی از آن است که وی این شغل را در کنار فراگیری دانش، از وقتی که وارد کوفه شد نیز حفظ کرده است. محل ولادت او همدان بود، ولی از تاریخ ولادت او اطلاع دقیقی در دست نیست، اما از روایات او ظاهر می شود که میزان عمرش بیش از نود سال بوده است. از این رو، با توجه به اینکه وفات او به تصریح نجاشی و دیگران، در سال ۲۶۲ قمری (در کوفه) اتفاق افتاده، چنین گمان می رود که تولد او تقریبا در سال ۱۷۲ هجری روی داده است. بنابراین، روایت کشّی مبنی بر اینکه وی ابوحمزه ثمالی (م ۱۵۰ ه) را ملاقات کرده، خالی از ضعف نیست. چنان که روایت او بدون واسطه از محمّد بن مسلم (م ۱۵۰ ه)، که در تهذیب شیخ طوسی آمده، خالی از اشکال نمی باشد؛ زیرا وی آن ها را درک نکرده است.

از بستگان او، خواهرزاده اش، ابوالعباس محمّد بن جعفر رزّاز (م ۳۱۳ ق)، فردی پرکار و کثیرالحدیث بود. در میان خانواده او، تنها می توان پدرش را در منابع معتبر ردیابی کرد که ظاهرا در تربیت او و حیات علمی اش نقش بسزایی داشته است. نام پدرش حسین بن ابی الخطّاب است که در سال ۱۴۰ ه. متولد شد و از بزرگان قم به شمار می آمد. اهل قم پدرش را با همین اسم می خوانند، ولی دیگران او را حسین بن خطّاب (بدون کنیه) ذکر می کنند. گفتنی است این ابوالخطاب غیر از ابوالخطّاب محمّد بن ابی زینب مقلاص است که مورد نفرین امام صادق علیه السلام قرار گرفت. همچنین پدر بزرگ او، ابوالخطّاب نیز از چهره های علمی بود. کشّی در کتاب خود، رجال این خانواده را ستوده است. نجاشی درباره صاحب ترجمه گفته است: «زیّات همدانی از راویان مورد اعتمادی است که در روایات او هیچ مناقشه ای نیست و از جایگاه والایی برخوردار بوده و دارای تصنیفات خوبی است.»

برخی از استادان او وهیب بن حفص، حمّاد بن عیسی، حنان بن سدیر و مسعده بن زیاد هستند. از جمله شاگردان او، عبدالله بن جعفر حمیری، محمّد بن علی بن محبوب، احمد بن ادریس، ابوالعبّاس محمّد بن جعفر رزّاز و محمّد بن یحیی العطّار هستند. از نوشته های او معلوم می شود که وی بیشتر در علم کلام و حدیث، تخصص داشته است.

نجاشی کتاب های التوحید، المعرفه و البداء، الردّ علی اهل القدر، کتاب اللؤلؤه، وصایا الائمّه(ع)، کتاب النوادر و الامامه من الاخبار و الروایات را از او می داند. اما سیّد بن طاووس درباره انتساب کتاب الامامه به او تردید دارد و مؤلّف آن را فردی از علمای شیعی متقدّم، و تاریخ کتابت آن را سال ۲۲۹ ه. معرفی می کند. از گزارش صاحب ترجمه به محمّد بن حسن صفّار به دست می آید که کتاب های او بیش از این ها بوده، به طوری که وی را «حسن التصانیف» معرفی کرده اند.(۲)

¯ ابوجعفر خزاعی (؟ ۲۶۲ ق)

ابو جعفر احمد بن محمّد بن زید، از معاصران امام جواد علیه السلام ، از تاریخ ولادتش اطلاعی در دست نیست، ولی وفات او در سال ۲۶۲ ه. و احتمالاً در کوفه اتفاق افتاده و پس از اینکه حسن بن محمّد بن سماعه صیرفی (م ۲۶۳ ق) بر او نماز گذارده، به خاک سپرده شده است. از تاریخ وفات او و همچنین از اینکه حسن بن سماعه بر او نماز گزارده و نیز از روایات حمید بن زیاد از او، به دست می آید که وی از اصحاب امام رضا علیه السلام و یا به طور یقین، از اصحاب امام جواد علیه السلام بوده است، گرچه شیخ طوسی در فهرست، وی را از جمله کسانی قرار داده که از ائمّه اطهار علیهم السلام به طور مستقیم روایت نکرده اند. در اینکه وی کجا پرورش یافته و دوران تحصیلش چگونه بوده است، اطلاعی نداریم، اما از شاگردان و استادان او می توان پی برد که وی در شهرهای کوفه و بصره به استماع حدیث مشغول بوده و کتابی نیز در این باره نوشته است. در منابع رجالی، تنها با اشاره به اینکه وی «دارای کتاب است» از او تجلیل شده، اما چون گزارش روشنی از او در دست نیست، برخی از علما شخصیت او را مجهول و ناشناخته معرفی کرده اند و حتی شیخ طوسی و ابن داود وی را فردی ضعیف و غیرقابل اعتبار معرفی نموده اند.

