خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل بررسی کلمات اضداد در قرآن کریم

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی کلمات اضداد در قرآن کریم :

دانشجوی کارشناسی ارشد دانشکده اصول دین

چکیده

برخی از لغات برای دو معنای متضاد وضع شده اند که آنها را اضداد می خوانند . لغویون عرب شمار این لغات را در زبان عربی

حدود چهارصد لغت دانسته اند که از آن میان حدود یکصد و پنجاه لغت در قرآن کریم آمده است . در خصوص وجود یا عدم وجود

اضداد و نیز منشا پیدایش آنها میان علمای لغت اختلاف نظر است . در مقاله حاضر این اختلاف نظر تبیین شده و اضداد قرآن

معرفی گردیده است

.

کلید واژه ها: اضداد، مشترک لفظی، وضع لغات، استعمال لغات، وجوه و نظائر

.

۱)

مقدمه

اضداد لغوی کلماتی هستند از نوع مشترک لفظی که دو معنی متقابل دارند . مانند «عسعس » که بدو معنای رو کردن و پشت

کردن تاریکی شب اطلاق می شود . طبیعی است که مقصود متکلم یکی از دو معنی متقابل است که می توان با توجه به کاربرد کلمه

در سیاق عبارت و قرائن موجود در کلام مراد گوینده را بدست آورد

.

در طول تاریخ اسلام پژوهشگران از زوایای گوناگون به مطالعه و بررسی قرآن کریم پرداخته اند . گروهی از نقطه نظر الفاظ و

برخی از نظر محتوی و مفاهیم . یکی از بحثهای مهم علوم قرآنی که در فهم و تفسیر دقیق آیات قرآن کریم حائز اهمیت است و

تحقیق پیرامون معانی آن نمایشگر اعجاز این صحیفه آسمانی است مفردات و کلمات غریب القرآن است . علماء به این دانش توجه

خاصی مبذول داشته و تالیفات مستقلی در آن نوشته اند . حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم روایت شده که فرمود

«

اعربوا القرآن والتمسوا غرائبه » (یعنی معانی قرآن را آشکار کنید و غرائبش را جستجو نمایید [۱

].

فهم معانی دقیق واژه های قرآن اولین مرحله در تدبر آیات قرآن است . از آنجایی که زبان و لغت پیوسته بمرور زمان و بواسطه

آمیزش با فرهنگهای دیگر دستخوش تحول بوده، واژه ها معانی تازه ای بخود می گیرند; لذا برای کشف مراد خداوند نیازمند فهم

ریشه لغوی، معنی حقیقی واژه و موارد استعمال آن در صدر اسلام هستیم . بخشی از واژه های قرآن، کلماتی هستند که معانی

متعددی دارند که به «الفاظ مشترک » معروفند . گاهی این معانی در مقابل هم قرار دارند که «متضاد» خوانده می شوند; مثل کلمه

«

ظن » که به دو معنای یقین و شک در قرآن کریم استعمال شده است، یا کلمه «مسجور» که به دو معنای مملو و خالی آمده است

.

تضاد معنایی در اینگونه کلمات باعث غرابت معنای آنها شده است و برخی از علماء را بر آن داشته است که این الفاظ را در ضمن

کتب غریب القرآن یا وجوه و نظائر قرآن و یا بطور مستقل و جداگانه مورد تحقیق قرار دهند; برای نمونه سیوطی ضمن تالیف

کتاب «معترک الاقرآن فی مشترک القرآن » باب مستقلی را در کتاب «الاتقاق » به موضوع وجوه و نظائر قرآن اختصاص داده است

.

در خصوص اضداد قریب ۳۰ کتاب مستقل نوشته شده است که مهمترین آن، کتاب الاضداد ابن انباری است . ابن انباری در این

کتاب با استشهاد به آیات قرآن کریم و اشعار شعراء نزدیک به چهارصد لغت را تشریح نموده است . این کتاب جامع همه تالیفات

قدماء در باب اضداد بوده و بلحاظ احاطه علمی ابن انباری به رشته های مختلف علوم قرآنی بسیار حائز اهمیت است

.

