خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل حامیان ولایت؛ رثاء بانوان شیعه در حمایت از ولایت

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل حامیان ولایت؛ رثاء بانوان شیعه در حمایت از ولایت :

چکیده

شاید بتوان گفت: در طول تاریخ، یکی از مهره های مهمی که توانسته دین اسلام، بلکه حرکت بزرگ شیعه را حفظ کند حضور زنان در عرصه های گوناگون اجتماعی، سیاسی، ادبی و حتی حضور مؤثر ایشان در کانون خانواده بوده است. در این مقاله، به حضور پنج زن سخنور شیعی در مقابل معاویه پرداخته شده است. نکات مهم و قابل توجه در خصوص ایشان، شجاعت، درایت، فصاحت و بلاغت در کلام، استفاده از سلاح شعر و عبارات متقن برای دفاع از اعتقادات خود، بخصوص حمایت از مقام ولایت و امامت حضرت علی علیه السلام ، می باشد.

کلیدواژه ها: حامیان ولایت، زنان شیعه، زنان شاعر، شعر ولایی، دفاع از ولایت.

مقدّمه

تاریخ درخشان جهان اسلام همواره شاهد مبارزات خستگی ناپذیر زنان آگاه و متعهّد بوده است؛ زنانی که در برابر حکّام جور بی باکانه ایستادند و از ارکان اسلام دفاع نمودند.

رشد فزاینده ادبیات سیاسی و سوء استفاده امویان از این جنبه تبلیغی بسیار مهم و قوی، که در آن زمان به مثابه وسایل ارتباط جمعی کنونی بود، سبب گردید که امویان شعرا و سخن دانان مزدور بسیاری را تطمیع کنند و برای سرکوبی مبادی اصیل و والای شیعی و همچنین تثبیت پایه های حکومت جور خود به کار گمارند. از این رو، می طلبید که زنان و مردان مبارز شیعه در صحنه حاضر شوند و با سلاح ادبیات سیاسی متعهّد و قوی، به پیکار با ستم کاران اموی برخیزند. این مقاله به زندگی و رثای شجاعانه پنج شاعره می پردازد که با وجود اختناق شدید حکومت بنی امیّه، با جرئت و جسارت در برابر معاویه و کارگزاران ستم کار وی ایستادگی کردند و نیز به تبلیغات ضد دینی و شدید علیه امویان پرداختند و با بیانی قوی و شیوا و براهینی محکم و رسا، ضمن دفاع از آرمان های مقدّس و والای شیعه در قالب اشعار و یا عبارات متقن، دستگاه اموی را رسوا ساختند و به افشای ستم کاری ها و جنایات آنان پرداختند و پایه های ظلم آنان را به لرزه درآوردند.

آنچه بیش از هر چیز جلب توجه می کند، برخورداری از دانش سیاسی بالای این زنان سخنور است که آن را به گونه ای ادیبانه به منصّه حضور نشاندند و با پی روی از بزرگوارانی مبارز همچون فاطمه زهرا و زینب کبری علیهماالسلام ، چهره واقعی استبداد اموی را به نمایش گذاردند؛ چنان که توانستند الگویی موفق برای زنان حقجو و مبارز جهان درآیند. داستان این زنان از جمله قصص معروف و ناب تاریخ است. ایشان، هم از هوش اجتماعی برخوردار بودند و هم شرکت در صحنه سیاست را وظیفه خود می دانستند.

با وجود تحقیق فراوان در مورد ایشان، آنچه از زندگی این بزرگواران در دست است، بسیار اندک می باشد. چهار نفر از ایشان، امّ البراء، امّ سنان، بکّاره الهلالیه و سوده الهمدانیه، کسانی بودند که در جنگ صفّین حضور داشتند و جهت تشجیع سپاهیان حضرت علی علیه السلام در مقابل سپاه معاویه، اشعاری سرودند و پس از شهادت حضرت علی علیه السلام نزد معاویه رفتند و از ولایت بر حقّ حضرت علی علیه السلام دفاع نمودند و اشعار ایشان توسط معاویه و همنشینان وی یادآوری می شدند.

