خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل منابع اقتصادی نظام حوزه

سازمان روحانیت و حوزه های علوم اسلامی، از بدو پیدایش تا عصر حاضر، مراحل و ادوار مختلفی را پیموده و در هر مرحله به اقتضای ضرورتها و نیازها و مشکلات جوامع اسلامی، ویژگیهایی را به همراه داشته است.

نخستین مرحله، به زمان پیامبر اسلام(ص) و ائمه اطهار(ع) باز می گردد که در آن عصر صنف خاصی بعنوان روحانیت و سیستم و نظام مشخصی بعنوان حوزه های علمیه وجود نداشت و در میان مسلمانان، راویان و محدثان و فقیهانی حضور داشتند که کار تعلیم و تعلم معارف اسلامی و قرآنی و ارشاد و هدایت و نصیحت مردم را به عهده گرفته بودند و مردم آنان را بعنوان عالمان و آگاهان به مسائل دینی و احکام شرعی می شناختند و این در حالی بود که هر کدام از آنان شغل و حرفه ای اجتماعی چون دیگران داشتند و تاریخ، نام بسیاری از آنها را با عنوان شغل و حرفه آنان از قبیل: تمار، عطار، بزاز، خراز، طحان، سمان، حذاء، وشاء و… ثبت کرده است.

در منابع تاریخی و روایی اسلام، هرگز چنین مطلبی ضبط نگردیده است که رسول خدا یا ائمه اطهار(ع) یک یا چند نفر را دستور داده باشند از همه کارهای اجتماعی ست بکشند و فقط به مشاغلی که امروز مشاغل روحانی نامیده می شود، از قبیل افتاء، تدریس، امامت جماعت و جمعه، وعظ و تبلیغ بپردازند; مگر در امر قضاء و ماموریتهای سیاسی و حکومتی که در این گونه موارد، نیازمندیهای اقتصادی آنان از بیت المال مسلمانان; یعنی، بودجه عمومی کشور پرداخت می شده است، که البته مصداقها و نمونه های معتبر و قابل استناد این امر به زمان رسول خدا(ص) و امیرالمؤمنین(ع) منحصر می شود زیرا در عصر سایر ائمه(ع) به لحاظ دور نگاهداشته شدن آنان از امور حکومتی، توسط حکام غاصب، مجال دخالت و حضور در فعالیتهای حکومتی برای ایشان حاصل نیامد.

علی(ع) در عهدنامه مالک می فرماید:

«ثم اکثر تعاهد قضائه، و افسح له فی البذل ما یزیل علته، و تقل معه حاجته الی الناس ». ^(۱)

یعنی: پس از انتخاب قاضی بر اساس ملاکهای مذکور و انتصاب وی به کار قضاوت، همواره قضاوتهای او را تحت نظر داشته باش و آنقدر به او عطا کن که زندگیش به راحتی تامین شود و عذر او برطرف گردد و نیازش به مردم کم گردد.

این بیان تایید می کند، قضاوت که شانی از شؤون روحانی و مذهبی بشمار می آید بعنوان یک شغل رسمی شناخته می شده و نیازهای اقتصادی قاضی، از بیت المال تامین می گشته است.

به هر حال با گذر از مرحله نخست، به مراحل بعد می رسیم که دوره گسترش جوامع اسلامی و پیشرفتهای علمی و پیچیدگی مسائل اجتماعی و نیازهای عقیدتی و فکری و فقهی و تهاجم شبهات و دسیسه های تبلیغی دشمنان علیه تفکر دینی و اسلامی می باشد.

در این مقطع از تاریخ، کار اسلام شناسان و عالمان دین از دو ناحیه وسعت می یابد:

الف: از ناحیه محتوای مباحث علمی; یعنی نفس مباحث تفسیری، عقیدتی، فقهی، کلامی، فلسفی و اجتماعی، مسائل و موضوعات شاخ و برگهای بیشتری پیدا کرده است.