ازهری در کتاب «التهذیب » درباره ابن انباری می گوید: «او در عصر خود یکه تاز علوم بود و برجسته ترین عالم در شناخت معانی و

اعراب و مشکل قرآن به شمار می رفت و برای او تالیفات نیکو و ارزنده ای در علوم قرآن است و من تاکنون نشنیدم کسی در عرصه

علوم قرآنی جانشین او شده باشد [۲

].

۲)

اضداد لغوی در زبان عربی

اضداد نزد علماء لغت به الفاظی گفته می شود که به دو معنی متضاد اطلاق می شوند; مانند «جون » که هم به معنی اسود (سیاه) و

هم به معنی ابیض (سفید) بکار می رود . این الفاظ از نوع مشترک لفظی اند و آن لفظی است که دارای معانی و وجوه مختلفی باشد

.

اختلاف اعم از تضاد است; زیرا دو چیز متضاد مخالف هم نیز هستند . ولی دو چیز مخالف ضد هم نیستند; مثل قوه و جهل که

مخالف هستند; ولی ضد نیستند . لذا بین لفظ مشترک و اضداد رابطه عموم و خصوص برقرار است . یعنی هر ضدی لفظ مشترک

است; ولی هر لفظ مشترکی ضد نیست

.

اضداد لغوی در لغات عرب که زبان قرآن است وجود دارد; لذا شناخت آن در فهم آیات قرآن ضروری است . ابوحاتم سجستانی

عقیده دارد: «اگر کسی این گونه معانی را نداند کلام ربانی را بخوبی درنیافته است » [۳

].

۱- ۲)

آراء علماء درباره وجود اضداد

البته علماء همچنانکه در مورد وجود لفظ مشترک در کلام عرب آراء مختلفی مطرح نمودند، درباره وجود اضداد نیز اختلاف نظر

دارند

.

ا – گروهی چون اصمعی، خلیل بن احمد فراهیدی، سیبویه و ابوعبیده و ابن فارس با ذکر شواهد متعددی از کلمات عربی وقوع

لفظ مشترک را تائید کردند و حتی برخی از این افراد، اشتراک لفظی را واجب و لازم می دانند; زیرا در هیچ زبانی آنقدر که معنی

هست لفظ نیست; چون افکار و تصورات بشر را نمی توان محدود و برای همه آن افکار لفظ پیش بینی کرد . لذا ناگزیر از وضع یک

لفظ برای چند معنا می شوند و از این رهگذر مشترک لفظی به هم می رسد [۴

].

ب) گروهی از علما بطور قطع و تام وجود اشتراک لفظی و اضداد را مردود دانسته اند . در راس این علما که بسیار در رای خود

مصر است ابن درستویه، عبدالله بن جعفرفارسی الاصل می باشد که ضمن بیان رای خود در کتاب شرح الفصیح، کتاب دیگری بطور

مستقل تحت عنوان «ابطال الاضداد» نگاشته است

.

این گروه کلماتی را که دیگران بعنوان مشترک لفظی در کلام عرب مورد استشهاد قرار می دهند، تاویل و توجیه میکنند و

معتقدند که این کلمات در طول زمان تطور پیدا کردند . برای مثال کلمه «وجد» از شواهد بسیار مهمی است که قائلین به وجود

لفظ مشترک در کلام عرب به آن استناد می کنند و برای آن معانی مختلفی را می آورند . مانند وجدت شیئا وجداناللضاله (چیز

گمشده را یافتم) و وجدت علی الرجل مؤجده (بر آن مرد خشم گرفتم) و وجدت زیدا کریما (زید را کریم دانستم

).

ابن درستویه در شرح الفصیح می گوید: «بعضی بدون تامل و تحقیق کافی در معانی «وجد» گمان کردند که وجد از الفاظ مشترک

است . با کمی تامل و تحقیق در معانی «وجد» مشخص می شود که اصل همه این معانی یک معنا بیش نیست و آن «اصابه الشی خیرا

کان اوشرا» است ولکن بر حسب عوارض تصریفی و مصادر مختلف معانی متعدد پیدا کرده است [۵

].

