خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل گزارش و ارزیابی کتاب «اندیشه دینی و سکولاریسم در حوزه معرفت سیاسی و غرب شناسی » / (دهه های نخستین یکصدسال اخیر ایران)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل گزارش و ارزیابی کتاب «اندیشه دینی و سکولاریسم در حوزه معرفت سیاسی و غرب شناسی » / (دهه های نخستین یکصدسال اخیر ایران) :

اشاره

با گذشت نزدیک به یک سده از نهضت مشروطیت ایران – علی رغم نگاشته شدن نوشته های بسیاری با صبغه تاریخی درباره آن و البته در یکی دو دهه اخیر با رویکرد اندیشه ای – هنوز چنان که باید به صورت تطبیقی به دو گرایش اصلی موجد و نظام ساز مشروطه، یعنی اندیشه دینی و سکولاریسم پرداخته نشده است . اینکه خاستگاه و سابقه تاریخی هر یک، کدام بود؟ چه اشتراک و تقابل هایی میان آن دو در عرصه مشروطه وجود داشت؟ کدام جریان، بیشترین تاثیر را در مردم داشته و علت آن چه بود؟ جریان مقابل از چه راهکارهایی در جهت نفوذ در افکار و عقاید افراد جامعه و جریان سازی استفاده می کرد؟ آیا نمی توان حلقه وسطی بین دو گرایش مذکور در نظر گرفت؟ پاسخ دادن به این سؤال ها و پرسش های دیگری از این نوع، زمینه ساز کشف برخی مجهول های مشروطه شناسی – به ویژه اندیشه آگاهی این جنبش – خواهد بود . کتابی که ذیلا در دو مرحله به گزارش و ارزیابی آن پرداخته می شود، گامی مهم در این جهت به شمار می رود و توسط دکتر موسی نجفی به نگارش درآمده است . امید می رود محققان این رشته از تاریخ به موضوع مذکور اهتمام شایسته ای کنند .

الف) گزارش

این کتاب در قالب یک مقدمه، ده فصل و در نهایت نتیجه گیری کلی از مباحث، تنظیم شده است . نویسنده در مقدمه، درباره محورهای اصلی کتاب به بحث پرداخته است:

۱ . ضرورت غرب شناسی و شناخت نحوه ورود و حاملان اولیه اندیشه های مغرب زمین;

۲ . توجه به غرب و رسوخ عقاید مغرب زمین به دنبال ضعف و سستی دستگاه حکومتی قاجاریه و از بین رفتن استقلال کشور (شان نزول) ;

۳ . نگرش به غرب از تقلید تا نقد (مطالب فصل دهم و برخی از مطالب فصل های دیگر بدین محور می پردازند) ;

۴ . اشتراک ها و اختلاف های تفکر دینی با سکولاریسم، تاثیر مواجهه این دو اندیشه در حوزه معرفت سیاسی، هم چنین میزان تاثیر هریک از این دو تفکر در مردم، جریان ها و برداشت های مختلف در هر دو جبهه و سیر تاریخی این دو تا زمان مشروطه (اکثر فصول کتاب به این محور پرداخته اند) ;

۵ . تاثیر اندیشه های تاریخی به خصوص مشروطه در حیات فکری – سیاسی عصر حاضر . (فصل اول کتاب، هم چنین برخی مطالب در قسمت های دیگر به این بحث اختصاص یافته است) .

در پایان مقدمه، این مطلب تذکر داده شده است که «چارچوب زمانی مورد بحث از یکی دو دهه قبل از مشروطه، آغاز و به چند دهه بعد از مشروطه ختم می شود . عصر مشروطه در این سیر تاریخی – فکری به عنوان حلقه واسط و جهشی بزرگ عمل می نماید» . این توجه به عصر مشروطه «به خاطر تاثیری است که در دهه های بعدی در حوزه معرفت سیاسی و غرب شناسی داشته است » .

«اهمیت شناخت عصر مشروطیت در دوران کنونی (پس از انقلاب)» عنوان فصل اول می باشد .

مؤلف با شمردن ۳ زاویه، جهت شناخت ذات تحولات انقلاب اسلامی و ماهیت دولت شیعه در ایران، چنین نتیجه گیری می کند: «با توجه به این که عصر مشروطیت در تمامی ابعاد و زوایای شناخت جریان ها و ماهیات فکری – اجتماعی – سیاسی عصر کنونی، حاضر و دخیل می باشد، بررسی جریان شناسی آن دوران، حساسیت زیادی دارد .»

