خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل دولت سلجوقیان (۳)

فایل پاورپوینت کامل دولت سلجوقیان (۳)؛ انتخابی مطمئن برای ارائه‌ای حرفه‌ای

اسلایدهایی آماده برای استفاده:

فایل فایل پاورپوینت کامل دولت سلجوقیان (۳) شامل 120 اسلاید با طراحی دقیق و ساختاری استاندارد است که برای ارائه‌های رسمی یا چاپ، کاملاً مناسب و آماده استفاده می‌باشد.

ویژگی‌هایی که فایل فایل پاورپوینت کامل دولت سلجوقیان (۳) را متمایز می‌کند:

• طراحی بصری حرفه‌ای:فایل پاورپوینت کامل دولت سلجوقیان (۳) با بهره‌گیری از رنگ‌بندی هوشمندانه و چیدمان اصولی جهت انتقال بهتر مفاهیم ارائه.
• سهولت در اجرا: تمامی اسلایدها از پیش تنظیم شده‌اند و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.
• وضوح بالا و نظم ساختاری: کیفیت بالای عناصر گرافیکی و هماهنگی کامل در نمایش، تجربه‌ای بدون نقص را فراهم می‌سازد.

استاندارد بالا در تولید محتوا:

فایل فایل پاورپوینت کامل دولت سلجوقیان (۳) با رعایت اصول حرفه‌ای طراحی شده و عاری از هرگونه ایراد گرافیکی یا ناهماهنگی در نمایش می‌باشد.

نکته مهم:

در صورت مشاهده نسخه‌هایی با کیفیت پایین‌تر، توجه داشته باشید که ممکن است نسخه‌های غیررسمی باشند. نسخه اصلی فایل فایل پاورپوینت کامل دولت سلجوقیان (۳) تنها از طریق منبع معتبر در دسترس است.

هم‌اکنون فایل فایل پاورپوینت کامل دولت سلجوقیان (۳) را دریافت کرده و ارائه‌ای حرفه‌ای و متمایز تجربه نمایید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل دولت سلجوقیان (۳) :

شهرهای ایران در دوره سلجوقی

اصفهان در دوره سلجوقی

یکی از شهرهای آباد ایران در دوره سلجوقی، شهر اصفهان بود که در دوره ملکشاه و شماری از سلاطین سلجوقی، تختگاه امارت آنان بود.به همین دلیل، این شهر سرمایه های معنوی و مادی زیادی را به خود جذب کرد.طبعا اصفهان با داشتن زاینده رود و نیز موقعیت جغرافیایی با ارزش خود، سزاوار رشدی چشمگیر بود.بعد از دوره سلجوقی از اعتبار اصفهان کاسته شد و تا زمان صفویان، هیچگاه شکوه خود را باز نیافت.

ناصر خسرو از اصفهان آن روزگار وصفی زیبا آورده، با اشاره به آبادی آن شهر می نویسد :

و شهر دیواری حصین بلند دارد و دروازه ها و جنگ گاه ها ساخته و بر همه بارو و کنگره ساخته و در شهر جوی های آب روان و بناهای نیکو و مرتفع و در میان شهر مسجد آدینه بزرگ نیکو و باروی شهر را گفتند سه فرسنگ و نیم است و اندرون شهر همه آبادان که هیچ از وی خراب ندیدم و بازارهای بسیار و بازاری دیدم از آن صرافان که اندر او دویست مرد صراف بود و هر بازاری را دربندی و دروازه ای و همه محلتها و کوچه ها را همچنین دربندها و دروازه های محکم و کاروانسراهای پاکیزه بود.

آنچه درباره اصفهان عصر سلجوقی می توان گفت، اشاره به یادگارهای تاریخی با ارزشی است که از این دوره در گوشه و کنار شهر بر جای مانده است.مسجد جامع اصفهان یکی از مهم ترین آثار سلجوقیان در اصفهان، مسجد جامع این شهر است که بخشی از مسجد موجود، از آن دوران می باشد.در ضلع جنوبی مسجد جامع، گنبد خواجه نظام الملک قرار دارد که به اعتراف اهل فن، از بهترین نمونه های سبک معماری ایران در دوران سلجوقی است.تاج الملک رقیب نظام الملک نیز در بخش شمالی مسجد گنبدی ساخته که به نام وی شهرت دارد.کتیبه ای که تاکنون به خط کوفی بر روی این گنبد مانده، تاریخ ۴۸۱ هجری را دارد.

