خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل دولت سلجوقیان (۴)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل دولت سلجوقیان (۴) :

شاعران برجسته دوره سلجوقی

پس از دوران سامانی که آغاز جدی شعر فارسی است، تا روزگار غزنوی و سلجوقی، شعر فارسی به رشد بسیار بالایی رسید.شاعران این عهد در سرودن هر نوع شعری توانا بوده و به رغم از بین رفتن بسیاری از سروده های آنان، میراثی عظیمی بر جای مانده است.حتی ارائه فهرستی از این شاعران، خارج از حوصله این نوشتار کوتاه است.در عین حال، به طور پراکنده، و تنها به قصد آشنایی مختصر، به معرفی برخی از این شاعران و مضامین شعری آنها اشاره می کنیم .

جدای از نقش ادبی این شاعران برجسته که همه آنها از آن برخوردارند، می توان شاعران این دوره را به دو دسته تقسیم کرد.شاعران شاعر و شاعران حکیم.ما از هر دو قسم، کسانی را معرفی می کنیم:

امیر معزی (م ح ۵۲۰) از شاعران دوران ملکشاه و پس از آن سلطان سنجر است.شعر او در خدمت ستایش سلاطین و امیران سلجوقی است.وی پس از سالها که از خوان نعمت سنجر بهره مند بود، به اشتباه در میدان شکار هدف تیر سلطان سنجر قرار گرفت و پس از مدتی جان سپرد.شعر وی، ویژگی خاصی از لحاظ محتوا نداشته، اما از لحاظ ادبی، ساده و بی پیرایه و قوی است.

حکیم مجدود بن آدم مشهور به سنائی غزنوی (م ۵۲۵) از شاعران بلند پایه خراسانی است که جدای از چند سالی که به کار مداحی سلاطین می پرداخت، به تصوف گرایید و شعر خود را در خدمت فلسفه و عرفان و اخلاق و کشف حقیقت قرار داد.اشعار دوران نخست زندگی وی، صرفا در جهت کسب درهم و دینار بوده و محتوای آنها نیز با استخدام تعابیر ادبی به صورت شوخی و هزل و غیره، در خدمت ستایش این و آن بود، اما اشعار دوره دوم زندگیش، نشان از حکمت داشته او را از ردیف دیگر شاعران جدا کرده و کوی حکیمان نشانده است.وی در این بخش به بیان مسائل مختلف علمی و فلسفی و عرفانی پرداخته است.سنائی در شرح این تحول را در زندگیش می گوید:

حسب حال آن که دیو آز مرا*داشت یک چند در نیاز مرا

شاه خرسندیم جمال نمود*جمع منع و طمع محال نمود

من نه مرد زن و زر و جاهم*به خدا گر کنم و گر خواهم

ور تو تاجی نهی ز احسانم*به سر تو که تاج نستانم

شعر من شرح شرع و دین باشد*شاعری عقل را چنین باشد

اقتضای انتخاب چنین شیوه ای، دوری از دربار شاهان بود.وی سالهای پایانی عمر را در شهر غزنین بسر برد و مثنوی بلند حدیقه الحقیقه یا الهی نامه را در آنجا سرود.افزون بر آن، دیوان وی نیز شامل ۱۳۳۴۶ هزار بیت می باشد.پس از درگذشت وی، مزارش چونان مشایخ صوفیان، محل زیارت خاص و عام گردید.

از برخی از اشعار سنائی می توان ارادت او را به مذهب تشیع و اهل بیت (ع) نشان داد.

جانب هر که با علی نه نکوست*هر که را خواه گیر من ندارم دوست

هر که چون خاک نیست بر در او*گر فرشته است خاک بر سر او

وی در اشعار دیگری نیز از غدیر یاد کرده چنین می سراید:

دوستی علی به حق خدای*دست گیرد تو را به هر دو سرای

بهر او گفته مصطفی بالله*کای خداوند وال من والاه

بغض او موجب زیانکاری است*سبب خواری و گرفتاری است

در جای دیگری باز درباره غدیر نیز چنین سروده است:

نائب مصطفی به روز غدیر*کرده در شرع مر ورا به امیر

بهر او گفته مصطفی به اله*کای خداوند وال من والاه

مر نبی را وصی و هم داماد*جان پیغمبر از جمالش شاد

همر در شعری، درباره معاویه می سراید:

و آنکه خوانی کنون معاویه اش*دان که در هاویه است زاویه اش سنائی به دلیل سرایش مثنوی حدیقه الحقیقه که آشکارا گرایش صوفیانه داشت، مورد حمله مخالفان تصوف در غزنین قرار گرفت.او افزون بر آن، مثنوی های کوتاه دیگری نیز دارد که یکی از آنها مثنوی سیر العباد الی المعاد است.

مناسب است چند بیت از اشعار زیبای او را بیاوریم:

مسلمانان مسلمانان! مسلمانی مسلمانی*

ازین آیین بی دینان پشیمانی پشیمانی

مسلمانی کنون اسمیست بر عرفی و عاداتی*

دریغا کو مسلمانی دریغا کو مسلمانی

فرو شد آفتاب دین، بر آمد روز بی دینان*

کجا شد درد بودرداء و آن اسلام سلمانی

سنائی در حدیقه الحقیقه، علائق و اندیشه های صوفیانه خود را در قالب ارائه داستان ها و گفتگوها آورده است.یاد از یک نمونه مناسب است:

دید وقتی یکی پراکنده*زنده ای زیر جامه ژنده

گفت این جامه سخت خلقانست*گفت هست آن من چنین زآنست

چون نجویم حرام و ندهم دین*جامه لابد نباشدم به از این

هست پاک و حلال و ننگین روی*نه حرام و پلید و رنگین روی

چون نمازی و چون حلال بود*آن مرا جوشن جلال بود

مقصودش از تعبیر «نمازی» در بیت اخیر، اشاره به لباسی است که برای نماز انتخاب می شود و می بایست پاک باشد.

اوحد الدین محمد بن محمد مشهور به انوری (م حدود ۵۸۱) یکی از شاعران بلند پایه دوران سلجوقی است.دوران جوانی وی به تحصیل علوم رایج زمان در شهر طوس گذشت.پس از آن که نیروی شاعری او آشکار شد، به دربار سلطان سنجر پیوست.وی سخت درگیر سیاست شد و پس از آن که یکی از سلاطین غوری را هجو کرد، مورد خشم او واقع گردید.سلطان مزبور، پس از اسارت سلطان سنجر به دست ترکان غز، تلاش زیادی برای دستگیری انوری و کشتن وی انجام داد.

اشعار انوری به لحاظ سبک و سیاق، نو آوری فراوانی در شعر پارسی دارد و همیشه مورد توجه ادیبان و فرهیختگان بوده است.رشید وطواط (م ح ۵۷۳) یکی دیگر از ادیبان و شاعران این عهد است که در خوارزم، در خدمت اتسز بن محمد بود و در دیوان انشای وی به کار مشغول بود .او جثه کوچکی داشت و به همین دلیل او را وطواط می خواندند.از وی، افزون بر شعر، رسائلی بر جای مانده که مهارت و استادی وی را در ادب فارسی نشان می دهد.

وطواط در ادب عربی نیز بسیار توانا بود و با زمخشری، ادیب برجسته معاصر خود، مکاتباتی داشت.او صد کلمه امیر مؤمنان (ع) را به نثر فارسی ترجمه کرده و سپس هر جمله را در قالب یک دو بیتی ریخته است.این رساله به مطلوب کل طالب نامبردار شده است.