سه محور مورد نظر عبارتند از:

الف) ریشه یابی نهضت های تاریخی شیعه;

ب) بررسی نقش دولت های شیعه در تاریخ و تکوین حکومت اسلامی;

ج) شناخت نهاد روحانیت و رهبری آن بر مردم و هم چنین تفکر اجتهادی شیعه به عنوان ریشه های تاریخی تکوین نظریه ولایت فقیه .

در فصل دوم (پیشینه تاریخی تفکر مذهبی و سکولاریسم تا مشروطه) با ذکر خلاصه ای از روابط روحانیت و علما با دولت های صفوی، افشاری و قاجاری، روحانیان پناهگاه مردم در برابر ستم و ضعف حکام قاجار، معرفی شده اند .

به دنبال قیام تنباکو، این تفکر در ذهن مجتهدان شیعه شکل گرفت که زندگی و معاش مسلمانان را از آلودگی به دست های ناپاک اجانب پاک کنند . نویسنده با ذکر برخی از اعلامیه ها و تاییدیه های عالمان دینی، پیرامون تشویق صنایع ملی و تحریم کالاهای خارجی، چند نکته را بیان کرده و در نهایت نتیجه می گیرد: «اندیشه دینی، نوعی تحرک و فضای ضد اجنبی را به عصر مشروطه منتقل کرده بود، در حالی که فضای روشنفکران برای عصر مشروطیت، شوق تجدد و رفع عقب ماندگی را به ارمغان آورده بود .»

فصل سوم به بیان اشتراک ها و تقابل های جریان دینی با جبهه غرب گرایان در عصر مشروطیت پرداخته است; در فضای به وجود آمده از انقلاب، اصول مورد اتفاق جریان های مختلف فرهنگی و سیاسی عبارت بود از:

الف) لزوم تحرک و تحول;

ب) لزوم آزادی و نفی استبداد;

ج) تاکید بر نقش مردم;

د) سست بودن پایه های سلطنت فردی;

ه) عمل به قانون;

و) مثبت دیدن مسائل و امید به آینده روشن .

نویسنده در کنار این اشتراک ها، به سه اختلاف عمده مابین تفکر دینی و اندیشه سکولاریستی اشاره کرده است:

۱ . مثال و الگوی انقلاب برای مذهبی ها و افراد سنتی; حضرت علی، امام حسین، شاه عباس، یعقوب لیث و . . . به عنوان قهرمان و برای گرایش های غربگرا; دانتون، ژاندارک و . . . به عنوان الگوهای مقاومت جامعه مطرح بودند;

۲ . این که کدام قانون معیار عمل قرار گیرد;

۳ . گروهی صرفا رفع واماندگی را اصل اساسی می دانستند، اما در مقابل، مذهبی ها «تعالی ملی » و اهداف معنوی را در نظر داشتند . به نظر نویسنده، اختلاف ها و اشتراک های مذکور در دهه ها و سال های بعدی بازتاب داشته است و امروز نیز می توان رگه ها و زمینه هایی را در دو جریان مشابه به آن زمان مشاهده کرد .

فصل چهارم با عنوان «تفسیرها و برداشت های متفاوت در اندیشه های همساز» ، به بیان اختلاف سلیقه در میان دو جریانی که ذکر شد، پرداخته و در ادامه، تلاش روشنفکران جهت کاهش نفوذ کلام علمای بزرگ در قالب دو سیاست ذکر شده است . این دو سیاست عبارتند از:

۱ . ایجاد موج های کاذب با طرح مباحث روشنفکری که سؤال و جواب هر دو در فضای غیر مذهبی مطرح می شد . تالی فاسد این حرکت، علاوه بر مطرح شدن غرب و غرب گرایی، ایجاد این ذهنیت بود که دین از پاسخ گویی به سؤال ها ناتوان است و علت آن، عدم ورود علما به این مباحث یا ورود حاشیه ای بود; همچنین و غفلت از مباحث اصلی و پرداختن به مسایل فرعی، از دیگر اثرات منفی این مساله عنوان شده است;

۲ . تبدیل اختلاف های ساده بین علما به تنش های شدید . نویسنده در این روش به هوشیاری ها و هشدارهای برخی علما از جمله شیخ فضل الله اشاره کرده و «توجه به تقوا و پرهیز از اختلاف و حفظ فضای اسلامی با توجه به اهداف دینی و آرمانی مشترک » را از جانب علما ذکر می کند .