مسجد جامع اصفهان در سال ۵۱۵ هجری آتش گرفت.سلجوقیان آتش سوزی را به اسماعیلیه نسبت دادند.در این آتش سوزی، بخش مهمی از مسجد، از جمله کتابخانه آن در آتش سوخت.فهرست این کتاب ها، در سه مجلد قطور نوشته شده بوده است.کتیبه ای در سر در شرقی مسجد جامع، به صراحت اشاره می کند که مسجد پس از آتش سوزی سال ۵۱۵ تجدید بنا شده است.گفتنی است که بخش های زیادی از این مسجد در دوره صفوی ساخته شده است.

خواجه نظام الملک مدرسه ای، با عنوان نظامیه در اصفهان ساخته که تا قرن هشتم بوده است .این مسجد در محله دردشت اصفهان در نزدیکی مسجد جامع قرار داشته است.درآمد موقوفات این مدرسه سالانه ده هزار دینار سکه طلا بوده است.

در اصفهان و شهرهای اطراف آن مساجد زیادی از دوره سلجوقی باقی مانده که به طور معمول، مناره های بزرگی نیز برای آنها ساخته می شده است.یکی از کهن ترین این مناره ها، مناره مسجد جامع ساوه با تاریخ ۴۵۳ است.مناره مسجد پامنار زواره تاریخ ۴۶۱ را نشان می دهد .

کناره های جنوبی و شمالی زاینده رود، یکی از آبادترین مناطق در دوره سلجوقی بوده که امروزه چندین روستا به جای آن سرزمین آباد بر جای مانده است.مساجد زیبایی در این منطقه از گزند حوادث جان بدر برده که از بهترین آثار معماری دوره سجلوقی است.مسجد روستای برسیان یکی از این آثار است که بر روی مناره ۲۵ متری آن تاریخ ۴۹۱ هجری دیده می شود.در کنار گچ بری های زیبای محراب همین مسجد تاریخ ۴۹۸ هجری آمده است.

همچنین در روستای گار که در جنوب زاینده رود واقع شده، بقایای مسجدو مناره ای بر جای مانده که تاریخ ۵۱۵ روی مناره آمده است.مسجد دیگری که به نام مسجد گبری شهرت دارد، در روستای دشتی واقع شده است.

برخی دیگر از مساجد دوره سلجوقی اصفهان که تاکنون بر جای مانده، عبارت است از: مسجد جامع گز، مسجد جامع سین، مسجد علی (ع) که مناره آن از دوره سلجوقی است، مناره چهل دختران در کناره محله جوباره اصفهان نزدیکی مسجد جامع ، مناره پنجاه متری مسجد جامع زیار که هیچ اثری از مسجد بر جای نمانده است، مناره سی متری راران.گفتنی است که مسجد جامع اردستان نیز که یکی از زیباترین مساجد تاریخی ایران است، در دوران سلجوقی ساخته شده است.بدین ترتیب، با بر جای ماندن این مقدار آثار ارزشمند در طی نهصد سال، روشن می شود که اصفهان یکی از آبادترین شهرهای ایران در دوره سلجوقی بوده است.

در جای دیگر گذشت که دو خاندان مهم خجندی و صاعدی ریاست شهر را عهده دار بودند.خاندان نخست رئیس شافعیان شهر و خاندان دوم، رئیس حنفیان بودند.نفوذ مردمی خجندیان بیش تر بود .عوفی در باره خاندان آنها نوشته است: «خاندان خجندیان در صفاهان، ملاذ ارباب فضل و معتصم ارباب دانش و مستجمع کاملان جهان است و هر فردی از افراد آن جمع، در فرید جمال و شه بیت قصیده افضال اند.صدای صیت ایشان به اقاصی آفاق رسیده و شکر آب جود ایشان جان را تسکین داده.»