رشید وطواط نیز به دلیل همراهیش با خوارزمشاه خود را درگیر سیاست کرد و پس از شکست خوارزمشاه از سنجر، مورد خشم سلطان سلجوقی قرار گرفت.وطواط درباره خوارزمشاه چنین سروده بود:

چون ملک اتسز به تخت ملک بر آمد*دولت سلجوق و آل او بسر آمد

سنجر در سال ۵۴۲ شهر هزار اسپ را محاصره کرد و انوری را بر آن داشت تا شعری سروده به نوک پیکان گذاشته برای خوارزم شاه به داخل سپاه وی بفرستد:

ای شاه همه ملک زمین حسب تراست*وز دولت و اقبال جهان کسب تراست

امروز به یک حمله هزار اسپ بگیر*فردا خوارزم و صد هزار اسپ تراست

وطواط پاسخ انوری بر کاغذی نوشت و به این سوی فرستاد:

گر خصم تو ای شاه، شود رستم گرد*یک خر، ز هزار اسپ تو نتواند برد

با این حال، سنجر پس از غلبه بر خوارزمشاه، با وساطت یکی از درباریانش از وطواط گذشت .

قوامی رازی یکی از شیعیان امامی مذهب شهری ری در نیمه نخست قرن ششم هجری است.دیوان وی که مشتمل بر اشعار فراوان او (۳۳۵۹ بیت) در مباحث فلسفی و کلامی و نیز ستایش برخی از امرا و بزرگان است بر جای مانده و به چاپ رسیده است.این شاعر برجسته نیز در اشعار خود نشان داده که در شمار شاعران حکیم است نه شاعران شاعر.او اشعاری نیز در ستایش از بزرگان آن روزگار ری دارد.

ویژگی عمده قوامی توجه به عقاید کلامی شیعه در مبحث عدل و توحید است.وی از عقاید اهل حدیث که به تشبیه و تجسیم اعتقاد داشته اند سخت پرهیز داده و تنزیه خداوند را به عنوان اعتقاد صحیح ستایش می کند.

طریق عدل نگه دار در ره توحید*به گرد جبر مگرد ای عزیز من زنهار

در روزگار وی، اختلافات شیعه و سنی فراوان بوده است.وی کوشیده تا با تأکید بر درستی اعتقادات شیعه، به نوعی در برابر این اختلافات موضع گیری کند.او در شعری چنین سروده است:

ترا تعصب و مذهب گری مهمی نیست*مهم های تو در فرایض است و سنن

مکن تعصب و بنشین به عافیت جایی*ز باد جهل مینگیز گرد و خاک فتن

و در جای دیگری خطاب به سنیان می گوید:

چهار دار امام ای پسر ولی سه چهار*

کزین دوازده یابی بهشت و جنت و نار

من از دوازده نازم تو از چهار ای دوست*

کنون ببایدمان ساختن به هم ناچار

من و تو به دو مذهبیم در یک دین*

چنان که شب و روز از یک جهان به دو هنجار

و باز می گوید:

تعصبی که کنون هست در میانه ما*نبود هرگز در عهد احمد مختار

وی در برابر تکفیر شیعیان توسط سنیان می گوید:

اگر مسلمانی، راه و رسم سلمان گیر*

که این تعصب ناخوش نه رسم سلمان است

مکن تعصب و کافر مخوان مسلمان را*

که هر که اهل شهادت بود مسلمان است

اشعار مذهبی

در جریان سرایش شعر عامیانه در این دوره، اشاره به اشعار مذهبی موجود میان سنیان و شیعیان تحت عنوان مناقب خوانی و فضائل خوانی مناسب است، هر چند این قبیل اشعار چندان بر جای نمانده است.

رقابت موجود میان سنیان و شیعیان سبب شد تا هر گروه، روی به اشعاری آوردند که در ستایش شخصیت های محبوب آنها سروده شده است.ابتکار استفاده از شعر در این باره از آن شیعیان است، چرا که شاعرانی چون دعبل خزاعی، کمیت اسدی و سید حمیری، ابتدا شعر عربی را در خدمت آرمان های شیعه درآوردند.این اقدام سبب شد تا همزمان با رشد شعر فارسی، در این زبان نیز مناقب خوانی و مقتل خوانی، زمینه مساعدی بیابد.