نکته مهم و قابل توجه این است که اشعار ایشان در جنگ صفّین چنان کوبنده و تأثیرگذار بودند که در یاد و خاطر معاویه و سایران باقی ماندند و پس از گذشت چند سال از واقعه صفّین، با دیدن شاعران آن ابیات، اشعار مزبور در ذهنشان زنده می شدند.

از این چهار نفر، اشعاری نیز در رثای امام علی علیه السلام یا در هجو معاویه باقی مانده اند که به صورت مفصّل به آن ها پرداخته شده است. پنجمین زن، أروی بنت الحارث، نیز ابیاتی در رثای امام علی علیه السلام دارد که پس از حضورش در مقابل معاویه، آن ابیات را قرائت کرد.

آنچه در اشعار این زنان بیش از هر چیز جلب توجه می کند، پرداختن به موضوع خلافت و جانشینی حضرت علی علیه السلام و اشاره به واقعه «غدیر خم» است که بی باکانه در قالب ابیات به آن پرداخته شده است.

۱. أروی بنت الحارث^(۲)

أروی یکی از زنان قبیله قریش، دختر حارث بن عبدالمطلّب و دختر عموی پیامبر صلی الله علیه و آله بود و همسر حارث بن صبره، ملقّب به أبو وداعه. حارث یکی از مشرکانی بود که در فتح مکّه اسلام آورد و تا زمان خلافت عمر زندگی کرد. از او چهار فرزند آورد به نام های مطلّب، ابوسفیان، أمّ جمیل و أمّ حکیم. مورّخان تاریخ وفات أروی را سال ۵۰ هجری ذکر نموده اند.^(۳)

أروی یکی از زنانی است که به فصاحت و بلاغت در عصر خود شهره بود و ملاقات وی با معاویه دلیل محکمی بر این ادعاست. در کتب تاریخی، از او به عنوان فردی یاد می کنند که تلخ ترین و گزنده ترین سخنان را در مقابل معاویه بیان داشته و در عبارات و سخنان خود با معاویه، به غصب حکومت از جانب وی و خاندانش و ناحق بودن خلافتش اشاره می کرده و به دفاع از مقام ولایت حضرت علی علیه السلام و شأن و منزلت او پرداخته است.

زینب فوّاز، یکی از نویسندگان معاصر، در کتاب ارزشمند خود، الدرّ المنثور، در وصف أروی چنین می نویسد: «أروی تک سوار فصاحت و بلاغت در زمان خود می باشد. آن گاه که سخن می گوید، مخاطب را از پاسخ عاجز می کند و هرگاه کلام را آغاز می کند، مختصر و مفید به پایان می رساند و البته جای هیچ تعجبی نیست؛ زیرا که وی سرچشمه بلاغت است و لبریز از فصاحت.»^(۴)

أروی و شعر

در برخی کتب، از اشعار نغز و زیبای او سخن به میان آمده است.^(۵) اما آنچه از اشعار وی در کتب معتبر تاریخی ثبت شده، ابیاتی هستند که در رثای پدرش حارث سروده^(۶) و قصیده ای^(۷) که در رثای امام علی علیه السلام از وی بر جای مانده است. این ابیات را او هنگام ملاقات با معاویه در حضور او و سایر همنشینانش خواند. اهمیت این ابیات زمانی آشکار می شود که درمی یابیم مفاهیم والای دفاع از ولایت و مبارزه با غاصبان خلافت در حضور معاویه صورت گرفته است. بخشی از این ابیات را متذکر شده، سپس به حضور وی نزد معاویه به صورت تفصیل می پردازیم:

ترجمه: ای دیده! وای بر تو اگر ما را در این مصیبت یاری نکنی! به خاطر شهادت امام علی علیه السلام اشک بریز.

