خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل بررسی مؤلفه های اخلاق کار در اسلام

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی مؤلفه های اخلاق کار در اسلام :

۱.مقدمه

انسان از دو بعد مادی و معنوی «جسم و جان» ترکیب یافته و هر یک از این دو بعد، برای رشد و بالندگی به تقویت، انرژی و تغذیه سالم نیازمند است. خدای متعال، که جهان هستی را خلق کرده و انسان را به عنوان گل سر سبد مخلوقات خود معرفی کرده، طبیعت را مسخر او ساخته و ابزار و امکانات مورد نیاز را در اختیار او قرار داده است. انسان می تواند در سایه تدبیر و تلاش، از مواهب الهی استفاده کند و زمینه رشد و تعالی مادی و معنوی خود را فراهم کند. اشتغال و کار از مسائلی است که برای پیمودن راه های ترقی مادی و معنوی، نقشی بنیادین دارد و کار برای ادامه زندگی و بقای جامعه ضرورتی اجتناب ناپذیر است. زندگی هرکس به واسطه کارکردن تأمین و اداره می شود و خودکفایی هر جامعه ای به میزان و نوع عملکرد شاغلان آن جامعه بستگی دارد. علاوه بر اینها، کار موجب نشاط انسان شده، بیکاری موجب فقر، افسردگی، فساد و سرخوردگی اجتماعی می گردد. اهمیت کار در سنین جوانی دو چندان است و آثار و ثمرات آن برای نسل جوان ارزش زیادی دارد (میرمعزی، ۱۳۷۸: ۳۳-۳۱).

از دیدگاه اسلام، کارکردن فقط برای کسب درآمد و افزودن ثروت نیست و در این میان معیارهای مهم دیگر اخلاقی نیز دخالت دارند که برخی از آنها در این نوشتار مطرح می شوند.

۲.بیان مسأله

سبک زندگی از مفاهیمی است که در نیمه دوم قرن بیستم مورد توجه جدی و اقبال جامعه شناسان قرار گرفت. با طرح مباحث مربوط به مدرنیته، هویت، مصرف و انگیزه های مصرف کنندگان از سوی جامعه شناسان بستر مناسبی جهت رشد مطالعات و تحقیقات تجربی در این زمینه فراهم شد. این گسترش با محوریت نظریه های جامعه شناسانی همچون وبر، گیدن، وبلن، بوردیو، پیترسون و… انجام گرفت. گستردگی ابعاد و پیچیدگی موضوع موجب شده است که مرزهای محدود کننده این موضوع لغزنده و مبهم باشد و از این رو، برداشت های متفاوتی از این موضوع و قلمرو آن به وجود آید که در بررسی ها قابل مشاهده است (فاضلی،۱۳۸۲: ۳۴ ).

مفهوم سبک زندگی اولین بار در سال ۱۹۲۹ توسط آدلر – روان شناس اجتماعی – مطرح شد و پس از یک دوره افول، مجدد از سال ۱۹۶۱ مورد اقبال اندیشمندان به ویژه جامعه شناسان قرار گرفت. در ادبیات جامعه شناسی از مفهوم سبک زندگی دو برداشت و مفهوم سازی وجود دارد، یکی مربوط به دهه ۱۹۲۰ که سبک زندگی معرف ثروت و موقعیت اجتماعی افراد و بیشتر به عنوان شاخص تعیین طبقه اجتماعی به کار رفته است (چاپین، ۱۹۹۵؛ چاپمن، ۱۹۳۵) و دوم به عنوان شکل اجتماعی نوینی که تنها در متن تغییرات مدرنیته و رشد فرهنگ مصرف گرایی معنا می یابد (گیدنز، ۱۹۹۱؛ بوردیو، ۱۹۸۴؛ فدرستون، ۱۹۸۷ و ۱۹۹۱؛ لش و یوری، ۱۹۸۷) و در این معنا سبک زندگی راهی است برای تعریف ارزش ها، نگرش ها و رفتارهای افراد که اهمیت آن برای تحلیل های اجتماعی روز به روزافزایش می یابد (اباذری، ۱۳۸۱: ۶۷-۶۶).

