خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل چگونگی و امکان علم دینی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل چگونگی و امکان علم دینی :

محمود رجبی ، عضو پژوهشکده حوزه و دانشگاه

در ادامه اقتراح علم دینی، در این شماره پاسخهای دانشوران ذیل ارائه شده است; محمود رجبی (عضو پژوهشکده حوزه و دانشگاه) و یدالله دادگر (عضو هیات علمی دانشگاه مفید)

۱. تعریف شما از علم، (Science) و دین، (Religion) چیست ؟

بسم الله الرحمن الرحیم، پاسخ سؤال شما را با اشاره ای به کاربردهای مختلف علم و دین شروع می کنم. علم کاربرد عامی دارد به یا معرفت و اصطلاح و کاربردهای خاص و اخص نیز دارد. گاهی علم به مفهوم Science یا یک رشته از رشته های علم تجربی است. اگر این مفهوم مد نظر باشد، علم یعنی یک منظومه معرفتی که حول محور یک موضوعی می چرخد و روشش روش تجربی است و قهرا موضوعاتش هم موضوعات تجربی است. چه بگوییم روش تابع موضوع است و یا موضوع تابع روش، به هر حال این دو با هم متلازم اند، اگر روش، تجربی باشد کارآیی اش در محدوده موضوعات تجربی است و اگر موضوع تجربی است، خوب، روش تجربی کارآیی و اعتبار و روایی دارد و می تواند نتیجه دهد. بنابراین، علم به معنی منظومه ای معرفتی با روش تجربی است. برای دین هم تعریفهای متعددی شده است آنچه که الان می توانم در این بحث قرار بگذارم این است که مقصود من از دین مجموعه دریافتهای انسان از کتاب و سنت است. زیرا مقصود، از دین دین اسلام است و به ادیان دیگر کاری ندارم چنانکه به کاربردها و معانی دیگر دین کاری ندارم، پس دین عبارت است از مجموعه معارفی که از کتاب و سنت دریافت می شود که البته در بحثهای روش شناسی فهم متون دینی گفته اند که از عقل هم در این باب استفاده می شود. به هر حال آن چه که با روش اجتهادی از کتاب و سنت به دست می آید می شود دین. البته در اینجا سؤالها و بحثهای شایان توجه و تعمق وجود دارد که پرداختن به آنها مرا از پاسخ سؤال شما دور می کند.

۲. تعریف شما از علم دینی، (Religious Science) چیست؟ آیا تعاریف دیگری وجود دارد؟

این اصطلاح می تواند به چند صورت تعریف و تصویر گردد; یکی این که ممکن است کسی بگوید، چنانکه کسانی گفته اند، علم دینی به این معنی است که ما موضوعات را از دین بگیریم و با روش تجربی آنها را بررسی کنیم. بنابراین چون موضوعات و مسائل ما، از دین گرفته می شود پسوند دینی به آن می زنیم و به لحاظ آنکه روش آن، تجربی است علم دینی تجربی، می شود. تصویر دیگر که عکس تصویر یاد شده است تجربی بودن را به لحاظ موضوع در نظر می گیرد، ولی روش تحقیق را از دین برمی گزیند یعنی ما در متون دینی ببینیم در مورد مسائل تجربی، دین چه سخنانی دارد. این تصویر هم، به لحاظ موضوع تجربی است ولی به لحاظ منبع دریافت پاسخها، دینی است. طبعا روش آن هم روش فهم متون دینی یعنی روش اجتهادی است، تصویر سوم این است که موضوع از هر جایی که اخذ شود اهمیتی ندارد ولی باید روش تلفیقی را به کار ببریم; یعنی در فهم موضوعاتی که مدنظر ما است و در کشف واقعیتها و حقایق، هم از روش وحیانی استفاده کنیم، و هم از روش تجربی; البته ممکن است در مواردی، فقط دین مساله ای را طرح کرده باشد و علم ساکت باشد، یا به عکس و در مواردی هم هردو با هم نظر داده باشند خواه نظرشان موافق یکدیگر باشد یا مخالف. به هرحال، اگر تاکنون می گفتند در علم فقط روش تجربی معیار است از روش وحیانی هم به عنوان دریچه ای به جهان واقع استفاده بکنیم. تصویر چهارم این است که علم دینی، علم تجربی سازگار با ارزشها و معارف دینی است یعنی با روش تجربی به دست می آید و با ارزشها و قوانین دینی سازگار می شود; به عبارت دیگر با روش تجربی تحقیق می کنیم و اگر در مواردی با دین ناسازگار بود به نحوی به چاره اندیشی و حل این ناسازگاری می پردازیم این علم دینی به لحاظ تجربی بودن روش آن علم science و به لحاظ سازگاری با ارزشهای دینی، دینی است.