یکی از شاعران بلند پایه قرن ششم هجری، ابو المفاخر رازی است که از وی قصیده بسیار بلند و زیبایی بر جای مانده است.او در سرودن اشعار مقتل خوانی دستی توانا داشته و شماری از اشعار وی در وصف حادثه کربلا بر جای مانده است.

از آن جمله درباره حر بن یزید ریاحی چنین سروده است:

خوشا حر فرزانه نامدار*که جان کرده بر آل احمد نثار

ز رخش تکبر فرود آمده*شده بر براق شهادت سوار

به عشق جگر گوشه مصطفی*بر آورده از جان دشمن دمار

به طور معمول، منقبت خوان به مداحان شیعه گفته می شد و فضائل خوان به مداحان سنی مذهب .آنها در مجالسی که در مساجد یا حتی در کنار چهار سوها بر پا می شد، اشعار خویش را می خواندند .یک سنی متعصب در قرن ششم هجری درباره مناقب خوانان شهر ری چنین نوشته است:

و در بازارها، مناقب خوانان گنده دهن، فرا داشته اند که ما منقبت امیر المؤمنین می خوانیم و همه قصیده های پسر بنان رافضی و امثال او می خوانند و جمهور روافض جمع می شوند، همه وقیعت صحابه پاک و خلفای اسلام و غازیان دین است و صفات تنزیه که خدای راست جل جلاله و صفت عصمت که رسولان خدای راست علیهم السلام و قصه معجزات که الا پیغمبران خدای را نباشد، شعر کرده می خوانند و به علی ابو طالب می بندند…مغازی ها می خوانند که علی را بفرمان خدای تعالی در منجنیق نهاده و بذات السلاسل انداختند تا به تنهایی، آن قلعه را که پنج هزار مرد درو بود، تیغ زدن بستد و علی در خیبر، به یک دست برکند، دری که به صد مرد از جای خود بجنبانیدندی و بدستی می داشت تا لشکر، بدان گذر می کرد و دیگر صحابه از حسد بر علی بر آن در آمد و شد می کردند تا علی خسته گردد و عجزش ظاهر گردد!

نویسنده ای شیعه در اواسط همان قرن ششم در پاسخ اظهارات بالا، درباره فضائل خوانان همان شهر ری چنین پاسخ داده است:

عجب است که این خواجه بر بازارها، مناقب خوانان را می بیند که مناقب می خوانند و فضایل خوانان را نمی بیند که بیکار و خاموش نباشند و هر کجا قماری خماری باشد که در جهانش بهره ای نباشد و به حقیقت نه فضل بو بکر داند، نه درجه علی شناسد، برای دام نان، بیتی چند در دشنام رافضیان از بر بکرده و در سرمایه گرفته و مسلمانان را دشنام می دهد…و آنچه می ستاند، بخرابات می برد و به غنا و زنا می دهد و بر سبلت قدریان و مجبران می خندد و این قاعده نو نیست که فضایلی و مناقبی در بازارها فضایل و مناقب خوانند، اما ایشان همه، توحید و عدل و نبوت و امامت و شریعت خوانند و اینان همه جبر و تشبیه و لعنت…و چنانست که متعصبان بنی امیه و مروانیان، بعد از قتل حسین با فضیلت و منقبت علی، طاقت نمی داشتند.جماعتی خارجیان از بقیت سیف علی و گروهی بددینان را بهم جمع کردند تا مغازی های دروغ و حکایات بی اصل، وضع کردند در حق رستم و سهراب و اسفندیار و کاوس و زال و غیر ایشان و خوانندگان را بر مربعات اسواق [چهارسوها] ممکن کردند تا می خوانند تا رد باشد بر شجاعت و فضل امیر المؤمنین و هنوز این بدعت باقی مانده است که به اتفاق امت مصطفی، مدح گبرکان خواندن بدعت و ضلالت است.خواجه اگر منقبت علی از مناقب خوانان نمی تواند شنید، باید بدان هنگامه ها می رود به زیر طاق با جگر و صحرای در عابس.