جنسن (۲۰۰۷) معتقد است که بیشتر اوقات این مفهوم بدون آنکه به طور دقیق معنای روش زندگی را بدهد، مورد استفاده قرار می گیرد و در ادبیات این واژه، به روش های مختلف تعریف شده و این که در چهار سطح جهانی، ملی، منطقه ای و فردی قابل اندازه گیری است. فرهنگ علوم اجتماعی سبک زندگی را به نوع زندگی یا نوع معیشت ترجمه کرده که منظور چگونگی جریان حیات و شیوه زندگی انسان ها به صورت فردی و گروهی است و نحوه استفاده از درآمد، طول زمان کار، شیوه لباس پوشیدن، تغذیه، رفتارهای دینی، فرهنگی و. .. را شامل می شود (بیرو، ۱۳۸۰: ۷۸).

بوردیو سبک زندگی را نتیجه قابل رؤیتی از ابراز عادت می داند، از نظر او همه چیزهایی که انسان را احاطه کرده است، مثل: مسکن، اسباب و اثاثیه، کتاب ها، سیگارها، عطرها، لباس ها و غیره بخشی از سبک زندگی او است (ممتاز، ۱۳۸۳: ۸۴).

بنابراین، سبک زندگی عبارت از شیوه زندگی کردن است که شامل رفتارهای عینی فرد می شود و از مهم ترین ابعاد آن، مربوط به مسائل اقتصادی و کسب درآمد خانواده و جامعه است که ریشه در کارکردن دارد. دین اسلام در قالب آیات قرآن کریم و سیره پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام راهکارهای مفیدی برای توجه به رابطه ی اخلاق و کار ارائه می کند که در غنی سازی سبک زندگی اسلامی افراد جامعه نقشی مهم دارد (ولائی، ۱۳۷۸: ۳۶).

از سوی دیگر؛ «اخلاق» جمع «خُلق» در کتب لغت، بیشتر به معنای طبیعت و سرشت آمده است (طریحی،۱۴۱۴: ۳۳). راغب اصفهانی درباره این واژه می نویسد: «خَلق» و «خُلق» در اصل، یکی هستند، اما «خَلق» به هیأت، اشکال و صورت هایی که با چشم درک می شود اختصاص یافته و «خُلق» به قوا و سجایایی که با بصیرت درک می شود مختص شده است (راغب اصفهانی، ۱۳۸۳: ۱۵). از مجموع سخنان لغویان برمی آید که «خُلق» صفت و کیفیت درونی ثابت در نفس انسان است. بیشتر علمای اخلاق «خُلق» را اینگونه تعریف کرده اند: ملکه نفسانی که افعال از آن به آسانی صادر می شود (طباطبائی، ۱۳۹۷ق، ج ۱۹: ۳۶۹).

بحث اخلاق، بحث درباره ارزش های انسانی است: «چگونه زیستن» و «چگونه رفتار کردن» (معیدفر،۱۳۸۰: ۴۶) اما آنچه در این تحقیق مهم دانسته شده است، تبیین رابطه ی اخلاق با کار و ارائه ی راهکارهای در جهت اجرائی کردن این رابطه است. کار در یک تعریف کلی، شامل هر نوع فعالیت می شود چه به قصد دریافت ما به ازای مالی آن انجام شود یا نه؛ هدف آخرتی داشته باشد یا دنیایی؛ عملِ موجود مادی باشد یا مجرد؛ کار یدی باشد یا کار فکری؛ کار صنعتی و تولیدی باشد یا کار خدماتی؛ عمل عبادی باشد یا عمل اقتصادی (نیک فر، ۱۳۸۳: ۲۰).