ج – گروهی چون اباعلی فارسی بدون افراط و تفریط در بین نظرات قائلین و منکرین حد اعتدال را برگزیدند . او می گوید: «لفظ

مشترک در اصل برای دو معنی مختلف یا متضاد وضع نشده است; بلکه بسبب تداخل لغات به مرور زمان بوجود آمده است یا اینکه

ابتدا لفظی برای معنایی استعمال شده، سپس برای معنای دیگری به عاریت گرفته شده است و در اثر کثرت این استعمال بمنزله

اصل گردیده است » [۶

].

ابن انباری معتقد است: «هرگاه کلمه ای بر دو معنای متضاد دلالت کند اصل اینست که دارای یک معنای است و بعد به جهت

اتساع کلام دو معنای متضاد یافته است; مثل کلمه «الصریم » که هم بمعنی روز و هم بمعنای شب است . نظر به اینکه شب از روز

منقطع می شود و روز از شب باید اصل هر دو معنا را یک معنا دانست; یا کلمه «السدفه » که به دو معنی نور و ظلمت اطلاق می شود

اصل این کلمه به معنای ستر (پوشاندن) است; کما اینکه نور خورشید ظلمت شب را می پوشاند و برعکس ظلمت شب نور خورشید

را می پوشاند» [۷] و می افزاید: «محال است عرب کلمه ای را برای دو معنای متضاد وضع کند تا بطور مساوی به هر دو معنی دلالت

کند . حتما یک معنا در قبیله ای و معنای دیگر در قبیله ای دیگر برای آن لفظ فراهم شده است . آنان لغت را از یکدیگر شنیده و

گرفته اند و به این ترتیب دو معنای متضاد برای آن لغت پدید آمده است; مثل لفظ «السدفه » که در لغت تمیم به معنای ظلمت و در

لغت قیس به معنای نور است

» .

به عقیده بعضی از محققین لفظ مشترک گرچه در ظاهر دارای معانی متعدد و مختلف است، ولی در واقع کلمه ایست که فقط برای

یک مفهوم کلی که قدر جامع بین کلیه معانی بوده وضع گردیده است; نه برای یکایک آن معانی . بنابراین مشترک لفظی بمعنی

واقعی کلمه اساسا وجود ندارد; بلکه آن مشترک معنوی است که در حقیقت ابتدا در مقابل یک قدر جامع و مفهوم مشترکی وضع

شده و بعد در یکایک مصادیق خود استعمال گردیده است [۸

].

جلال الدین همایی می نویسد: «آنچه مشترک لفظی می گویند در حقیقت مشترک معنوی است که جامعی دارد; همانطور که

مسلک صاحب مجمع البیان است، گاهی یک کلمه به دلیل داشتن یک صفت مشترک بر دو معنای متضاد دلالت می کند; مانند

لفظ حرمت که از ماده «حرم » است به دو معنا است: حرمت در مورد چیزهایی که قداست دارند و حرمت در مورد چیزی که انجام

آن روا نیست » [۹

].

دو نظریه اخیر، وجود مشترک لفظی و اضداد لغوی را نفی نمی کند; بلکه اعتقاد به وقوع آن را تعدیل می کند . زیرا به هرحال لفظ

مشترک متناوبا و با استعمالهای جداجدا می تواند بجمیع معانی خود دلالت کند و در هر موردی که استعمال شود به یکی از آن

معانی که منظور متکلم باشد دلالت خواهد کرد

.

۲- ۲)

منشا پیدایش و اضداد

کسانی که وجود لفظ مشترک و اضداد را در کلام عرب پذیرفتند، در مورد منشا پیدایش این الفاظ اختلاف نظر پیدا کرده اند

.

ا – گروهی معتقدند که این الفاظ توسط واضع واحدی تحقق یافته; یعنی شخص واحدی یک لفظ را برای چند معنا قرار داده و

بدینوسیله، اشتراک لفظی محقق شده است . در مقام تعلیل گفتند: چون گاهی تصریح ممکن است مفسده ای در پی داشته باشد

مشترک لفظی را جهت ایجاد ابهام وضع کردند; کما اینکه آورده اند: مردی به هنگام عزیمت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم