خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تأثیر مبانی فلسفی بر نظام اقتصادی اسلام از دیدگاه امام علی علیه السلام

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تأثیر مبانی فلسفی بر نظام اقتصادی اسلام از دیدگاه امام علی علیه السلام :

چکیده

جهان بینی حاکم بر رفتار اقتصادی، فلسفه نظام اقتصادی است. مقصود از نظام اقتصادی، مجموعه ای از الگوهای رفتاری است که شرکت کنندگان در نظام را به یک دیگر و به اموال و منابع پیوند می دهد، و در مسیر اهدافی معیّن، به نحو هماهنگ، برای کسب بیش ترین کامیابی اقتصادی سامان می یابد. در فلسفه اقتصاد، رابطه خدا با جهان طبیعت، در رابطه خالقیّت، ربوبیّت، مالکیّت، احاطه و سلطه و قیّومیّت آشکار می شود. رابطه خدا با انسان نیز در دو وجه هدایت و رزاقیّت تجلّی می یابد. در جهان شناسی از دیدگاه علی علیه السلام جهان بی هدف و بیهوده آفریده نشده، و حرکت هستی به سمت خدا است. همه چیز برای انسان آفریده شده، و خداوند مالک خزائن غیبی است. دنیا محلّ آزمایش، و هستی، دارای نظام عِلّی و معلولی است. این دیدگاه، رفتارهای اقتصادی متفاوتی را پدید می آورد؛ منابع را محدود نمی داند؛ علل غیبی را در نظر می آورد و سود را در بهره اقتصادی منحصر نمی پندارد.

از دیدگاه علی علیه السلام انسان موجودی دوبعدی است و رفتارهای اقتصادی او نیز باید سمت و سوی الاهی داشته باشد. این نگاه، آزادی فعّالیّت اقتصادی، عدم دخالت و مالکیّت خصوصی گسترده را برنمی تابد. از جامعه شناسی امام علی، نظریّه اصالت فرد و جامعه برمی آید. حاکمیّت سنّت های الاهی بر جوامع انسانی، امری مورد تأکید حضرت است. شماری از این سنّت ها بر رفتارهای اقتصادی مردم با جامعه و دولت یا سیاست های اقتصادی اثر می نهند. تقوا و ایمان می توانند پویایی اقتصاد را تضمین کنند. شکر و توبه نیز درهای خزائن الاهی را به سوی بندگان می گشایند. سنّت الاهی استدراج چنین معنا می دهد که گاهی خداوند به بندگان نافرمان خود نعمت می بخشد، نه به دلیل شایستگی آن ها، بلکه به جهت آزمایش و مجازات در روز موعود و این ها تفاوت اساسی با اقتصاد رایج سرمایه داری، دارد.

مقدّمه

استقلال فکری ما در ساحت اقتصادی، آن گاه حاصل می شود که نظامی اقتصادی بر اساس جهان بینی، ارزش ها و اهداف اسلام، کشف و طرّاحی کنیم. اگر هدف نهایی در فعّالیّت های اقتصادی فقط پاسخ دادن به امیال مادّی و شهوانی باشد، الگوهای رفتاری آن بسیار متفاوت از الگوهای رفتاریی خواهد بود که هدف غایی آن، کسب رضایت خداوند متعالی باشد. حتّی اگر جامعه، هدف میانی اقتصاد خود را گسترش عدالت اجتماعی و اقتصادی قرار دهد، الگوهای رفتاری آن متفاوت از جامعه ای خواهد بود که آمال و آرمان های فعّالیّت های اقتصادی اش برآوردن امیال مادّی است.

نظام اقتصادی فعلی حاکم بر دنیا، بنیان های خود را بر اساس تفسیر خاصّی از خدا، جهان، انسان و جامعه گذاشته، و بر اساس همین تفاسیر، انسان محوری را در همه فعّالیّت های اقتصادی اصل قرار داده، و نظام سرمایه داری لیبرال را طرّاحی و اجرا کرده است. در این نظام، الگوهای رفتاری در عرصه فعّالیّت های اقتصادی، برخاسته از حقوق اقتصادی ویژه، و حقوق اقتصادی در بستر مبانی مکتبی نظام اقتصادی آن، شکل گرفته و مبانی مکتبی اش بر اساس دیدگاه خاصّی که درباره مقوله های خدا، جهان، انسان و جامعه ارائه می دهد، سامان یافته است.

اگر دیدگاه های اسلام در مبانی فلسفیِ مربوط به نظام اقتصادی، با مبانی فلسفی نظام های دیگر اقتصادی متفاوت باشد که هست، باید بپذیریم که مبانی مکتبی، حقوق اقتصادی، الگوهای اقتصادی و در نتیجه، نظام اقتصادی اسلام با نظام های اقتصادی دیگر تفاوت خواهد داشت.