ب: از ناحیه وظایف اجتماعی و کارآیی عملی در جهت ارشاد و هدایت جامعه و تامین نیازهای گوناگون مسلمانان در زمینه مسائل مذهبی و مواجهه با عناصر منحرف و مغرض و وسعت کار در بعد علمی و عملی سبب گردید که کار اسلام شناسی و فقاهت و تحقیق در مسائل مختلف علوم اسلامی و نیز، پاسداری از ارزشهای دینی و الهی، نیروها و فرصتهای بیشتری را طلب کند. و در نهایت تشکلی را تحت عنوان روحانیت و مجامعی را بعنوان حوزه های علوم اسلامی پدید آورد.

تشکل صنفی روحانیت و پیدایش حوزه های علمی به شکل کنونی، معلول تدبیر و طرح ریزی دراز مدت و تصمیم گیری فرد یا افراد خاصی نبوده است; بلکه مقتضیات زمان و جبر تکامل و گسترش اجتماعات بشری، مرحله به مرحله احساس ضرورت پیدایش و گسترش و تامین نیازهای چنین تشکیلات و مجامعی را در اندیشه عالمان و مصلحان بارور ساخته است و آنان بر اساس درک و مسؤولیت، به مقدار احساس و توان خود، گامی را در راه تکامل و توسعه و تحکیم مبانی این تشکیلات و جوامع علمی بر می داشته اند; و بدینجهت معمولا هر گام در راه تکامل و گسترش و تعالی نظام حوزه و رحانیت پس از شدت یافتن و به اوج رسیدن نیازها صورت می گرفته است. و همین امر; یعنی، تاخر برنامه ریزی و تحول ضروری از نیازهای متزاید اجتماعی، سبب گردیده که سیستم فرهنگی و تبلیغی و تشکیلاتی روحانیت و حوزه ها در طی اعصار، همواره کندتر از جریانهای اجتماعی و نیازهای ضروری زمان و پیشرفتهای جهانی در زمینه علوم، حرکت کند.

به هر حال، همگام با شکل گیری مجامع روحانی و مدارس، علمی نیازهای نو اقتصادی در رابطه با تامین نیروهای مورد نیاز و تعلیم و تربیت آنها و فراهم آوردن امکانات مختلف علمی و تبلیغی و تاسیس و نگهداری و بازسازی مراکز و بناهای علمی و… شدت یافت، که این نیازها از دو طریق تامین می گردید.

الف: موقوفات و صدقات جاریه:

کار تعلیم و تعلم که از مکتب خانه ها و مساجد آغاز شده بود، در قرن چهارم و پنجم وارد مرحله تازه ای گردید و پویایی بی نظیر جامعه اسلامی در این قرون باعث ایجاد اولین مدارس علمیه شد.

«از جمله اولین مدارس علمیه ای که در چنین شرایط تاریخی به وجود آمد، می توان به مدرسه ای که اوبوحاتم بستی در قرن چهارم هجری در شهر بست بنا نهاد اشاره کرد که کتابخانه و حجراتی برای زندگی طلاب داشت و به آنها از محل موقوفات مدرسه، کمک هزینه تحصیلی پرداخت می شد. مدرسه شافعیان، مدرسه بیهقیه، مدرسه معیدیه، مدرسه صابونیه در نیشابور و مدرسه الحاتمی در طوس و… از دیگر مدارسی است که در قرن چهارم ایجاد گردید» ^(۲) روند ایجاد و توسعه مدارس علمی، تداوم یافت تا این که توسط تاسیس نظامیه ها تحولی در سیستم آموزشی و مواد درسی و اهداف آن پدید آمد.