اهداف مهم کار از دیدگاه اسلامی عبارت است از:

– کسب درآمد و تأمین معیشت زندگی خود و خانواده:

شاید نخستین انگیزه هر شخصی در انجام کار این است که به واسطه ی کار، نیازهای خود را تأمین کند. از امام صادق علیه السلام نقل شده: «وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله از جنگ تبوک مراجعت کرد، سعد انصاری به استقبال وی آمد. حضرت با او مصافحه کرد، دست او را زبر و خشن دید. فرمود: چه آسیبی به دستت رسیده است؟ گفت: با طناب و بیل کار و درآمد آن را صرف معاش خانواده ام می کنم. حضرت دست او را بوسید و فرمود: هذه ید لاتمسّها النار «این دستی است که آتش جهنم به آن نمی رسد» (جزری، ۱۹۷۰، ج۲: ۳۳۷). کسب درآمد فقط برای تأمین ضروریات زندگی نیست؛ بلکه شخص می تواند برای تأمین وسایل رفاهی خود و خانواده کار کند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «از سعادت های مسلمان، داشتن منزلی گشاده، همسایه ی صالح و وسیله ی سواری مناسب است» (حرّعاملی، ۱۳۸۳، ج ۳: ۵۵۸ ). امام صادق علیه السلام فرمود: «هرچه برای خرید عطر بپردازی، اسراف نیست و مخارج مربوط به عطر پیامبر اکرم بیش از مخارج خوراکی او بود» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۶: ۵۱۲)؛

– عزّت و شخصیت یافتن:

از آثار کار، عزّت یافتن فرد است. شخص با کارکردن نیاز خود را برطرف ساخته، نیازمند کار دیگران نمی شود؛ از دیگران درخواست نمی کند و هزینه ی او بر عهده ی دیگری نیست. امام صادق علیه السلام به یکی از یاران خود که دیر به بازار رفته بود فرمود: اُغدُ إلی عزِّک. «پگاه صبح در پی عزت خود [= کار و کسب] برو» (عاملی، ۱۳۸۳، ج ۱۲: ۳)؛

– رشد عقلانی:

کار، وسیله ی تجربه آموختن انسان است و بر رشد عقلانی و اجتماعی او افزوده می شود. امام صادق علیه السلام فرمود: ترک التجاره ینقص العقل «رهاکردن تجارت، عقل را کاهش می دهد» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۵: ۱۴۸).

– کسب آرامش روحی: انسان با کسب درآمد از نظر روحی آرامش می یابد و فرد نیازمند از نظر روحی در اضطراب است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «انسان هرگاه نیازمندی های خود را تأمین کرد، آرام می گیرد» (کلینی، ۱۳۶۲، ج ۵: ۸۹)؛

– سلامت جسم:

از آثار کار، برخورداری شخص از سلامت و نشاط جسمی است. بیکاری و عاطل بودن، باعث استراحت بیش از حد و پدید آمدن روحیه ی خمودی و افسردگی در شخص می شود. با کار، اعضای انسان توان خود را بروز می دهد. امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: من یعمل یزدد قوه «هرکس کار کند، توان او افزوده می شود» (حکیمی، ۱۴۰۸، ج۵: ۲۹۱). امام صادق علیه السلام به فضل فرمود: «اگر تمام نیازهای مردم تأمین شده بود، از زندگی لذت نمی بردند. اگر انسانی مدتی ساکن مکانی شود و همه ی نیازهای او فراهم باشد، از بی کاری خسته می شود و مایل است خود را مشغول کند» (مجلسی، ۱۳۷۴، ج ۳: ۸۷)؛

– تأمین نیازهای اساسی اجتماع:

افراد با کار می توانند نیازهای افراد جامعه را برطرف سازند. فرد نمی تواند تمام نیازهای خود را برطرف سازد؛ بنابراین هرکس با انجام کار خاصی می تواند نیاز مردم را برطرف کند و درمجموع، نیازهای تمام افراد تأمین شود (عاملی، ۱۳۸۳، ج ۱۳: ۲۴۴)؛