اشعار مذهبی شیعی تا قرن ششم بسیار گسترده بود که متأسفانه از میان رفته است.گه گاه چند بیتی از آنها در گوشه و کنار یافت می شود.از آن جمله است، این دو بیتی که عبد الجلیل در کتابش آورده، اما شاعرش نامعلوم است:

گر طاعت های ثقلین جمله تو داری*و اندر دلت از بغض علی نیم سپندان

فردا که برآرند حساب همه عالم*همراه تو باشد به ره هاویه هامان

اشعار ستایشی و سیاسی

مقصود از این عنوان اشاره به اشعار شاعران در ستایش امیران است که در عین حال، در برگیرنده بخشی از آرمان های سیاسی و انسانی نیز هست.به سخن دیگر، بسیاری از شاعران این دوره، اشعار فراوانی در ستایش سلاطین سلجوقی دارند.یک رویه این اشعار آن است که بسیاری از آنها بی پایه و تنها برای گرفتن درهم و دینار است، اما رویه دیگر آن، وجود برخی از ارزش ها و دیدگاه های سیاسی است که شاعر آنها را در لابلای اشعار خود ریخته است.

برای نمونه، وقتی شاعری از شاهی ستایش می کند، او را به عدل، احسان به فقیران و نیازمندان، ستم ستیزی، از بین بردن دشمنان دین و…وصف و ترغیب می کند.در مواردی گاه به صراح، لوازم رسیدن به تاج و تخت و ابزار نگاه داری آن را در قالب این اشعار مشاهده می کنیم:

کسی کو بجوید همی تاج و گاه*خرد بایدش گنج و رای و سپاه

هر آن کس که بر تخت شاهی نشست*میان بسته باید گشاده دو دست

نگه داشتن جان پاک از بدی*به دانش سپردن ره ایزدی

ز داد و ز بیداد شهر و سپاه*بپرسد خداوند خورشید و ماه

اگر پشه از شاه یابد ستم*روانش بماند به دوزخ دژم

از سوی دیگر، باید آگاه بود که شعرهای شاعران در ستایش سلاطین و امیران، وسیله ای برای تثبیت موقعیت آنان تلقی می شد.نقش شعر در جامعه ایرانی قوی بوده و به طور معمول، شاعران، با نسبت دادن صفاتی چون عدل و احسان و شجاعت و جز آنها، می کوشیدند تا چهره ای مثبت از آن سلاطین در اذهان مردم تصویر کنند.یک نمونه از شعر انوری درباره سنجر چنین است :

ای خدایت به پادشاهی خلق*از ازل تا ابد پسندیده

ابد از کشت زار مدت تو*خوشه عمر جاودان چیده

ابر عدلت که عافیت قطرست*سایه بر کاینات پوشیده

انوری در یک رباعی درباره سنجر می گوید:

شاها به خدایی که ترا بگزیدست*گر ملک چو تو خدایگانی دیدست

الا تو که بودست که صد باره جهان*روزان بگرفتست و شبان بخشیدست

می بینیم که انوری در این اشعار، سنجر را سایه خدا و برگزیده از طرف خدا می شناساند .

شعر عربی

تأکیدی که در این نوشته بر ادبیات فارسی داشته ایم، نباید این تصور را به وجود آورد که فرهیختگان این مرز و بوم، از ادبیات عرب کم بهره بوده اند.حقیقت آن است که تا این زمان و پس از آن، هنوز آثار مفصل دینی و علمی به زبان عربی نگاشته می شود.