«اولین نظامیه ها به فرمان خواجه نظام الملک، در منتهای شکوه و زیبایی در چند شهر مانند: بلخ و نیشابور و طوس و هرات و اصفهان و بصره و مرو و آمل و طبرستان و موصل و بغداد، بنا گردید; که مهم تر و معتبرتر از همه، موصل و بغداد بود که موقوفاتی برای هزینه مدرسان و محصلان و خدمه و مخارج دارالشفاء و کتابخانه آن معلوم گردید». ^(۳)

«مدرسه نظامه بغداد، حدود شش هزار طلبه داشته است و به کتابخانه و بهداری مجهز بوده است. شاگردان، کمک هزینه تحصیلی دریافت می کرده اند و به صورت شبانه روزی اداره می شده اند». ^(۴)

تاسیس و گسترش این مدارس علمی چه به انگیزه های معنوی و چه به دلایل سیاسی و فرقه ای، صورت گرفته باشد، نیاز به بودجه و امکانات قابل توجه داشته است; که در برخی موارد از بودجه کشوری تامین می شده و در بسیاری از موارد به وسیله موقوفاتی که توسط افراد علم دوست به منظور کسب ثواب اخروی وقف آن مدارس و مراکز علمی می شده، تامین می گشته است.

چنانکه گفته شده است: «خواجه نظام الملک، برای طلاب علوم دینی این مدارس در سراسر حوزه حکمرانی سلجوقیان، سالی ششصد هزار دینار حواله می کرده است ». ^(۵)

البته بهره گیری مدارس علمی از بودجه حکومتی در مورد مدارس علمی شیعی، مصداق چندانی ندارد; زیرا در بیشتر اعصار، حکومتها با تفکر شیعی در تضاد بوده اند; برخلاف مدارس علمی اهل سنت که به لحاظ اعتقاد به «اولی الامر» بودن حاکمان و خلفا و نیز، نیاز حکام به تایید و کمک عالمان دین، مدارس و مراکز علمی و دینی همواره از ناحیه حکومتها تامین می شده است. حتی بودجه ای که از طریق اوقاف، حاصل می آمده از کانال حکومت بدانها می رسیده است; زیرا خاصیت و طبیعت اموال وقفی چنین است که در درازمدت، تحت نفوذ و قدرت و سیطره حکام درمی آید.

و اما موقوفات، هم در مدارس علمی و شیعی مشهود است و هم در مدارس دیگر. اصولا موقوفات در صورتی که با مشکل حکومتهای فاسد و یا دستبرد غاصبان و متجاوزان روبرو نشود منبع آبرومند و قابل اعتنایی برای تامین حوزه ها بشمار می آید. ولی با این که بیشتر مدارس علمی و دینی دارای موقوفات زیاد و عایدات سرشاری بوده است; متاسفانه امروز کمتر اثری از آن موقوفات توسط عناصر سودجود متجاوز، به یغما رفته و ضایع گردیده است.

ب: وجوهات شرعی – سهم امام وجوهات شرعی عبارت است از مالیاتهایی که شریعت اسلام بر برخی غلات و محصولات زراعی و نقود مسکوک بعنوان زکات و نیز، مالیاتهایی که بر غنائم جنگی و معادن و عواید خالص سالانه و بعضی چیزهای دیگر بعنوان خمس قرار داده است.

در نص آیات قرآن مصارف کلی این وجوهات تعیین گردیده است; ولی آنچه از مجموع مصارف و ضوابط تعیین شده برای این وجوهات، استفاده می شود این است که زکات و خمس، نوعی مالیات حکومتی است و بودجه عمومی جامعه اسلامی بشمار می رود.

جامعیت اسلام و فراگیری آن، نسبت به همه ابعاد ضروری زندگی مادی و معنوی بشر، مستلزم آن بوده است که موضوع حکومت و حاکمیت اسلامی و لوازم آن در متن شریعت مقدس، بشکلی جدی و روشن لحاظ گردد و وجوهات شرعی بی تردید یکی از لوازم ضروری حکومتها بشمار می رفته و می رود که در حقیقت بو