– رفع فقر و تأمین اجتماعی نیازمندان:

با کار و تلاش، فقر اجتماعی از بین می رود و فرد با کسب درآمد می تواند به دیگران کمک کند. مسؤولیت اجتماعی، شخص را به کار فرامی خواند؛ حتی اگر به درآمد آن نیاز نداشته باشد. فرد باید در بُعد اجتماعی انسانی مفید و مؤثر باشد. حضرت امیرمؤمنان با کار در باغ، چاه و قنات حفر می کرد و آنان را برای مردم و کمک به نیازمندان وقف می کرد یا آنکه بردگان بسیاری را با کار و درآمد خویش رها ساخت (کلینی، ۱۳۶۲، ج ۵: ۷۴)؛

– گسترش اخلاق اجتماعی و کاهش مفاسد اجتماعی:

از آثار کار و انگیزه ی روی آوردن به کار، حفظ و سلامت روح انسانی و گسترش اخلاق در اجتماع است. از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده است که فرمود: «سستی و تنبلی، کلید غم و بدبختی است و ناتوانی و تنبلی همراه نیازمندی و فقر است و ثمره ی آن نابودی و بدبختی است. آنکه طلب و تلاش نکند، چیزی نمی یابد و به فساد کشانده می شود» (ولایی، ۱۳۷۸: ۶۳)؛

– افزایش توان اقتصادی جامعه:

هرگاه بخش های اساسی مردم به کار اشتغال داشته باشند، اقتصاد جامعه رشد خواهد داشت. تولید و درآمد ملی افرایش می یابد. درآمد دولت به جهت مالیات ها فزونی یافته و امکان ارائه ی خدمات عمومی به مردم فراهم می شود (صدر، ۱۳۹۱: ۱۰۸). در دیدگاه دینی، انسان نه تنها در کار خود باید به فکر دیگر انسان ها و جامعه باشد، بلکه اگر از ثمره ی کار او دیگر موجودات هم استفاده کنند، در نزد خداوند مطلوب است و برای او پاداش آخرتی خواهند نوشت. کمک به عمران و حیات طبیعت و محیط زیست ارزش والایی دارد. از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: ما من مسلم یغرس غرساً أو یزرع زرعاً فیأکل منه انسان أو طیر أو بهیمه الاّ کانت له به صدقه «مسلمانی که نهالی بکارد یا زراعتی به عمل آورد و ازآن انسان، پرنده، چهارپا استفاده کند، در نامه ی اعمال او ثواب صدقه نوشته می شود» (نوری، ۱۴۰۷، ج۱۳: ۴۶۰)؛

– تقویت اعتقادات دینی:

اعتقاد دینی، عامل بسیار مهم در ایجاد انگیزه است و چنانچه در کلام اولیای دینی، آثاری برای عملی خاص عنوان شده باشد، فرد پرهیزکار به جهت باورهای خود در جهت کسب آن می کوشد و فعالیت خود را در همان سو قرار می دهد. انسان های معتقد به عالم ماورا، کارهای بسیاری را برای نتایج آخرتی انجام می دهند. از بذلِ جان جهادگران تا صرف مال دارایان در طول تاریخ، بسیار دیده شده است. هم اکنون مکان های وقف شده به وسیله ی نیک مردان و نیک زنان در جهان به حدی است که نهادهای گوناگون در سرپرستی صحیح آن می کوشند (معیدفر، ۱۳۸۰: ۷۸)؛

– بخشش گناهان: کار اقتصادی، شخص را از آمرزش الهی بهره مند می کند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: من بات کالاً من طلب الحلال بات مغفوراًله «آن که در راه کسب حلال زندگی او می گذرد، مورد مغفرت الهی است» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۵: ۷۸). إنّ من الذنوب ذنوباً لایکفّرها صلاه و لاصدقه قیل یا رسول اللَّه، فما یکفّرها. قال: الهموم فی طلب المعیشه «برخی از گناهان با نماز و صدقه پاک و جبران نمی شود. یاران گفتند چه چیز آن را پاک می کند؟ فرمود: تلاش در کسب روزی» (نوری، ۱۴۰۷، ج۱۳: ۱۳)؛

– حفظ و یاری دین فرد:

انسان اگر بخواهد دین دار واقعی باشد و بتواند در معنویت پیشرفت کند نمی تواند از نعمت های دنیا و نیازهای دنیایی چشم بپوشد. مؤمن به دنبال خیر دنیا و آخرت است: آتنا فی الدنیا حسنه و فی الآخره حسنه (بقره: ۱۹۷) و خیر دنیا همان برخورداری از معیشت است (کلینی، ۱۳۶۲، ج۵: ۷۱). از پیامبر گرامی نقل شده است که: «خداوندا! در نان برکت ده و بین ما و نان جدایی مینداز. اگر نان نداشتیم، توان نماز و روزه و انجام واجبات الهی را نداشتیم» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۵: ۷۳).

در نظام اخلاقی اسلام به مواردی از خصوصیات مثبت اخلاقی پافشاری شده و گاه این موارد، منافی کار اقتصادی قلمداد می شود. برخی از این اخلاقیات عبارتند از:

– توکل: معنای توکل، تعطیل کردن قوا و اعتماد به خدا که او به جای شخص عمل انجام دهد نیست. کار نکردن و سکون، تضمین الهی را در پی ندارد. در آیات قرآن، توکل در موردی مطرح شده که مسلمان امر خطیری را باید انجام دهد و خداوند دلهره و نگرانی او را با ایجاد اطمینان معنوی از بین می برد. مؤمن، وکالت خدا را کافی می داند و اعتماد به او را بر اعتماد به دیگران ترجیح می دهد: «ومن یتوکل علی الله فهو حسبه إن الله بالغ أمره قد جعل الله لکل شیءٍ قدراً» (طلاق: ۳). این آیه به مسلمان تذکر می دهد که باید در امر مربوط به خانواده، قوانین الهی را مراعات کند تا عاقبت خیر برای او پدید آورد (مطهری، ۱۳۸۹: ۱۱۲)؛

– زهد، قناعت و ترک دنیا: قناعت که از ویژگی های مؤمنان و خردمندان به شمار می رود، معنای درست مصرف کردن و جلوگیری از اسراف مال است، نه آنکه در بُعد تولید باید کم کاری کرد. زهد به معنای کم مصرف کردن برای بازده بیش تر است. دنیایی که زاهد آن را ترک می کند، سرگرم شدن به تنعم و تجمل و دور افتادن از کمال انسانی است. دعوت به زهد در دین، به معنای ترک تلاش و ساختن دنیای آباد و مستقل نیست. سرور زاهدان عالم بیش از همه کار و تلاش اقتصادی انجام می داد و استفاده از خانه ی گسترده را در جهت خیررسانی به همنوعان و دستگیری بیچارگان امر آخرتی می دانست (مطهری، ۱۳۸۴: ۲۱۷-۲۱۶)؛

– صبر بر بلایا و رضا به قضای الهی: با توجه به آیات و روایات روشن می شود این سجیه ی اخلاقی هم، مانند توکل برای کسی ستوده است که در صحنه ی عمل و زندگی با همه ی کوششی که دارد، گاه به نتیجه ی دلخواه نمی رسد. از آنجا که انسان نمی تواند مجموع عوامل مؤثر بر طبیعت و دنیا و روحیات انسان ها را در اختیار خود بگیرد، گاه با همه ی زحمت، انتظار او برآورده نمی شود و خلاف خواسته ی او رخ می دهد، در اینجا باید تن به این علل و اسباب بدهد (سادات، ۱۳۸۵: ۱۴۳).

۳.یافته های تحقیق

عناصر اخلاقی کار و تولید در آموزه های دینی بسیار گسترده است. تحقق عینی این عناصر، از یکسو زمینه ساز گسترش و بهینه سازی فعالیت های تولیدی و در نتیجه رشد اقتصادی است و از سوی دیگر، ضمن جهت دهی به فعالیت ها و سرمایه گذاری ها، سالم سازی آنها را موجب می شود. برخی از مهم ترین این عناصر به همراه کارکرد اقتصادی ـ اخلاقی آنها چنین است:

۱.داشتن انگیزه سالم:

واژه «انگیزه» از کلمه لاتین حرکت کردن گرفته شده است. این اصطلاح همان گونه که از معنای رایج آن برمی آید، به علت یا چرایی رفتار اشاره دارد. انگیزه را می توان «حالتی در افراد دانست که آنان را به انجام رفتار و عمل خاصی متمایل می کند» (الوانی، ۱۳۸۴: ۱۵۲).

انگیزه فرآیندی است که با یک نیاز یا کمبود زیستی یا روانی آغاز شده و رفتار هدفمند یا انگیزه ای را در جهت محرکی خارجی فعال می کند (رضائیان، ۱۳۷۵؛ به نقل ازلوتانز، ۸۷). بر اساس این تعریف رمز شناخت انگیزه را نیز در معنای مفاهیم نیازها، محرک ها و روابط میان آنها می داند. برخی از نظریه پردازان انگیزه را مجموعه ای از نیروهایی می دانند که افراد را به طرف معینی از رفتار وادار می کند (رضائیان، به نقل ازپورتر، ۸۸). پاره ای دیگر بر این باورند که انگیزه بیانگر: «آن دسته از فرایند روان شناختی است که علت برانگیختگی، هدایت و تداوم اعمال ارادی هدفمند است» (رضائیان، ۱۳۷۵؛ به نقل ازمیچل، ۸۸). این تعاریف به سه نتیجه منجر می شود:

تجزیه و تحلیل انگیزه باید به عواملی که فعالیت های فرد را بر می انگیزد، تمرکز کند؛

انگیزه فرایندگرا است و به انتخاب، جهت و هدف توجه دارد؛

انگیزه بر چگونگی آغاز رفتار، تداوم یا توقف آن توجه دارد و بیانگر آن است که فرد دارای انگیزه چه نوع واکنش عینی نشان می دهد (رضائیان، ۱۳۷۵؛ به نقل از زیلاگیی و والاس، ۸۸).

اهم مترادف های واژه های انگیزه و نیاز در قرآن عبارت است از:

حاجه: «ولکم فیها منافع ولتبلغوا علیها حاجهً فی صدورکم» (غافر: ۸۰) و برای شما در آنها منافع قابل ملاحظه ای است تا به وسیله آنها به مقصدی که در دل دارید برسید (هادوی نیا، ۱۳۸۹: ۶۷)؛

میل و رغبت: «و الرغبه و الرغب و الرغبی السّعه فی الاراده» یعنی رغبت عبارت است از فزونی و قوت اراده؛ مثل این گفته خداوند متعال: «انّهم کانوا یسارعون فی الخیرات و یدعوننا رغبا و رهبا» (انبیاء:۹۰)؛ چراکه آنها در نیکی ها سرعت می گرفتند و به خاطر عشق (به رحمت) و ترس (از عذاب) ما را می خواندند (مصباح یزدی، ۱۳۸۸: ۵۹)؛