در فصل پنجم (اختلاف مشرب در نخستین گرایش های بینابین مذهبی، التقاطی غربی سده اخیر) با اشاره به این مطلب که همه گرایش های روشنفکرانه را نمی توان سر در آخور اجنبی معرفی کرد، از گروه بینابین سخن به میان می آورد که هم در ردیف روحانیان جوان، تند و پرشور و هم در صف آزادی خواهان و نویسندگان ضد استبدادی قرار داشتند . این طبقه بیشترین فعالیت را در جراید، مطبوعات و رسائل سیاسی داشتند و تاثیر آنها بر مردم در یک دهه از مشروطه پررنگ و جدی بود . این گروه بعد از جداشدن خطوط فکری در جریان های مشروطه، به گروه ها و طیف های مختلف جذب شدند . در ادامه، نویسنده به ریشه تاریخی این جریان بینابینی می پردازد و سید جمال الدین اسدآبادی را در سطحی نسبتا بالاتر و به عنوان ریشه تاریخی این گروه اجتماعی بیان می کند . سیدجمال نه جزو علمای سنتی و مجتهدان طراز اول شیعه بود و نه با اندیشه ها و اهداف روشنفکری ایران قبل از مشروطه هماهنگی اصولی داشت; هرچند که چهره های شاخصی از این دو جناح، وی و مبارزاتش را ستوده اند . سیدجمال در راستای رفع واماندگی، لزوم اتحاد اسلامی و نفی استعمار تلاش می کرد و از این زاویه می توان عقاید و مبارزه های او را مثبت ارزیابی کرد، اما از طرف دیگر، توجه او به فلسفه تحصلی و پوزیتیویستی و زیر سؤال بردن فلسفه به معنای اخص، نوعی ارزیابی منفی را از افکار او به عمل آورده است . افکار سطحی سیدجمال واعظ اصفهانی در روزنامه «الجمال » با رگه هایی از همین علم گرایی اسدآبادی تقارن می یابد . در خاتمه این فصل، سکولارها به سه دسته تقسیم شده اند:

الف) پیروان قانون، مانند ملکم خان;

ب) طرف داران تفکر پوزیتیویسم، مانند آخوندزاده و طالبوف;

ج) پیروان نظریه لیبرالیزم، مانند مشیر الدوله .

فصل ششم به بیان اختلاف اندیشه دینی با تفکر غرب در سده اخیر ایران می پردازد . در این جهت، اجرای شریعت و نفی سیطره اجنبی، به عنوان دو محور اساسی تقابل این دو جریان معرفی می شوند . مؤلف، اسنادی از آخوند خراسانی، مازندرانی و حاج آقا نورالله اصفهانی ذکر می کند و در پایان، زمینه سازی احیای تاریخ باستان به عنوان سیاست فرهنگی سکولاریسم در راستای کاهش حاکمیت و نفوذ مذهب، ذکر و ناکام ماندن این طرح از سوی مردم ایران با رجوع به اسناد تاریخی بیان شده است .

«مردم شناسی و میزان تاثیر اندیشه مذهبی و غیر مذهبی در مردم » عنوان فصل هفتم می باشد .

نویسنده با ذکر سه نکته، نتیجه گیری می کند که جریان و گرایش «مذهبی مشروطه خواه ضد غربی » ، بیشترین نقش را در بسیج توده ها داشت نه جناح «غرب گرا» و نه جریان «مشروعه ضد مشروطه » .

این سه نکته عبارتند از:

۱ – نقش توده ها و آحاد ملت در انقلاب مشروطه و نه صرفا تجار و کسبه;

۲ – عدم قدرت روشنفکران جهت نفوذ در اعتقادات مردم به جهت نامانوس بودن نوشته های آنان;

۳ – وجود شعائر اسلامی در مراحل مختلف انقلاب .