در کنار این آبادانی، جنگ های فرقه ای اصفهان، سبب خرابی فراوان در این شهر در دوره دوم سلجوقی شد.یاقوت حموی در اواخر قرن ششم هجری نوشته است: در حال حاضر شهر اصفهان را ویرانی گرفته است.سبب آن فتنه ها و تعصب های موجود میان شافعیان و حنفیان و جنگ های مداوم میان آنهاست.هر فرقه ای که قدرتی می یابد، دست به غارت سایر محلات زده و آنها را آتش زده ویران می کند و در این باره، مراعات هیچ دوستی و قانونی را نمی کند.همین وضعیت در روستاها نیز وجود دارد.منار ساربان از زیباترین مناره های دوره سلجوقی از قرن ششم هجری

منار مسجد گار تاریخ بنا ۵۱۵ هجری مسجد هفتشویه اصفهان بنای دوره سلجوقی مسجد دشتی اصفهان بنای قرن ششم هجری از دوره سلجوقی

طبرستان در دوره سلجوقی

تا آنجا که از اخبار تاریخی این دوره به دست می آید، سلجوقیان چندان اعتنایی به طبرستان نداشتند و به نوعی تابعیت دورادور بسنده می کردند.در این شرایط بود که سلسله باوندی که یکی از خاندان های کهن کوه های طبرستان بود، بار دیگر قدرتی به دست آورده و سلطه خود را بر طبرستان تحکیم کرد.این دومین باری بود که باوندیان یا اسپهبدیه این چنین قدرتمندانه در طبرستان حکومت می کردند.

سکه های برجای مانده از باوندیان کلمه علی ولی الله دارد که نشان می دهد این خاندان بر مذهب تشیع بوده اند.

حسام الدوله شهریار بن قارن که معاصر بر کیارق سلجوقی و سلطان محمد بود، قدرت این دولت را احیا کرد.پس از وی فرزندش نجم الدوله به شاهی رسید، در حالی که برادرش علاء الدوله به حالت قهر نزد سلطان سنجر در خراسان بود.

پس از درگذشت نجم الدوله، برادرش علاء الدوله علی جانشین او شد.در این زمان، با دخالت سلطان محمود و سلطان سنجر سلجوقی، روابط میان خاندان باوندی تیره شده و درگیری های فراوانی میان آنان پیش آمد.

به روزگار باوندیان، عالمان فراوانی از شیعه در طبرستان می زیستند.یکی از معروف ترین آنها فضل بن حسن طبرسی است که کتاب اعلام الوری را که در تاریخ چهارده معصوم علیهم السلام است، به نام علاء الدوله تألیف کرد.بدین ترتیب در سایه دولت امامی باوندی، عالمان زیادی از شیعه پرورش یافتند.نیز می توان از ابن شهرآشوب مازندرانی (م ۵۸۸) یاد کرد که کتاب با ارزشی با نام المناقب درباره چهارده معصوم در چهار مجلد نوشته است.

علاء الدوله پس از بیست و یک سال فرمانروایی، دولت را به پسرش نصرت الدوله رستم که به شاه غازی شهرت دارد، واگذار کرد.شهرت وی به غازی، به دلیل جنگ های فراوان او با اسماعیلیان بود.

سلطان سنجر که از قدرت فراوان رستم به هراس افتاده بود، لشکری به جنگ وی فرستاد.این سپاه کاری از پیش نبرد و دولت رستم استوارتر شد.نوشته اند که هیچ زمانی آبادی طبرستان بسان دوران رستم نبوده است.

مظفری شاعر، شعری درباره شاه غازی گفت:

جنت عدن است گویی کشور مازندران*

در حریم حرمت اصفهبد اصفهبدان

در این زمان، شاه غازی سخت با اسماعیلیان الموت درگیر شد، در حالی که میان اسماعیلیان با سلطان سنجر صلح بر قرار بود.از اتفاق گردباز و فرزند شاه غازی که به صورت گروگان نزد سنجر بود، به دست اسماعیلیان ترور شد.این اقدام، خشم شاه غازی را شعله ور ساخت، به طوری که وی به قلعه های اسماعیلیان حمله کرد و در رودبار الموت، هیجده هزار اسماعیلی را گردن زد.او یک بار نیز در خراسان با غزان درگیر شد که شکست خورد و به طبرستان بازگشت .