تحریض: از ماده حرض تنها دو مورد در قرآن مجید آمده که درباره تحریص و برانگیختن مؤمنان توسط پیامبر صلی الله علیه و آله برای جنگ است. یکی از آن دو مورد، آیه ۶۵ سوره انفال و دیگری آیه زیر است: «فقاتل فی سبیل الله لاتکلَف الا نفسک و حرض المؤمنین…» (نساء: ۸۴)، پس (ای پیامبر) تو خود تنها در راه خدا به کارزار برخیز که جز شخص تو بر آن مکلف نیست و مؤمنان را ترغیب کن (نیک فر، ۱۳۸۳: ۸۱)؛

إثاره: «إثاره» از ریشه «ثور» و به معنای تحریک و تهییج است و «ثوران» یعنی هیجان. در قرآن کریم، دو مورد درباره إثاره زمین و دو مورد درباره إثاره ابرها آمده. آیه: «واللّه الذی ارسل الرِّیاح فتثیر سحابا فسقناه إلی بلد میت فاحیینا به الارض بعد موتها کذلک النشور» (فاطر: ۹) خداوند کسی است که بادها را می فرستد تا ابرها را برانگیزد، پس ما آن ابرها را به سوی زمین مرده می رانیم و به وسیله آن، سرزمین مرده را زنده می کنیم. رستاخیز نیز همین گونه است (میرمعزی، ۱۳۷۸: ۷۸).

در نگرش اسلام، هدف نهایی انسان، تکامل در پرتو نیل به قرب الهی است (طباطبائی، ۱۳۹۷، ج۱۸: ۳۹۴) از این رو، هدف نهایی نظام اقتصادی اسلام، فراهم کردن زمینه های لازم برای دستیابی افراد به کمال مطلوب است. برای تحقق این هدف، یک سری «اهداف میانی» مطرح می گردد که از یکسو، به عنوان انگیزه های فعالیت های تولیدی فرد مسلمان تلقی می شود و از سوی دیگر، مقدمه نیل به هدف نهایی است.«انجام دادن وظایف عبادی» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۵: ۷۳)، «تأمین نیازهای زندگی» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۵: ۷۲) و «رسیدن به رفاه نسبی» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۶: ۲۳۸)، «خودکفایی و اقتدار جامعه» (انفال:۶۰) و «مشارکت در خدمات اجتماعی» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۵: ۷۴) از مهم ترین اهداف فرد مسلمان در کار و تولید است. تفاوت در هدف ها و انگیزه ها، از وجوه تمایز کار و تولید در مکتب اقتصادی اسلام با مکتب سرمایه داری است؛ چراکه در مکتب سرمایه داری، هدف از تولید، افزایش سود و درآمد است (عبادی، ۱۳۷۰: ۱۶) از این رو، مجالی را برای اندیشیدن در ارزش ها و رعایت محدودیت های اخلاقی در کار و تولید باقی نمی گذارد.

۲.وجدان کاری:

وجدان به معنای نیروی باطنی که خوب را از بد تشخیص می دهد، تعریف شده است (معین، ۱۳۸۱: ۹۷۰) در اصطلاح، وجدان با عبارت های گوناگونی تعریف شده است: انسان در اعماق درون خود، قوه ای می یابد که او را به عمل نیک وادار کرده و از انجام کار بد باز می دارد و در صورت ارتکاب، او را سرزنش و ملامت می کند و با انجام کار نیک، مورد تشویق قرار می دهد. این هاتف غیبی نظرش به لذت و سود نیست و فقط آنچه را که وظیفه و تکلیف می داند، به آن امر و نهی می کند. در قرآن کریم از این درجات و مراتب به اماره، لوامه و مطمئنه تعبیر شده است (بختیاری، ۱۳۷۷: ۱۱).

وجدان همان محرک درونی است که انسان را برای دست یابی به ایده آل خود، تحریک می کند. این محرک درونی بایستگی ها را از نبایستگی ها تفکیک می کند، قاضی امین است و راهنمای مطمئن نظارت کرده، شکنجه می دهد و شکنجه می بیند، زشت و زیبا می شود و در نهایت اینکه وجدان قطب نما است (نادری، ۱۳۷۵: ۳)