استادان او آدم بن متوکّل، علی بن سوید سائی، عبدالله بن ولید منقری، عمرو بن یسع و اسحاق قمی هستند. از شاگردان او می توان حمید بن زیاد نینوایی (م ۳۱۰ ق) را نام برد که فردی واقفی (هفت امامی) است، اما اصول زیادی از او روایت کرده است. از تألیفات او، تنها یک کتاب حدیثی به او نسبت داده شده است.(۳)

¯ محمّد بن بکر بن جناح (حدود ۱۶۳ ۲۶۳ ق)

ابوعبداللّه محمّد بن بکر بن جناح کوفی أزدی، از اصحاب امام کاظم علیه السلام و از راویان ممدوح و مورد قبول شیعه، فردی فاضل و کثیرالروایه است. از تاریخ تولد او اطلاعی در دست نیست، اما چون از اصحاب امام کاظم (۱۲۸ ۱۸۳ ق) است، می توان حدس زد که وی از سال خوردگان بوده و تقریبا یک سده حیات داشته است؛ زیرا به گفته نجاشی، وی در سال ۲۶۳ ه. وفات کرده و حسن بن سماعه (م ۲۶۳ ق) بر او نماز گزارده است. محل وفات او در کوفه بود. علاّمه حلّی به اشتباه، نام وی را محمّد بن بکران ثبت کرده، ولی در رجال ابن داود، ضمن انتقاد از این اشتباه، گفته است: نام پدر او بکر است، نه بکران.

وی در کوفه پرورش یافت و از دوران جوانی به استماع حدیث پرداخت و به زودی در علم حدیث متبحّر شد و به تدریج، شاگردانی تربیت نمود و اندوخته های خویش را به آنان منتقل کرد. پدرش، ابومحمّد بکر بن جناح، از بزرگان حدیث در کوفه بود و در پرورش او نقش قابل توجهی داشت. شواهد موجود نشان می دهند که وی همچون پدرش فردی واقفی (هفت امامی) بود؛ زیرا بسیاری از شاگردان او مانند حسن بن سماعه و حمید بن زیاد نینوایی دارای مذهب واقفی بودند؛ یعنی بر امامت امام هفتم شیعیان توقّف کردند و او را مهدی موعود می پنداشتند. از این رو، شیخ طوسی بدون اینکه از ارزش تعالیم و معلومات او سخنی به میان آورد، او را فردی واقفی معرفی می کند، اما علمای زیادی علی رغم اعتقاد فاسدش، وی را فردی مورد اعتماد در نقل حدیث معرفی کرده اند. استادان او ابوالجارود، صفوان بن خالد، صفوان بن یحیی، اسحاق بن عمّار و پسرش محمّد، حفص بن عمر بن سالم، علی بن شجره، زکرّیا بن محمّد، ابوعلی الصبیح الصائغ، و پدرش بکر بن جناح می باشند. از جمله شاگردان، او محمّد بن احمد بن ثابت، حمید بن زیاد نینوایی، اسماعیل بن محمّد و حسن بن محمّد بن سماعه هستند. از آثار او، کتاب النوادر (تازه ها) در موضوع حدیث است.(۴)

¯ حسن بن محمّد بن سماعه (؟ ۲۶۳ ق)