در ادامه، نویسنده، بعد از ذکر برخی فتواهای علمای مشروطه خواه در حمایت از مشروطه، به نامانوس بودن کلام و زبان متون اندیشه غرب گرایان می پردازد و سرانجام به برخی از نوشته های متون اندیشه گران مذهبی اشاره می کند و رسایی و بومی بودن اصطلاح ها و تعبیرها را موجب تاثیرگذاری آنها بر مردم می داند .

در فصل هشتم، درباره افرادی بحث شده است که با ملبس بودن به لباس روحانیت، مروج افکار روشنفکران و غربیان به زبان عامه بودند و افکار آنها توسط مشروطه بازان غرب گرا ترویج می شد . از افراد برجسته این طیف می توان سیدجمال واعظ اصفهانی – که سخنرانی هایش در جریده «الجمال » با کاغذ و چاپ مناسب منتشر می شد – ، میرزا نصرالله ملک المتکلمین و یحیی دولت آبادی را برشمرد . ترویج سخنان این عده به وسیله غرب گرایان، نشان دهنده نظریه «عدم قدرت سکولارها جهت نفوذ و رسوخ در اعتقادات ملت » می باشد .

نویسنده در فصل نهم، اندیشه و سیاست انجمن های سری سکولارها را ذکر کرده و به نقل از ملک زاده، گزارشی از آن انجمن ها ارایه می کند . در ادامه به «انجمن سری باغ سلیمان خان میکده » ، اشاره و از برخی افراد شاخص آن، مانند ملک المتکلمین، سیدجمال واعظ، مساوات، یحیی دولت آبادی و . . . نام می برد . در این انجمن، قطعنامه ای در هیجده ماده تنظیم شد . برخی از مواد آن عبارت است از: «در میان روحانیون متنفذ تهران، با آنهایی که جسارت و شجاعت دارند، بدون این که از منظور ما آگاه شوند، همکاری می کنیم . . . برای آن که از اول کار، دچار حمله منافقین و مستبدین و ملاهای ریاکار نشویم، رفقا باید تمام مطالبی را که به وسایلی مختلفه، منتشر می کنند با احکام اسلامی مطابق کنند . . . بیش از هرچیز از جاه طلبی اشخاص می توان استفاده کرد .» در خاتمه، نکته های مهمی در ارتباط با سیر دخالت سیاسی سکولاریسم در نهضت مشروطیت و جریان شناسی آن زمان مطرح شده است:

۱ . بعضی افراد مطرح شده در این جمعیت ها به ویژه برخی رهبران آن، بعدها به طور کاذب در کتب تاریخی مورخان لائیک، فعالان اصلی مشروطیت معرفی شدند;

۲ . نوشته های ملک زاده و امثال او، این نکته انحرافی را در تاریخ مشروطیت به وجود آورد که دسته بندی ها را باید با توجه به موضع گیری ها و حب و بغض های این جمعیت ها تقسیم بندی و ارزش گذاری کرد;

۳ . با توجه به مواد قطعنامه که نشان دهنده نیاز غرب زدگان به روحانیت و علما جهت پیش برد مقاصد خود می باشد، می توان محور نبودن گروه هایی مانند انجمن باغ سلیمان خان و کاذب بودن ادعای تاثیرسازی آن انجمن ها در مردم و ایجاد انقلاب را به روشنی دریافت .

فصل دهم با عنوان «مراتب غرب شناسی و تاثیر آن در حیات ملی ایرانیان (تقلید، تحقیق، نقد)» ، بیش از یک سوم حجم کتاب را به خود اختصاص داده است; در این قسمت، دیدگاه و موضع سکولارها و افراد سطحی نگر از یک سو و علما، نویسندگان متفکر، ژرف نگر و سنت گرا از سوی دیگر به مجموعه تمدن، فرهنگ غرب و نحوه اخذ تجدد غرب مورد مقایسه قرار می گیرد . نویسنده در ابتدا بخش هایی از جریده «الجمال » را ذکر می کند که یکی از متون سطحی نگر دوران مشروطه بوده و افکار و گرایش های غربی را به بیان عامیانه و در لباس دوستی ترویج می کرد .

مؤلف بعد از ذکر این نکته که همه تجددطلبی ها خیانت نبوده، گرایش های تجددطلبانه را به سه دسته تقسیم کرده است:

۱ . وابسته به جریان های رسمی وابسته به غرب;

۲ . شیفته غرب و خواهان رفع عقب ماندگی;

۳ . تجددطلبی