با این حال، شاه غازی، مقتدرترین فرد این سلسله به شمار می آید، به طوری که مورخ معروف قرن ششم طبرستان، یعنی ابن اسفندیار، خزانه او را همپایه خزانه خسرو پرویز تخمین زده است.آشفتگی دولت سلجوقی سبب شد تا بسیاری از امرای آن سلسله به شاه غازی پناه برند.حتی شاه سلیمان سلجوقی با حمایت شاه غازی توانست در همدان بر تخت بنشیند و به همین دلیل، شهر ری را به شاه غازی واگذار کرد.او در سال ۵۶۰ درگذشت در حالی که شاعران برجسته ای مانند رشید و طواط از او ستایش فراوانی کرده اند.

سلسله باوندی پس از وی نیز همچنان در مازندران تا اواسط قرن هشتم هجری حضور خود حفظ کرد.

ری در دوره سلجوقی

ری نیز به مانند اصفهان یکی از مراکز اصلی سلجوقیان به شمار آمده و در دوره هایی تخت گاه این سلسله بود.آبادی این شهر از پیش از اسلام بوده و یکی از کهن ترین و باستانی ترین شهرهای ایران به شمار می رود.

یکی از نخستین آثار اسلامی آن، مسجد جامع عتیق ری بوده که به دست مهدی عباسی (م ۱۶۹) ساخته شده است.بعدها در دوره زیاری، مرداویج در آبادی آن اندکی کوشید.سپس در روزگار بویهی، روزگاری که تخت گاه رکن الدوله، فخر الدوله، مؤید الدوله و مجد الدوله بود، سخت آباد شد.بقایای سرای صاحب بن عباد تا دو سه قرن پس از آن بر جای بوده است.

اولیاء الله آملی در قرن ششم نوشته است: خانه و سرای صاحب بن عباد، اکفی الکفاه که یگانه جهان بود و در هیچ عهدی مثل او وزیری کافی در مسند وزارت قرار نگرفت و تا اکنون وزرای عصر را به نسبت او صاحب خوانند، مثل تلی عظیم مانده بود در محله دژ رشکان.

ری به عهد سلجوقی، به اوج شهرت خویش رسید.طغرل، نخستین امیر سلجوقی، ری را تخت گاه خود قرار داد.او در همانجا نیز درگذشت و در جایی که امروز برج طغرل قرار دارد، مدفون شد .بسیاری از بزرگان سلجوقی، از جمله طغرل سوم را نیز در این محل به خاک سپردند.طغرل مسجد بزرگی نیز برای حنفیان ساخت که در قرن بعد، به جامع طغرل شهرت یافت.او به مرقد حضرت عبد العظیم نیز توجه کرده و مزرعه مبارک آباد را که به خیر آباد غار ری شهرت داشت، وقف آن کرد.در همین زمان و پس از آن، در دوران ملکشاه و سلطان محمد، مدارس زیادی در این شهر ساخته شد.

به نوشته عبد الجلیل قزوینی، مدرسه بزرگ سید تاج الدین کیسکی، عالم شیعه ری، در محله کلاه دوزان، به روزگار طغرل ساخته شده است.مدرسه شیعی دیگری از روزگار ملکشاه در محله دروازه آهنین بنا گشته است.مدرسه عالم شیعه دیگری با نام شمس الاسلام حسکا بابویه «که پیر این طایفه [شیعه ] بود» در نزدیکی «سرای ایالت» در روزگار ملکشاه و سلطان محمد بنا گردید.

پس از طغرل، آلپ ارسلان نیز همین شهر را تخت گاه خود قرار داد.ملکشاه اصفهان را برگزید، اما بار دیگر برکیارق و سلطان محمد، در ری به تخت نشستند و سبب رونق شهر ری شدند.در همین دوران بود که مجد الملک قمی، وزیر برکیارق که به سال ۴۹۲ کشته شد، «مشهد شاهزاده عبد العظیم را بساخت با آلت و عدت و شمع و اوقاف» .