ابومحمّد کندی کوفی صیرفی حضرمی، از فقهای بزرگ و از شیوخ مذهب واقفی، ولادتش معلوم نیست، ولی در تاریخ پنجم جمادی الاولی شب پنجشنبه سال ۲۶۳ ه. در کوفه وفات کرد. پس از اینکه ابراهیم بن محمّد علوی بر او نماز گزارد، در محله «جعفی» پشت کوفه او را به خاک سپردند. کنیه او «ابومحمّد» و یا به گفته شیخ طوسی «ابوعلی» است. نجاشی با هر دو کنیه از او یاد می کند. وی از اصحاب امام کاظم علیه السلام است و علاوه بر روایت، دارای مقام فتوا و رأی بود و از فقهای بزرگ مذهب واقفی به شمار می آید. (واقفیه کسانی هستند که اعتقاد به زنده بودن امام هفتم شیعیان دارند و او را مهدی موعود می پندارند.) حیات علمی او در میان خانواده اش در کوفه آغاز شد؛ زیرا دانشمندان سرشناسی از خانواده او ظهور کرده اند.

جدّ او، معلّی بن موسی کندی، فردی موثّق در حدیث و از اعیان بود. برادر او، ابراهیم بن محمّد بن سماعه از امام صادق علیه السلام روایت می کرد. همچنین برادر دیگرش، جعفر بن محمّد بن سماعه است نیز از راویان معتبر به شمار می آمده و به گفته بعضی، وثاقت جعفر از برادران دیگرش بیشتر است پدر او محمّد فرزند سماعه است، که در تربیت علمی او نقش بسزایی داشته است. در منابع رجالی چنین وانمود شده که سماعه از فرزندان مهران است؛ چنان که از کلام نجاشی در ترجمه «سماعه بن مهران» و «محمّد بن سماعه» چنین تصوری حاصل می شود، در حالی که وی از فرزندان سماعه بن موسی بن روید بن نشیط حضرمی است.

شرایط خانوادگی او نشان می دهند که وی در محیطی علمی و مذهبی قرار داشته و تحت تأثیر مذهب واقفی بوده است. درباره تعصّب او نسبت به مذهب واقفی، گفته شده: اینکه وی زمان امام رضا، جواد، هادی و حسن عسکری علیهم السلام را درک کرده و هیچ حدیثی از آن ها نقل ننموده، نشانگر تعصّب شدید او نسبت به مذهب واقفی است. به نظر می رسد وی این تعصّب شدید را از استاد خصوصی اش، علی بن حسن طاطری جرمی (م ۲۶۰ ق)، به ارث برده است. طاطری کسی است که صرفا اعتقادات مذهب واقفیه را به او تعلیم داده است. از این رو، حسن بن سماعه هیچ روایتی در موضوع فقه، از این استادش نقل نکرده است. همچنین در گزارشی معتبر از رجال نجاشی که در آن به فضیلت امام حسن عسکری علیه السلام اشاره شده، وی آن را انکار کرده و این حاکی از تعصّب شدید او نسبت به مذهب واقفی است. با این همه، صاحب ترجمه از دیدگاه علمای رجال، فردی موثّق است و روایات او از اعتبار و ارزش زیادی برخوردارند. شیخ طوسی در فهرست خود، پس از اینکه وی را واقفی المذهب معرفی کرده، او را با اوصافی همچون «جیّد التصانیف»، «نقی الحدیث» و «حسن الاعتقاد» ستوده است.

استادان او بسیارند، به گونه ای که بعضی از محققان معاصر بیش از هفتاد نفر را ذکر کرده اند. وی از استادان خود احادیث فراوانی نقل کرده است. به همین دلیل، او را «کثیرالحدیث» لقب داده اند، به طوری که شیخ طوسی به تنهایی هشتصد حدیث او را نقل کرده است. از این تعداد استادان او، ۴۷ نفر از سوی نجاشی، شیخ طوسی و شیخ حرّ عاملی توثیق شده اند، ولی سایرشان به صراحت موثّق دانسته نشده اند. از جمله استادان او، حسین بن ایّوب، سلیمان بن صالح جصّاص، علی بن شجره بن میمون، عمرو بن حریث، عمر بن ابان کلبی، محمّد بن ابی عمیر و بسیاری دیگر هستند. در این میان، روایات او از محمّد بن ابی عمیر از همه بیشتر است. از شاگردان او، که بیشترین روایت را از او نقل کرده اند، می توان حمید بن زیاد و محمّد بن احمد بن ثابت را نام برد.

تصنیفات او را تا سی کتاب معرفی کرده اند که از جمله آن ها کتاب الغیبه، کتاب وفاه ابی عبداللّه علیه السلام ، کتاب القبله، کتاب الصلاه، کتاب الصیام و کتاب های دیگری در ابواب گوناگون فقهی می باشد.(۵)

¯ جعفر بن مازن (؟ ۲۶۴ ق)

ابوعبداللّه جعفر بن مازن کاهلی طحان، از راویان شیعه، تاریخ ولادتش معلوم نیست، ولی وفات او در سال ۲۶۴ ه. در روز سه شنبه هفتم ربیع الثانی و احتمالاً در بغداد اتفاق افتاده و پس از اینکه محمّد بن ابراهیم بن محمّد علوی (استاد شیخ صدوق) بر او نماز گذارده به خاک سپرده شده است. لقب «کاهلی» که به او نسبت داده شده، نام قبیله «بنی کاهل» از نسل کاهل بن اسد بن خزیمه است که در کوفه سکونت داشتند و مسجد «بنی کاهل» از مساجد معروف کوفه است که حضرت علی و امام صادق علیهماالسلام در آنجا نماز می خواندند. وی در کوفه سکونت داشت و در همانجا پرورش یافت و پس از سپری کردن تحصیلات مقدّماتی، نزد استادان عصر خود، به استماع حدیث پرداخت و در اواسط عمر، به بغداد آمد و شاگردان چندی در آنجا تربیت نمود. از لقب «طحان» نیز برمی آید که وی در کوفه علاوه بر تحصیل علم و دانش، از طریق آردفروشی کسب درآمد می کرده است.

از محیط خانواده، کیفیت تحصیل و هم بحثان او اطلاعی در دست نیست؛ چنان که از خود وی نیز اطلاع چندانی نداریم؛ زیرا وی در علم رجال فردی ناشناخته معرفی شده است. نجاشی بدون اینکه کتابی از وی در رجال خود نام ببرد، می گوید: حمید بن زیاد (م ۳۱۰ ق) در «بنی کاهل» نزد او حدیث شنیده است و سپس سال وفات او را ذکر می کند. برخی از گزارش ها حاکی از آنند که وی علاوه بر حدیث، در شعر و شاعری نیز دست داشته است.

علاّمه حلّی وی را روایتگر حدیث و شعر معرفی کرده است. از تعبیر علاّمه به دست می آید که وی خودش شاعر نبوده، بلکه اشعار دیگران را نقل می کرده است.

ابن حجر در لسان المیزان، وی را از رجال شیعه معرفی کرده، می گوید: مأمون عبّاسی (حکومت: ۱۹۸ ۲۱۸ ق) وی را به بغداد فراخواند و او را در کارش آزاد گذاشت. این موضوع نشان می دهد که وی برای دستگاه حاکم خطری نداشته است. مجموع اطلاعات نشان می دهند که وی از نظر علمی آوازه بلندی نداشته، حتی در منابع حدیثی نیز روایتی از او دیده نشده است. از این رو، روشن نیست که وی نزد چه کسی تحصیل کرده و شاگردان او چه افرادی بوده اند. تنها به گفته نجاشی، حمید بن زیاد نینوایی (م ۳۱۰ ق) از شاگردان روایی وی بوده است. ممکن است کسی که بر جنازه او نماز گزارده یعنی محمّد بن ابراهیم علوی از دیگر شاگردان او بوده باشد. از او هیچ اثر تألیفی در منابع، ذکر نشده است.(۶)

¯ عوانه بن حسین (؟ ۲۶۴ ق)

ابوالحسین بزّاز کوفی، از راویان شیعه، تاریخ تولدش معلوم نیست، اما وفات او در سال ۲۶۴ ه. روی داد و «موسی بن زید علوی» بر جنازه او نماز گزارد. از لقب «بزّاز»، که به او نسبت داده شده است، برمی آید که وی پارچه فروشی می کرده است. پدرش نیز پارچه فروش بوده و برخی از استادان او نیز ملقّب به «بزّاز» هستند. از این رو، می توان گفت که وی در ضمن تحصیل علم، هزینه زندگی را از این راه تأمین می کرده است. وی ساکن کوفه بود و در خانواده ای پرورش یافت که از نظر اعتقادی بر امامت امام هفتم شیعیان توقّف داشتند. پدرش از استادان عصر خود بود و در پرورش علمی او سهم بسزایی داشت. روشن است که اعتقادات و تعلیمات پدر در او بی تأثیر نبوده و وی را بر مسلک واقفی (هفت امامی) یا فطحی (شش امامی) سوق داده است. وی محضر هیچ یک از امامان معصوم علیهم السلام را درک نکرد و چون در عصر پس از امام صادق و کاظم علیهماالسلام زندگی می کرد، توفیق دیدار آن دو را نیز پیدا نکرد.

در منابع رجالی کسی بر اعتبار و ارزش احادیث او صحّه نگذاشته، اما استادان و شاگردان او افرادی معتبر و مورد اعتماد هستند.

استاد او، ابراهیم بن عبدالحمید أنماطی، از اصحاب امام کاظم علیه السلام است که آن حضرت را مهدی موعود می پنداشت. همچنین وی از علی بن خالد عاقولی نیز روایت دارد. از جمله شاگردان او، حمید بن زیاد نینوایی و علی بن محمّد بن رباح هستند. گفتنی است در منابع معتبر، هیچ اثر تألیفی از او ذکر نشده است.(۷)

¯ ابوجعفرصبیحی کوفی(۱۶۵؟۲۶۵ق)

ابوجعفر حمدان (احمد) بن معافی کوفی، از راویان موثّق و معتبر شیعه، از ارادتمندان امام صادق علیه السلام و از اصحاب امام کاظم و رضا علیهماالسلام و از کسانی بود که این دو امام در حق او دعا کردند. از تاریخ ولادت او اطلاعی در دست نیست، ولی طبق گزارش، ابوالحسین محمّد بن علی بن معمر، که از دوستان و شاگردان او بود، وی عمری طولانی داشت و در سال ۲۶۵ ه در همان سالی که سربازان صاحب زنج، دهستان «قُسّین» (به ضم قاف و تشدید سین) از نواحی کوفه را به آتش کشیدند وفات کرده است. از همین جا می توان حدس زد که ولادت او تقریبا در سال ۱۶۵ هجری روی داده؛ زیرا طولانی شدن عمر او حکایت از آن دارد که وی قریب یک قرن حیات داشته است. از لقب «کوفی» برمی آید که وی ساکن کوفه بود و پرورش یافته آنجاست؛ چنان که از وفات او در کوفه می توان دریافت که وی تا آخر عمر در آنجا ساکن بوده و به تحصیل و تدریس مشغول بوده است.

از خانواده و چگونگی حیات علمی او اطلاعی در دست نیست، اما احتمالاً وی از فرزندان معانی بن عمران است که از راویان معروف و خوش نام منابع شیعی و سنّی است. وی از جمله راویان حدیث «غدیر» است که ماجرای آن را از امام رضا علیه السلام شنیده بود. استادان او ابن ابی عمیر، موسی بن سعدان و عبدالرحمن بن ابی نجران هستند. از جمله شاگردان او، ابوالحسین محمّد بن علی بن معمّر و مسعده بن صدقه هستند. مسعده فردی عامی مذهب بود و شاگردی وی نزد او، حاکی از مکانت علمی اوست.

از آثار وی دو کتاب معروف ثبت شده است: یکی شرائع الایمان حاوی چهارصد حدیث از امام رضا علیه السلام درباره احکام فقهی و اصول دین؛ و دیگری کتاب الاهلیلجه که ظاهرا کتابی در موضوع طب است و روایات آن از امام صادق علیه السلام نقل شده است. («أهلیلجه» معرّب هلیله دانه است و اقسام زرد و سیاه دارد.)(۸)

¯ محمّد بن رجاء (؟ ۲۶۶ ق)

ابوجعفر محمّد بن احمد بن محمّد بن رجاء بجلی کوفی، از راویان شیعه و از اصحاب امام هادی علیه السلام ، تاریخ ولادتش معلوم نیست، ولی وفات او در سال ۲۶۶ ه. در ماه ذی الحجه پس از انجام مناسک حج در راه برگشت از مکّه اتفاق افتاد و در وادی «ذات عرق» بین مکّه و مدینه به خاک سپرده شد. وی ساکن یکی از روستاهای مدینه به نام «عرینه» بود و حیات علمی خود را از همانجا آغاز نمود.