به معاویه بن حرب^(۸) برسانید که چشمان بدخواهان ما روشن مباد.

آیا در ماه رمضان ما را به مصیبت کسی دچار کردید که بهترین مردم بود؟

کسی که جانشین پس از پیامبر بود. جانم به فدای علی باد! او پدر امام حسن و از بهترین نیکوکاران بود.^(۹)

ای علی! قریش هر کجا که باشد خوب می داند تو، هم از نظر اصل و نسب و هم از نظر دین داری، از همه آن ها برتری.^(۱۰)

وقتی با پدر امام حسین دیدار می کنی، ماه درخشانی را می بینی که پرتو آن چشمان بینندگان را خیره می سازد.

به خدا قسم! علی را فراموش نخواهم کرد، زکاتش را به فقیر به هنگام نماز به خاطر دارم و از یاد نخواهم برد.^(۱۱)

ملاقات أروی و معاویه

در کتب متعدد و معتبر قدیمی، از این دیدار و سخنان أروی و معاویه و همنشینان وی سخن به میان آمده است. این ملاقات را با تلخیص از کتاب أخبار الوافدات، که قدیمی ترین منبع در این زمینه است، ذکر می نمایم:

روزی أروی، دختر حارث بن عبدالمطلّب، بر معاویه وارد شد، در حالی که بسیار پیر وفرتوت شده بود. وقتی معاویه او را دید، حالش را پرسید و گفت: پس از خلیفه شدن من چگونه ای؟

أروی پاسخ داد: حال من خوب است، ولی تو کفران نعمت کردی و با پسر عمویت به خوبی رفتار نکردی؛ خود را «أمیرالمؤمنین» نامیدی، و حال آنکه این اسم تو نبود و آنچه را شایسته آن نبودی ستاندی. برای تو و پدرت بر دیگران فضیلتی نبود تا صاحب خلافت شوید و سابقه خوبی هم در اسلام نداشتید تا صاحب حق شوید. خداوند هم زیان و خسران را نصیبتان کرد و خوارتان ساخت. در زمان پیامبر، ما در موضع قدرت بودیم و از شما کافران برتر. پیامبرمان بر مشرکان پیروز و چیره بود، اگرچه فتح و پیروزی پیامبر برای مشرکان ناخوشایند بود.

شما پس از وفات پیامبر، بی درنگ بر ما هجوم آوردید و دلیلتان این بود که چون از بستگان و نزدیکان پیامبرید، پس به خلافت شایسته ترید، در حالی که ما از رگ گردن به پیامبر نزدیک تر بودیم و در خلافت از شما سزاوارتر.

سپس أروی در حالی که به حدیث معروف «منزلت»^(۱۲) اشاره می کرد، چنین ادامه داد: «فکُنّا فیکم بمنزلهِ بنی اسرائیلَ فی آلِ فرعونَ و کان سیّدُنا بَعد نبیّنا بمنزلهِ هارونَ مِن موسی»؛ ما در میان شما مانند بنی اسرائیل در میان خاندان فرعون بودیم و سرورمان علی پس از پیامبرمان به منزله هارون برای موسی بود. هدف ما بهشت و هدف شما دوزخ است.

چون أروی سخنان خود را به اینجا کشانید، عمرو بن عاص به سخن آمد و گفت: بس کن، ای پیرزن! سخنت را قطع کن و دیگر از این عبارات ناروا بر زبان نیاور.

أروی گفت: تو بس کن ای پسر نابغه! که به خدا سوگند خوب به خاطر دارم که مادرت در خانه های مکّه اعمال ناشایست انجام می داد و به یاد دارم که از گناه خویش و ننگی که به بار آورده بود، می گریست. در مورد تو، پنج تن از مردان قریش ادعای پدری کردند و بالاخره، قرعه به نام جزّار قریش افتاد.