در بین تصاویر و تعاریفی که اینجا مطرح شده تعریفی که به نظرمان قابل قبولتر است این است که ما اگر علمی را سامان بدهیم که بر پایه روشهای معتبر از منظر دین شکل بگیرد یعنی ما ببینیم دین در شناخت جهان چه روشهایی را معتبر دانسته قلمرو آن را مشخص کرده و میزان اعتبارش را چگونه می بیند، سپس نتایج تحقیقات حاصل شده با آن روشها، علم دینی است. روشن است از دید ما دین برای تجربه اعتبار قائل است همان طور که در محدوده خاص خودش برای عقل نیز اعتبار قائل است. به علاوه برای روش وحیانی هم اعتبار قائل است; به این معنی که از روش وحیانی نیز باید استفاده کرد و این هم دریچه ای است برای شناخت واقع. این روشهای معتبر، می توانند در مسائل و موضوعات تجربی نیز به کار گرفته شوند. اگر بخواهیم علم دینی به معنی science باشد باید در موضوعات تجربی، با استفاده از روش های متعددی که از نظر دین و عقل دریچه ای به جهان خارج است وارد تحقیق شویم. طبیعی است که اگر چنین علمی شکل بگیرد به طور طبیعی با ارزشها و موضوعات دینی سازگار است و این در واقع تصویر پنجمی است که در باب علم دینی وجود دارد. پس در تلقی ما علم دینی علمی است که براساس روشهای معتبر از منظر دین، در فرایند تحقیق در باب موضوعات تجربی، به دست می آید. این نکته شایان توجه است در این تصویر سؤالهای روش شناختی و معرفت شناختی مختلفی مطرح است که پرداختن به آنها ما را از مساله اصلی دور می کند مانند این سؤال که ما اصل دین را با روش تعقلی اثبات می کنیم پس چگونه می گوییم علم دینی علمی است که با روشهای معتبر از منظر دین سامان یابد و به این طریق میزان اعتبار روش تعقلی ماقبل دینی را با داده های دینی بدست می آوریم. بر این اساس معیار در علم دینی، معتبر بودن روشهای تحقیق و داوری آن از منظر دین است البته تعریف و تصویرهای دیگری نیز از علم دینی وجود دارد مثل تصویری که دکتر حسین نصر و همفکران او دارند و یا تصویرهای دیگری که علم جدید را خرافه دانسته و اصلا آن را علم نمی دانند و علم را در معرفتهای ماقبل علم و از جمله معرفت دینی خلاصه می کند.

۳. تفاوت علم دینی با علوم متعارف در چیست؟

به طور خلاصه گفته می شود که تفاوتها در روش، اهداف، اصول موضوعه، مسائل علم و کاربردها است. طبق تعریفی که ارائه شد روش ها متفاوت می شود چون علم رایج فقط به تجربه تکیه می کند. تفاوت در مسائل و موضوعات علم هم پدید می آید زیرا وقتی روش وحیانی را مدنظر قرار دهیم، در تبیین پدیده های انسانی از عوامل فوق مادی نیز سخن به میان می آید و یا عنصری جدید – هرچند مادی – را ممکن است مطرح کند که اگر صرفا به روش تجربی پیش می رفتیم مطرح نمی شد و به این ترتیب مسائل علم و حتی ساختار علم دینی با مسائل و ساختار علم رایج (علم غیردینی) متفاوت خواهد شد.

تفاوت در اهداف و غایات نیز به طور طبیعی حاصل می شود البته هدف گاه هدف نظری و معرفتی و گاه هدف کاربردی است. با بهره گیری از روشهای متعدد در علم دینی، معرفتهای حاصله متفاوت می شود و دستاوردهای معرفتی علم دینی بسی بیشتر از علم غیردینی خواهد بود و از سوی دیگر اهداف کاربردی دیگری نیز مطرح خواهند بود; به علاوه، از متن دین، اهداف ویژه، به علم دینی تزریق می شود به این معنی که در کاربردها، نیز به لحاظ آن که می خواهد متناسب با ارزشهای اسلامی پایه ریزی شود تفاوت پدید خواهد آمد. منتها تفاوت در کاربرد سبب نمی شود که دو سنخ علم داشته باشیم زیرا علم کشف واقع است، این که واقع را به چه منظوری می خواهیم کشف کنیم این فراتر از خود علم است. ما معتقدیم که علم دینی و علوم متعارف اهداف متعددی دارند. آنچه امروزه در علوم متعارف مطرح است توجه به کاربردهای دنیایی و عدم توجه به ابعاد اخروی و معنوی است حتی اگر بعد معنوی هم در نظر گرفته شود اموری دنیوی است; آرامش روانی، امید به زندگی و از این قبیل چیزها که نگاهی به معاد و جهان ماوراء ندارند. به نظر می رسد در اهداف علم، توجه به ابعاد آخرتی و سعادت ابدی و جهان دیگر یکی از موارد تفاوت اهداف است. اصول موضوعه نیز قطعا فرق می کنند البته بخشی از این بحث مربوط به روش شناسی است یعنی یک اصل موضوع این است که ما ازهمه روشهایی که از منظر دینی معتبرند استفاده می کنیم. نکته دیگری که به نظرم می رسد ضرورت دارد به آن اشاره کنم این است که در اینگونه بحثها گاه به تفکیک مقام گردآوری و مقام داوری بسیار تکیه می شود. به نظر من توجه به این تفکیک و لوازم آن به عنوان قاعده پژوهش مفید است، ولی گاهی این مساله به شکلی مطرح می شود که گویا مورد غفلت دانشمندان گذشته بوده و آنها به این تفکیک توجهی نداشته اند، دانشمندان گذشته به ویژه دانشمندان مسلمان همواره سخن از اثبات و مقام داوری می گویند و اگر احیانا بر دریافت یک معرفت از منابع دینی یا عقلی تکیه می شود مقصود کفایت مقام گردآوری یا خلط این دو مقام با یکدیگر نیست بلکه منبع دینی به دلیل آنکه اعتبار کلی آن با دلایل عقلی به اثبات رسیده کل آنچه در متون دینی معتبر آمده معتبر می شود و به معنای معرفت اثبات شده با روش وحیانی است و مقام داوری آن تضمین شده است و به تعبیر دقیقتر وحیانی بودن عین تایید و اثبات آن در مقام داوری است.

۴. آیا داشتن علم دینی ضرورت دارد؟ چرا؟

ضرورت علم دینی دلائل مختلفی دارد. دلیل اول این است که اگر ما معتقد شدیم که علم را برای شناخت واقع می خواهیم و یا علم را برای حل معضلات خودمان می خواهیم و از سوی دیگر قائل شدیم به این که دریچه های ما به جهان خارج فقط در تجربه و دستاوردهای عقلی خلاصه نمی شود بلکه دریچه دیگری هم برای کشف واقع داریم و حتی برخی حقایق را فقط از آن طریق می توان شناخت، منطقا ضرورت دارد که ما علم دینی را پایه ریزی کنیم. زیرا ما باید از تمامی دریچه های شناخت واقع استفاده کنیم. و یکی از آنها هم دریچه وحی است. دلیل دوم این است که ارزشهای اسلامی در میان دانشمندان مسلمان مقبول است. اساسا به جامعه جهانی هم که نگاه کنیم بسیاری از دانشمندان معتقد به خدا و وحی هستند خوب اگر ما بخواهیم تعارض در اندیشه ها را حل بکنیم و تنشهای احتمالی را که بین دیدگاههای دینی و غیر دینی وجود دارد از بین ببریم و یک نوع سازگاری فکری و آرامش روانی در سطح جامعه داشته باشیم، یک راه ع