۱. مفاهیم و کلّیّات^(۲)

پیش از آغاز بحث، مفاهیم و واژه هایی را که در مقاله به کار می رود، تعریف می کنیم تا تلقّی روشنی از آن ها داشته باشیم.

نظام اقتصادی: نظام اقتصادی، مجموعه ای از الگوهای رفتاری است که شرکت کنندگان در نظام را به یک دیگر و به اموال و منابع براساس مبانی مشخّص پیوند داده و در جهت اهداف معیّنی به نحو هماهنگ برای کسب بیش ترین توفیق اقتصادی سامان یافته است.

مبانی فلسفی نظام اقتصادی: منظور از آن، جهان بینی حاکم بر رفتار اقتصادی، و مشتمل بر قضایایی است که با کلمه «هست» یا «نیست» بیان می شود و موضوع آن خدا، انسان، جامعه، دنیا و آخرت است.

مبانی مکتبی نظام اقتصادی: مبانی مکتبی، مجموعه ای از قضایایِ کلّیِ دستوری (بایدی) است که ویژگی های ذیل را دارد:

۱. زیربنای نظام و حقوق اقتصادی است؛

۲. برگرفته از مبانی فلسفی است؛

۳. در تعیین عناصر نظام اقتصادی و چگونگی ارتباط آن ها مؤثّر است؛

۴. حرکت به سمت اهداف را زمینه سازی می کند.

اهداف نظام اقتصادی: اهداف، مقاصدی است که نظام اقتصادی برای رسیدن به آن طرّاحی شده، و برگرفته از مبانی فلسفی نظام اقتصادی است و به طور منطقی باید اهداف نظام با اهداف شرکت کنندگان در نظام هماهنگ باشد.

دو دیدگاه درباره نظام اقتصادی

درباره نظام اقتصادی، دو دیدگاه کاملاً متفاوت وجود دارد. بر اساس یک دیدگاه، بهترین و کاراترین نظام اقتصادی در عالم خارج موجود است. وظیفه متفکّران اقتصادی فقط درک و کشف آن و هماهنگ شدن با آن است و باید از دخالت های ناروایی که سبب اختلال کارکرد آن می شود، پرهیز کرد.^(۳)

بر اساس دیدگاه دوم، نظام اقتصادی بر حسب ضرورت طبیعی و غریزی شکل نمی گیرد؛ بلکه دولت ها باید قوانین مربوط به فعّالیّت های افراد و سازمان ها را وضع، اجرا و پاسداری کنند تا زمینه تحقّق نظام اقتصادی مطلوب فراهم آید.^(۴) این مقاله بر اساس دیدگاه دوم تنظیم شده است.

مبانی فلسفی نظام های اقتصادی

حال با توجّه به مقدّمات مذکور، مهم ترین مبانی فلسفی تأثیرگذار بر نظام های اقتصادی (خداشناسی، جهان شناسی، انسان شناسی و جامعه شناسی) را با تأکید بر دیدگاه های امیر مؤمنان علیه السلام مطرح می کنیم.

خداشناسی

یکی از اساسی ترین مبانی فلسفی نظام سرمایه داری «دئیسم» است. بر اساس اعتقاد به دئیسم، خداوند همانند ساعت سازی است که جهان را مانند ساعت ساخته و آن را به حال خود رها کرده است و در آن هیچ گونه دخالت و هدایت تکوینی و تشریعی ندارد. خداوند، نظام طبیعی را که کارآمدترین نظام است، آفریده و خود به گوشه ای رفته است. نظام اقتصادی نیز جزئی از نظام طبیعی است که خداوند در آن هیچ گونه دخالتی ندارد و از طریق هماهنگی افراد با نظام طبیعی که به وسیله «دست نامرئی» از ناحیه جست و جوی منافع مادّی شخصی حاصل می شود، به بهترین وجه شکل می گیرد. اگر هر کس در فعّالیّت های اقتصادی خود فقط نظرش به حدّاکثر کردن لذّت و منافع مادّی شخصی باشد، منافع مادّیِ اجتماعی، به خودی خود به حدّاکثر خواهد رسید؛ پس نظام اقتصادی که جزئی از نظام طبیعی جهان است، هیچ نیازی به دخالت یا هدایت تکوینی و تشریعی خداوند ندارد.^(۵) این در حالی است که در جهان بینی اسلامی، خداوند در همه عرصه های جهان حضور فعّال داشته، به طور پیوسته به امر آفرینش و هدایت تکوینی و تشریعی مشغول است و این امور در قالب روابطی تعریف می شود که برخی از آن ها به این قرار است.