یکی از ویژگی های مهم ری آن است که در سر راه بغداد به خراسان بود.از سوی دیگر، شهر ری در حد فاصل طبرستان و شهرهای جبال قرار داشت.به همین دلیل بود که شهر مزبور موقعیت سیاسی و فرهنگی بسیار ممتاز و با ارزشی داشت.شاید این موقعیت شهر ری سبب شد تا این شهر در طی دوران شکوه خود، محل رشد بسیاری از فرقه های اسلامی شده و تا قرن هشتم هجری در انحصار گروه خاصی در نیاید.به طور یقین، ری در قرن چهارم تا ششم، دوران بسیار با شکوهی را پشت سر گذاشته است، اما در طی قرن ششم، به دلیل اختلافات فراگیر مذهبی میان حنفیان و شافعیان، و نیز کرامیان که در این شهر نفوذ اندکی داشتند، شهر ری نیز آسیب فراوان دید.بعدها، در حمله مغول ری به شدت صدمه دید و از آن پس، چندان روی آبادانی به خود ندید .

ری در دوره سلطنت طولانی سلطان سنجر در اختیار خود او قرار داشت و بارها و بارها سنجر به ری سفر کرده مدتی را در آنجا اقامت می کرد.پس از سنجر، ری برای مدتی در اختیار شاه غازی اصفهبد مازندران بود.او که شیعه بود، مدرسه ای در محله زاد مهران ری ساخت.بعد از آن باز ری در اختیار سلجوقیان قرار گرفت.

شهر ری در اواخر قرن ششم، در سال ۵۹۰ به اشغال خوارزمشاه تکش در آمد.در این زمان، آخرین سلطان سلجوقی طغرل به دست نیروهای خوارزمشاه افتاد و به قتل رسید و برای همیشه شمع بزم دولت آل سلجوق در ری خاموش شد.

جلال الدوله ملک شاه سلجوقی

فرقه های اسلامی در دوره سلجوقی

دانش ملل و نحل

پیش از آن که شرحی از فرقه های اسلامی به دست دهیم، لازم است تا درباره دانش ملل و نحل در آن روزگار مروری داشته باشیم.

مهم ترین تفاوت های فکری دینی که مسلمانان در آغاز با آن برخورد داشتند، تفاوت اسلام با بت پرستی، مسیحیت، یهودیت و آیین زرتشتی بود.به تدریج، اختلافات فکری میان خود مسلمانان بالا گرفت.گروهی بر مذهب عثمانیه و گروه دیگر بر مذهب شیعه بودند.خوارج و معتزله نیز به صورت گروه های مستقل در صحنه افکار مذهبی جامعه ظاهر شدند.ما در مجلد نخست به شرح این فرقه ها پرداختیم.

این تفاوت ها در آغاز، تنها این حساسیت را به وجود آورد که طرفداران یک فرقه بر ضد دیگری مطلب بنویسند.به مرور، کسانی بر آن شدند تا آثاری در شناخت هر فرقه و تفاوت میان آنها تألیف کنند.بدین ترتیب، نخستین آثار در زمینه شناخت مذاهب اسلامی در قرن سوم هجری پدید آمد.

یکی از کهن ترین این نوع آثار کتاب فرق الشیعه از حسن بن موسی نوبختی است.کتاب مشابه آن با نام المقالات و الفرق از سعد بن عبد الله اشعری است.هر دو کتاب درباره فرقه های مختلفی است که زیر نام شیعه، با یکدیگر مشترک هستند.در همان قرن، کتاب مسائل الامامه نوشته شده که درباره چگونگی پیدایش اختلاف میان امت و تفاوت دیدگاه های آنها در مسائل مربوط به رهبری و امامت است.

به تدریج دانش ملل و نحل توسعه یافت و بحث از ادیان دیگر نیز ضمیمه آنهاشد.یکی از کسانی که در این باره فراوان نوشت، مسعودی، مورخ معروف قرن چهارم است که متأسفانه آثارش در این زمینه از بین رفته است.

در قرن چهارم تا ششم، آثار بزرگی در این زمینه تألیف شد.یکی از آنها کتاب مقالات الاسلامیین از ابو الحسن اشعری (م ۳۳۰ یا ۳۴۰) رئیس مذهب اشعری است که به تفصیل، جزئیات عقاید هر فرقه مذهبی را در موضوعات مختلف بیان کرده است.دیگر کتاب الفصل فی الملل و الاهواء و النحل از ابن حزم اندلسی (م ۴۵۶) است که در اندلس تألیف شد.