سعید بن عاص، که از اشراف قریش و کارگزار معاویه در شهر مدینه بود، از سخنان او به ستوه آمد و گفت: ای پیرزن کودن! بس کن که عقلت دیگر ضایع شده و گواهی تو به تنهایی پذیرفته نیست.

أروی گفت: تو هم که مادرت از معروف ترین زنان زناکار بود، حرفی برای گفتن داری؟

در این هنگام، مروان بن حکم به سخن آمد و به أروی گفت: بس است! حاجتت را بگو و به کاری که به خاطر آن به اینجا آمده ای بپرداز.

أروی در پاسخ گفت: تو دیگر سخن مگو که مادر تو نیز فاجر و زناکار بود. برو از مادرت راجع به موضوعی که امروز تو را آگاه کردم سؤال کن که حقایق را بر تو خواهد گفت.

سپس أروی به معاویه رو کرد و گفت: به خدا سوگند! کسی تاکنون به من جسارت نکرده است و گستاخی و جسارت این جماعت جز به خاطر تو نیست. تو خود فرزند کسی هستی که هنگام کشته شدن حمزه گفت:

ترجمه: این ما بودیم که به هنگامه جنگ بدر، کیفرتان دادیم و جنگ پس از جنگ آتشین و خون بار است.

پس از کشته شدن عتبه و برادرم و عمویم و پسر ارشدم به دست حمزه و یارانش، صبر و شکیبایی از نهادم رخت بر بسته بود و بی تاب بودم …

تا اینکه وحشی^(۱۳) مرا از انتقام سیراب نمود و حمزه را کشت و غمم را زایل کرد.

من تمام عمر، حتی وقتی که استخوان هایم در خاک روند، از وحشی به خاطر کشتن حمزه سپاسگزار و ممنونم.

البته دختر عمویم^(۱۴) پاسخ هند را با این اشعار داد:

ما للبغایا بعدَها من فَخْرِ.

ترجمه: ای هند! مسلمانان تو را، چه در بدر و چه در غیر آن، به حد کافی کیفر داده اند. تو دختر مردی هستی که پیوسته غیبت مردمان را می کرد و بسیار کافر بود.

صبح روز دهم ذی حجّه بود که خداوند تو را با بنی هاشم، که قامت های افراشته و سیمایی نورانی و درخشان دارند، مواجه ساخت.

حمزه شیر شرزه ماست و علی عقاب تیزپنجه ما که با شمشیرهای برّان، جنگاورانتان را به دو نیم کردند.

ای هند! تو چنان وحشی را به خود نزدیک کردی و اسرار خویش را به او سپردی که سرانجام حجاب عصمتت را درید و به رسوایی افتادی.

روسپیان پس از هند به که افتخار کنند؟

در این هنگام، معاویه رو به عمرو و مروان کرد و گفت: شما باعث شدید با عنوان شدن این سخنان، رسوایی مان بر همه آشکار شود. شما سبب شدید این رسوایی به بارآید. مرگتان باد! سپس رو به أروی کرد و گفت: خاله جان! از این سخنان درگذر و حاجتت را بگو.

پس از آنکه أروی حاجت خود را بیان کرد، معاویه قول همکاری و مساعدت داد و رو به أروی کرد و گفت: دستور دادم هر چه خواستی برایت مهیّا کنند، اما به خدا قسم! اگر علی بود، این گونه رفتار نمی کرد.

أروی پاسخ داد: ای معاویه بر من منّت می گذاری که حق مرا می دهی؟ آیا تو از علی علیه السلام سخن می گویی؟ خدا دندانت را بشکند و بلای تو را شدید کند که علی علیه السلام را این چنین یاد می کنی!

آن گاه صدای ناله و گریه او بلند شد و در فقدان علی علیه السلام اشکش جاری شد. سپس اشعاری را که در رثای امام علی علیه السلام سروده بود و در آن به فضایل و مناقب ایشان و خلافت و جانشینی وی پس از پیامبر صلی الله علیه و آله اشاره نموده بود، قرائت کرد.

معاویه پس از شنیدن اشعار او گفت: به خدا قسم! علی همان گونه بود که تو وصفش کردی، بلکه بهتر از این اوصاف بود، و دستور داد هر چه می خواهد به او بدهند.

۲. اُمّ البَراء^(۱۵)

او دختر صفوان بن هلال بود. نام دقیق وی و تاریخ وفاتش در دست نیست. در کتب، از او فقط با کنیه یاد شده و در قرن اول هجری می زیسته است.

وی از کسانی بود که در جنگ صفّین حضور یافت و سپاهیان را بر یاری حضرت علی علیه السلام و به جنگ با معاویه تشویق می نمود. همچنین نام وی به عنوان یکی از کسانی که به حضور معاویه رسید و اشعارش توسط معاویه و همراهانش تداعی می شدند، ثبت شده است.

اُمّ البراء شاعر

از اشعار وی، دو قطعه به دست ما رسیده و همین دو قطعه توسط معاویه و همراهانش یادآوری می شدند. نفوذ کلام و تأثیر اشعار وی در جنگ صفّین به حدّی بود که از یاد و خاطر معاویه بیرون نمی رفت.

۱. ابیاتی که در جنگ صفّین سروده است:

أسرجْ جوادکَ مُسرعا و مُشمِّراللحربِ غیرَ مولی فرارِ

أجبِ الامامَ و ذُبَّ تحتَ لوائهوافرِ العدوَّ بصارمٍ بتّارِ

یا لیتنی أصبحتُ لیسَ بعورهٍفأذُبَّ عنه عساکرَ الفُجّارِ.

ترجمه: ای عمرو! شمشیر برّانت را، که به سرعت سرهای دشمنان را جدا می کند، بردار.

با شتاب اسبت را مهیّا کن و آماده کارزار شو و از نبرد مگریز.

ندای امام علی را لبّیک بگو و در زیر پرچم علی از کیان اسلام دفاع کن و دشمن را با شمشیر برّانت به دو نیم کن.

ای کاش همچون مردان بودم و در جنگ شرکت می کردم و لشکریان فاسق دشمن را از علی دور می ساختم.

۲. ابیاتی نیز در رثای امام علی علیه السلام دارد، در حالی که به مناقب ایشان اشاره نموده و خسارت و ضایعه بزرگی را که در اثر شهادت آن حضرت بر مسلمانان وارد شده است متذکر می شود:

ترجمه: ای مردم! چه مصیبت بزرگی بر ما نازل شده است؛ مصیبتی که خسارتش بسیار سنگین است و زیانش برایمان جدّی!

خورشید به خاطر از دست دادن امامی همچون علی گرفته و بی فروغ است؛ امامی که بهترین جانشین و پیشوایی عادل بود.^(۱۷)

ای بهترین جنگاور نبردگاه ها! و ای کسی که پس از پیامبر بهترین فردی بود که بر روی زمین پا نهاد!

این مصیبت پشتمان را شکست و پس از شهادتت، حق در برابر باطل به زانو درآمد و به خاک افکنده شد.

ملاقات أم البراء و معاویه

روزی أمّ البراء از معاویه اجازه ورود خواست. معاویه از حال او پرسید. أم البراء پاسخ داد: ضعف پیری پس از قدرت جوانی و ناتوانی دوران کهولت پس از آن همه شور و حال جوانی به سراغم آمده است.

معاویه گفت: چقدر بین امروز تو و آن روز که در جنگ صفّین شعر می سرودی و سپاهیان علی را علیه من می شوراندی فاصله است! روزی که این اشعار را سرودی. سپس ابیاتی را که وی در جنگ صفّین سروده بود، خواند.

أمّ البراء گفت: چنین است …

معاویه گفت: هیهات! به خدا سوگند، اگر علی بازمی گشت، تو دوباره همان سخنان را تکرار می کردی.

أم البراء نیز در پاسخ گفت: چنین است که تو می گویی، ولی سوگند به خدا که من بر حجت خود استوارم و بر طریق پروردگار خود می روم.

معاویه پرسید: بگو بدانم وقتی علی کشته شد، تو در رثای او چه گفتی؟

أم البراء پاسخ داد: به خاطر ندارم.

یکی از همنشینان معاویه گفت: به خدا قسم، وقتی علی کشته شد، أمّ البراء این اشعار را سرود، سپس اشعار رثائی امّ البراء را، که مضامین آن ها دفاع از ولایت بود، قرائت کرد.

در این هنگام، معاویه گفت: ای دختر صفوان! خدا تو را بکشد! حسّان بن ثابت^(۱۸) هم این چنین خوب شعر نمی گفت که تو می گویی. تو با این اشعار، برای هیچ سخنوری حرفی برای گفتن باقی نگذاشتی، حاجتت را بگو.

أمّ البراء گفت: به خدا سوگند، من از تو چیزی نخواهم خواست. سپس برخاست. در هنگام برخاستن، به زمین افتاد و گفت: «تَعِسَ شانی ءُ علیٍّ»؛ دشمن علی به رو افتد و هلاک شود.

معاویه گفت: تو گمان می کنی که من علی را دوست ندارم؟ أم البراء گفت: گمان نیست، واللّه یقین دارم که علی علیه السلام را دوست نداری. این را گفت و رفت.

۳. أمّ سنان المذحجیه^(۱۹)

او دختر خیثمه بن فرشه المذحجیه بود. نام دقیق وی و سال وفاتش در دست نیست. او نیز در قرن اول هجری می زیست. وی را به عنوان یکی از یاران علی بن أبی طالب علیه السلام شمرده اند که در جنگ صفّین حضور داشت و معاویه اشعارش را در تأیید امام علی علیه السلام برای او یادآور می شد و او نیز انکار نمی کرد.

امّ سنان و شعر

از اشعار وی دو قطعه به دست ما رسیده اند:

۱. اشعار وی در تشویق و تشجیع قومش، «آل مذحج»، برای یاری حضرت علی علیه السلام در جنگ صفّین:

ترجمه: از شدت اندوه، چشمانم را خواب فرانمی گیرد که امشب شبی است غم افزا و اندوهبار.

ای خاندان مذحج! دیگر گاه درنگ نیست، آماده جنگیدن باشید که دشمنی دشمنان متوجه خاندان پیامبر است.

این علی است که در اوج آسمان، ماه وجودش روشنی بخش شب تار است و ستارگان «سعد»^(۲۰) بسان هلالی، گرداگرد وجود علی حلقه زده اند. (یعنی علی علیه السلام همواره سعادتمند و خوش بخت است و رستگاری با اوست.)

علی از زمانی که وارد جنگ با دشمنان خدا شد، پیروز بود و بهروزی همیشه مقرون با جنگ های علی بوده است.

۲. اشعار امّ سنان در رثای امام علی علیه السلام که ابیات آن سرشار از ارادت به امام علی علیه السلام و تأکید بر جانشینی ایشان پس از پیامبر صلی الله علیه و آله و دفاع از ولایت و رهبری است:

ترجمه: ای أباالحسین: تو پاینده ای و تا ابد به درستی و راستی معروفی.

پس تا زمانی که کبوتران بر شاخسارها قمری ها را آواز دهند، درود خدا بدرقه راهت باد.

تو جانشین پس از حضرت محمّد صلی الله علیه و آله در میان ما بودی؛ جانشینی که پیامبر اطاعت از تو را به ما سفارش نمود^(۲۱) که تو یار وفادار پیامبری.

و امروز جانشین و بدلی پس از علی نیست که به او امید خیری ببندیم. هیهات که پس از علی به ا