در جوانی نسبت به علم طب علاقه نشان داد و در جمع آوری احادیث مربوط به آن کوشید. وی این هدف را با جدیّت دنبال کرد و بخش عمده ای از دوران حیات علمی خود را در جمع آوری احادیث مذکور صرف نمود و در نهایت، مجموعه ای از تازه های حدیث در موضوع پزشکی قدیم تألیف نمود. با این حال، گوشه های زیادی از زندگی او برای ما روشن نیست. از اینکه وی از چه خانواده ای برخاسته و در کجا تحصیل کرده و علت تمایل او به دانش پزشکی چه بوده، گزارشی در منابع نیامده است.

گرچه در منابع رجالی او را فردی «ناشناخته» توصیف کرده اند، اما این مقدار روشن است که وی احادیث و اصول زیادی را جمع آوری کرده و شاگردش، حمید بن زیاد آن ها را به دیگران منتقل کرده است. وی توفیق ملاقات با هیچ یک از امامان عصر خود را پیدا نکرد و مجموعه احادیث او به طور غیرمستقیم از ائمّه اطهار علیهم السلام نقل شده است. از جمله استادان او، محمّد بن عصان انماطی و محمّد بن بشر هستند. شاگرد او حمید بن زیاد نینوایی (م ۳۱۰ ق) است که از او احادیث و اصول زیادی روایت کرده. تخصص عمده او در طبابت بود. از این رو، اثری که از خود بر جای نهاده، در همین موضوع است. از جمله آثار او، کتاب های نوادر و طب الائمه می باشند.

گفتنی است نام «محمّد بن رجاء» در روایات شیعه مشترک بین سه نفر است: ۱. محمّد بن رجاء الخیّاط (الحناط)؛ ۲. محمّد بن رجاء أرجانی؛ ۳. محمّد بن رجاء بجلی. فرد سوم که مورد نظر ماست، در منابع معتبر شخصی «ناشناخته» معرفی شده؛ چنان که افراد پیشین نیز در علم رجال، به وثاقتشان تصریح نشده است.(۹)

¯ المُسلی (؟ ۲۶۶ ق)

نام او محمد بن عبداللّه است. «مسلیه» قبیله بزرگی از «مذحج» است که وی منسوب به آن می باشد. ولادت او معلوم نیست، ولی در سال ۲۶۶ ه. در کوفه وفات کرد و پسرش بر او نماز گزارد. در منابع معتبر، اثری از محیط خانواده، دوران تحصیل و هم بحثان او نیست. از این رو، اطلاعات ما درباره او بسیار اندکند. احتمالاً حیات علمی او در کوفه شروع شده و نزد افرادی همچون عبداللّه بن عبید و دیگران حدیث شنیده و با واسطه، از امام صادق علیه السلام نقل روایت کرده است.

وی با اینکه در عصر امام عسکری علیه السلام زندگی می کرد، توفیق دیدار آن حضرت را پیدا ننمود. از این رو، شیخ طوسی نام او را در ردیف راویانی که به طور مستقیم از امام علیه السلام روایت نکرده اند، قرار داده است. شاید یکی از دلایل عدم ملاقات او با امام علیه السلام ، بی انگیزگی وی در جمع آوری احادیث و ضعیف بودن حضور او در اجتماعات بوده است. به همین دلیل، روایات او در منابع شیعه بسیار اندکند. شاهد مطلب این است که پس از مرگ او، فرزندش بر جنازه او نماز خواند، در حالی که در کوفه چهره های برجسته تری بودند که صلاحیت این کار را داشتند، هرچند موضوع نماز خواندن فرزندش می تواند حاکی از آن باشد که پسر او نیز شخصیتی موجّه و احتمالاً از عالمان بوده است. این احتمال نیز وجود دارد که وی در امر امامت پس از امام کاظم علیه السلام متحیّر بوده و به همین دلیل، به ملاقات امام عسکری علیه السلام نرفته و روایتی از او و امامان پیش از او نقل نکرده است. شاهد مطلب آنکه مهم ترین شاگرد روایی او و شاید تنها شاگرد او، حمید بن زیاد نینوایی است که خود فردی واقفی (هفت امامی) بود. با این حال، در منابع معتبر، وی از رجال موثّق شیعه معرفی شده است. برخی نیز احتمال اتحاد وی با ربیع بن محمّد مسلی، را که فردی کثیرالحدیث بود داده اند، ولی از ظاهر فهرست شیخ طوسی