مهم ترین مشکلی که در این قبیل کتاب ها وجود دارد آن است که بسیاری از مطالبی که به فرقه های مختلف نسبت داده شده، از سر تعصب یا عدم آشنایی کافی بوده است.بیش تر این مؤلفان، خود با اندیشه های هر مذهب از نزدیک آشنایی نداشته و از روی نوشته های دیگران، مطالبی را به آنان نسبت داده اند.در این میان، یکی از ارزشمندترین آثار، کتاب تحقیق ما للهند ابو ریحان بیرونی است که نتیجه تحقیقات مستقیم و بی طرفانه او در سرزمین هند و ادیان هندی است.

معروف ترین اثر او در دانش ملل و نحل، کتاب الملل و النحل از محمد بن عبد الکریم شهرستانی (۴۷۹ ۵۴۸) است.وی منسوب به شهرستان از توابع شهر نسا واقع در میان خوارزم و نیشابور است.او در روزگار خود، عالم مشهوری بوده و نزد سلطان سنجر موقعیت بالایی داشته است .نوشته اند که او در نظامیه بغداد نیز مدتی به وعظ می پرداخته و وعظش مقبول مردم بوده است.جدای از کتاب الملل و النحل وی آثاری دیگر در دانش کلام به عربی و فارسی دارد.از آن جمله رساله هایی درباره مبحث خلق و امر که به فارسی نگاشته و به چاپ رسیده است.وی کتاب بزرگی نیز در تفسیر قرآن نوشته است.

شهرستانی به عنوان یک شافعی اشعری شناخته شده است، اما اکنون ثابت شده که عناصری از تفکر شیعی، به ویژه تفکر اسماعیلی، در اندیشه وی وجود دارد.این مطلب، این شبهه را به وجود می آورد که او در باطن، تفکر اسماعیلی داشته و در ظاهر خود را شافعی و اشعری می نموده است.

شهرستانی کتاب ملل و نحل خود را در دو بخش تألیف کرده است.در نیمه نخست کتاب به شرح مذاهب اسلامی و دین یهودیت و مسیحیت و مجوسیت پرداخته و نیمه دوم را به شرح آرای حکمای یونانی و ادیان هندی اختصاص داده است.

در اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم، دو کتاب فارسی درباره آرای مذاهب تألیف شد.یکی از آنها کتاب بیان الادیان از ابو المعالی محمد حسینی علوی است.این اثر از نظر ارزشی علمی و ادبی، جایگاه ویژه ای در متون فارسی اسلامی دارد.ابو المعالی، با نظری بی طرفانه، به بیان عقاید هر یک از فرقه ها پرداخته است.درباره مذهب شیعه امامیه نوشته است:

ایشان یک فرقه اند و از شیعه، هیچ گروه بیش از ایشان نیست و به عراق و مازندران سخت بسیارند و به خراسان نیز.و اعتقاد ایشان همانست که پیش از این در مذهب شیعه یاد کرده آمده است.و هر روز پنجاه و یک رکعت نمازهای واجب و نوافل نماز کنند.فریضه، همانست که معروفست و دیگر تطوع، و سجده شکر پس هر نماز واجب دارند و سورت ها، که در او آیت سجده است، نخوانند تا دو نوع سجده جمع نشود: سجده نماز و سجده تلاوت.و قربان پیش از نماز عید کنند به روز اضحی.و فقاع آبجو را همچون می حرام دارند.

از دیگر متون فارسی درباره ملل و نحل، کتاب تبصره العوام فی معرفه مقالات الانام است .مؤلف این کتاب شناخته شده نیست، اما روشن است که اثری کهن درباره ادیان و مذاهب از اواخر قرن ششم می باشد.نویسنده کتاب، بر مذهب شیعه امامیه بوده است.

اهل سنت در دوران سلجوقی

بیش تر مردم ایران در دوره سلجوقی، بر مذهب اهل سنت بودند.تنها مردمان شهرهای قم، کاشان، آوه، ورامین و شمار فراوانی از ساکنان طبرستان، ری، اهواز و بخش هایی از خراسان مانند سبزوار، بر مذهب شیعه بودند.