افزون بر آن شعر عربی در میان شاعران امر عادی بوده و بسیاری از شاعران این دوران، شاعر دو زبانه یا ذو اللسانین هستند که هم به فارسی و هم به عربی شعر می سرایند.در دربار بسیاری از امیران این دوره، شاعران، گاه به فارسی و گاه به عربی به ستایش مشغول بوده اند .

نگاهی به کتاب راحه الصدور که در تاریخ آل سلجوق است، نمونه های فراوانی از این اشعار عربی را در ستایش امیران نشان می دهد.همین طور در کتاب تاریخ طبرستان ابن اسفندیار از قرن ششم، مقدار فراوانی از این اشعار عربی را در خود جای داده است.

از همه شگفت تر آن که شاعری شیعی در کاشان با نام سید ابو الرضا راوندی در قرن ششم از خود دیوانی بر جای گذاشته که تمامی اشعار آن به زبان عربی است.در میان اهل سنت، بزرگ ترین ادیب عرب نیمه نخست قرن ششم، جار الله زمخشری است که در خوارزم به سر می برد و شهرت وی در ادبیات عرب جهان گیر است.ما در جای دیگری درباره او سخن گفتیم.

بنابر این توان گفت که ادبیات عرب نیز، گر چه نه به مانند قرن سوم و چهارم، اما در حد قابل ملاحظه ای مورد توجه فرزانگان ایران بوده است.

تصوف در دوران سلجوقی

ما تاکنون در چندین مورد از این کتاب، درباره تصوف سخن گفته ایم.هر بار تأکید کرده ایم که دنیای اسلام، از روز نخست با اندیشه های صوفیانه برخورد داشته است، اما نفوذ اجتماعی تصوف، روز به روز در دنیای اسلام رو به فزونی گذاشته است.در قرن اول و دوم هجری، بیش تر مردم تابع قرآن و حدیث بودند.در قرن سوم تا پنجم، افزون بر قرآن و حدیث، بسیار از عالمان به دانش کلام روی آوردند.زمانی که در قرن پنجم، از کلام سر خورده شدند، به طور گسترده ای به تصوف روی آوردند.

این را هم باید افزود که رویکرد تصوف نسبت به شرع، در قرون نخست بیش تر بود و هر چه جلوتر می آمد، ضعیف تر می نمود.در عین حال، بیش تر صوفیان اولا خود را نه صوفی بلکه عارف می نامیدند.دوم آن که خود را تابع شریعت معرفی می کردند.در بیش تر موارد باید اعتراف آنها را پذیرفت، گر چه تخطی از آن نیز، موارد فراوانی دارد.

زبانی که در تصوف به کار می رفت، زبان مخصوصی بوده، کشش ویژه خود را داشت.اگر در قرن سوم، صوفیان به طور پراکنده در شهرهای اسلامی زندگی می کردند، در قرن چهارم، جمعیت هایی از صوفیان به صورت منظم، محله ای از محلات برخی از بزرگ ترین شهرها را به خود اختصاص داده خانقاه مخصوص به خود را داشتند.این موج دائما رو به تزاید بود و هر بار که عالمی بزرگ در میان صوفیان پدید می آمد، دامنه نفوذ تصوف بیش تر می شد.باید دانست که در میان سختی های طاقت فرسای روزگار که در اثر مشکلات سیاسی و اقتصادی پیش می آمد، اندیشه ها و شعارهای صوفیان، مانند قرص های آرام بخش بسیار قوی بود که برای مدتی مردم را سر پا نگاه می داشت تا مشکلات را تحمل کنند و خم به ابرو نیاورند.

در قرن چهارم و پنجم، خراسان و اصفهان از مراکز اصلی رشد تصوف و اندیشه های صوفیانه بودند.بی شبهه دامنه تصوف در این دوره بسیار گسترده است.تنها برای نمونه دو مورد از اندیشمن