در این دوران، سنیان بر مذاهب مختلفی بودند.بخشی از اختلافات آنها در زمینه مسائل اعتقادی و کلامی بود.در این باره، سنیان به چند گروه مهم تقسیم می شدند:

گروهی از آنها به مشبهه و سلفی معروف بودند.اینان، همان اهل حدیث بودند که بارها در این کتاب از آنها یاد کرده ایم.عقاید آنها در باب توحید، نقطه مقابل عقاید معتزله بود و به جبریه شهرت داشتند.اینان در شهرهای اصفهان، همدان، آذربایجان و بسیاری از نقاط دیگر زندگی می کردند.عبد الجلیل اصفهان و آذربایجان را تختگاه اهل سنت دانسته است.

در برابر جبریه، معتزله بودند.مرام اینان، بیش از آن که به درد عامه مردم بخورد، به کار چهره های فرهنگی جامعه می آمد.در حقیقت، فهمیدن دیدگاه های آنها برای عوام مردم دشوار بود و به همین دلیل، جز در برخی از مناطق، نفوذ چندانی به دست نیاوردند.

با آمدن سلجوقیان، گرایش مشبهی تا حدود زیادی به سوی اعتدال تغییر کرد، زیرا ترکان، حنفیانی بودند که برخی معتزلی و برخی مذهب ماتریدی داشتند.این نحله مذهبی که در سمرقند و حوالی آن پیروان زیادی داشت، و ترکان طرفدار آن بودند، تا اندازه ای، حد میانی معتزله و اهل حدیث بود.البته اینان نیز مانند اهل حدیث دیدن خداوند را در بهشت روا می شمردند .

در یک رساله اعتقادنامه که در حضور سلطان سنجر به سال ۵۳۵ در سمرقند نوشته شد، عقاید صحیح، همین عقاید ماتریدی اعلام گردید.در بخشی از آن متن کوتاه آمده است:

و دیدار خداوند تعالی جائز است در عقل، و واجب است به نقل…و دیده شود خدای تعالی نه در مکان، و نه در جهت، و نه به مقابله با اتصال شعاع، یا ثبوت مسافت میان بیننده و دیده شده.بینند مر خدای را عز و جل بی چون و بی چگونه…و خدای تعالی آفریننده اعمال بندگان است، آنچ کفر است و آنچ ایمان است و آنچ طاعت است و آنچ عصیان است…و مر بندگان را افعال است اختیاری، که بدان ثواب یابند و بدان عقوبت کرده شوند.و آنچ نیکوست به رضای خدای تعالی است و آنچه زشتست نه به رضای خدای تعالی است.و همه به خدای تعالی حوالت کردن و فعل بنده نادیدن، مذهب جبریان است و همه به بنده اضافت کردن و از خدای تعالی تقدیر و تخلیق نادیدن مذهب معتزلیان است و بنده را فعل گفتن و از خدای تعالی مشیت و آفریدن دیدن مذهب سنیان است.

گرایش ما تریدی در برابر تفکر اشعری دوامی نیاورد و از میان رفت.

به هر روی، بسیاری از مردمان اصفهان، همدان و آذربایجان مشبهی و از اهل حدیث بودند.اندک اندک با تلاش مدرسان نظامیه، مذهب اشعری بر سایر مذاهب غلبه کرد، به طوری که در قرن های بعد، اثری از مشبهیان دیده نمی شود.تلاش عالمان شافعی جدید، سبب شد تا شافعیان ایران به مرور به مذهب اشعری گرویدند، به طوری که در قرن ششم، تقریبا همه شافعیان، از نظر کلامی، اشعری مذهب بودند.جدای از آنچه گفته شد، گرایش های کلامی دیگری نیز در این چند قرن در ایران موجود بوده که یاد از آنها، بدون شرح و تفصیل، نتیجه ای ندارد.

از نظر فقهی، دو گروه شافعی و حنفی، قوی ترین گروه ها در خراسان بودند.آنها در غرب و مرکز ایران با حنبلیان برخورد کردند، البته گرایش فقهی حنبلی به سرعت از این مناطق رخت بربست و تنها در نقاطی از گیلان تا چند قرن دوام آورد.

به رغم نیرومندی مذهب شافعی در ایران، ترکان سلجوقی که حنفیان متعصبی بودند، مرام حنفی را، نه تنها در ایران گستراندند بلکه در عراق و شامات و آسیای صغیر نیز بردند.بسیاری از علمای ماوراء النهر، در قرن ششم و هفتم در سرزمین شامات، در مدارس تدریس فقه حنفی کرده و یا در سمت قاضی حنفی مشغول به خدمت بودند.

گروهی دیگر از سنیان، معتزلی بودند که در دوران سلجوقی، به مذهب تشیع نزدیک شدند و سنیان افراطی، آنها را سنی نمی شناختند و ایشان را متهم به تشیع می کردند.این گروه نیز، به رغم کر و فر علمی خود، به مرور از میان رفتند.

چهار تفسیر مهم اسلامی در دوره سلجوقی

ایران قرن پنجم و ششم، مهد علم و دانش دین بود و آثار فراوانی در هر زمینه در آن تألیف شد.یکی از این زمینه ها، دانش تفسیر قرآن بود که در جای دیگر درباره آن سخن گفته ایم .در دوره سلجوقی، با ورود جمعیت بیشتری در شرق به حوزه اسلام، نیاز به آثار علمی جدی تر شد.در زمینه تفسیر و نیز ترجمه قرآن به فارسی، کارهای فراوانی صورت گرفت.در اینجا دو نمونه تفسیر عربی و دو نمونه تفسیر فارسی را معرفی می کنیم.

یکی از مهم ترین متفکران و مفسران معتزلی در دوران سلطان سلجوقی که در ادبیات عرب و نیز تفسیر قرآن شهرت دارد، ابو عمرو زمخشری (۴۶۷ ۵۳۸) است.زمخشری در سایه دولت خوارزمشاهیان بالید، دولتی که محمد بن انوشتگین (سلطنت ۴۹۰ ۵۲۱) و پس از آن پسرش اتسز (سلطنت ۵۲۱ ۵۵۰) آن را به یکی ازدولت های قوی شمال خراسان تبدیل کردند.

وی زمانی هم در اصفهان به حضور سلطان محمد پسر ملکشاه رسید و اشعاری در ستایش او گفت .همچنین اشعاری در ستایش نظام الملک در دیوان وی وجود دارد.زمخشری چند سال را در مکه بسر برد و به همین دلیل لقب جار الله را گرفت.وی نویسنده چندین کتاب ادبی و نیز کتاب تفسیری بسیار مشهور و مهم با نام الکشاف است.زمخشری که در خوارزم رشد یافته، به دلیل تسلط مذهب اعتزال در آن دیار، یک سنی معتزلی می باشد.

یکی دیگر از چهره های برجسته علمی این دوران، فخر الدین رازی (م ۶۰۶) است که از مفسران و متکلمان اشعری بنام دنیای اسلام می باشد.کتاب تفسیر وی، یکی از جدلی ترین تفاسیر قرآن می باشد که ذیل هر آیه، چندین نظریه را مطرح ساخته و دنیایی از آگاهی های متفرق و پراکنده از علوم اسلامی در آن آورده است.وی در مباحث کلامی، مهارت زیادی دارد و به دلیل تردیدهای فراوانش در آرای دیگران، به امام المشککین، یعنی رهبر تزدید کنندگان شهرت یافته است .

به مناسبت یاد از دو مفسر بالا، از ابو بکر عتیق نیشابوری سور آبادی (م ۴۹۴)، مفسر کرامی مذهب قرن پنجم خراسان نیز یادی می کنیم.از این عالم پارسی نویس تفسیر بزرگی بر جای مانده که جز بخشی از آن، تحت عنوان قصص قرآن تاکنون به چاپ نرسیده است.سور آبادی در مقدمه کتابش می نویسد:

افتتاح: بدانید عزیزان من که ما این تفسیر را از بهر آن به پارسی کردیم که از ما چنین درخواستند تا نفع آن عام تر بود همه را و نیز تا خوانندگان این ترجمه توانند کرد قرآن را به عبارت پارسی، چه اگر به تازی کردیمی، آن را معلمی دیگر بایستی تا ترجمه مطابق و موافق بودی و مقصود مهین از تفسیر قرآن اولا ترجمه و عبارت نکوست، آنگه معانی و شأن نزول و اقاویل مفسران و تلفیق آیات و حل مشکلات.

نثر دلنشین پارسی این کتاب، بسیار