۱. رابطه خدا با جهان طبیعت

یک. رابطه خالقیّت

خدای متعالی جهان طبیعت را با همه اجزایش آفریده و خلقت همچنان استمرار دارد:

آسمان ها و زمین و هر چیزی که در آن ها و بین آسمان و زمین قرار دارد، همه مخلوق خدای متعالی هستند و هیچ مانعی برای قدرت او وجود ندارد.^(۶)

از این بیان فهمیده می شود که جهان طبیعت، آفریده الاهی است و خداوند یگانه آفریننده مستقّل کلّ اشیای عالم است و هیچ چیز مانع قدرت او در آفرینش اشیا نیست.

امام علی علیه السلام در کلامی به استمرار خلقت الاهی تصریح دارد و می فرماید:

سپاس خدایی را که هرگز مرگ او را فرانمی گیرد و هر روزی، خلقت جدیدی دارد که پیش از آن وجود نداشت.^(۷)

دو. رابطه ربوبیّت

در سخنان امام علی علیه السلام تدبیر امور عالم، فراوان به خداوند متعالی نسبت داده شده است.^(۸)

سپاس خدایی را که … انجام دهنده هر امری است که اراده می کند؛ دانای به امور غیب، آفریننده آفریده ها و نازل کننده قطرات باران و تدبیرکننده امر دنیا و آخرت است.^(۹)

در نظر حضرت امیر، تدبیر الاهی چنان نفوذ دارد که گاهی باعث می شود تصمیم های دقیق بندگانش در هم ریزد و به سمتی حرکت کند که خواسته آنان نیست.^(۱۰)

سه. رابطه مالکیت

مقصود از مالکیّت، مالکیّت حقیقی است، نه مالکیت اعتباری. از دیدگاه امام علی علیه السلام تمام هستی ملک حقیقی خدای بزرگ است: «له ما فی الارضین والسماوات و ما بینهما.»^(۱۱)؛ آن چه در زمین ها و آسمان و بین آن دو وجود دارد، همه مال خدا است».

چهار. رابطه احاطه و سلطه

امیر مؤمنان علیه السلام در گفتار فراوانی، احاطه وجودی و علمی خدا را بر تمام موجودات جهان بیان می کند. در برخی از آن ها فقط به احاطه وجودی،^(۱۲) در بعضی دیگر، احاطه علمی،^(۱۳) و در مواردی نیز هم به احاطه علمی و هم وجودی اشاره شده است.^(۱۴)

خدای متعال، دانا به تمام اسرار عالم و ضمیر انسان ها است؛ بر همه چیز احاطه و غلبه دارد و توانا بر هر امری است.

پنج. رابطه قیّومیّت

قیّومیّت خداوند، بیانگر آن است که خدا برپادارنده جهان هستی و قوام آن از او است. این مطلب هم به نحو صریح و هم مفهوم آن در بسیاری از بیانات علی علیه السلام آمده است.^(۱۵)

همه چیز خشوع کننده خدا و قائم به او هستند. هم او بی نیازکننده هر فقیری و عزیزدارنده هر ذلیلی است.^(۱۶)

شاید بتوان روابطی بیش از آن چه بین خدا و جهان هستی که در حوزه اقتصاد مؤثّر باشد، از گفتار امام علی برشمرد؛ امّا برای نشان دادن ویژگی های نظام اقتصادی از دیدگاه حضرت و تمایز آن از دیگر نظام های اقتصادی به همین مقدار بسنده می شود.

۲. رابطه خدا با انسان

هر چند روابط پیشین، شامل رابطه خدا و انسان نیز می شود، روابط اختصاصی نیز بین خداوند و انسان ها موجود است که در عرصه تحلیل های اقتصادی جایگاه ویژه ای دارد. به چند نمونه مهم آن اشاره می شود:

یک. هدایت تکوینی انسان

منظور از هدایت تکوینی هر موجودی، به فعلیّت درآوردن استعدادها و به کمال رساندن آن موجود است. هر چند این هدایت تکوینی شامل همه موجودات عالم می شود، هدایت انسان در جایگاه کسی که رفتارهای اقتصادی او در سازمان دادن نوع نظام اقتصادی مؤثّر است، منزلت ویژه ای در این بحث دارد. گفتار حضرت در این باب فراوان است^(۱۷) که به ذکر یک نمونه بسنده می شود:

ای انسانِ آفریده شده در حدّ اعتدال!، ای آن که در تاریکی رحم ها و در پرده های تو در تو نگهداری ات کرده اند! آفرینش تو از گل خالص آغاز شد و در قرارگاهی مطمئن جایت دادند. تا زمانی معلوم و تا مدّتی که بهره تو است، در شکم مادر خود می جنبیدی و به دعوت کس پاسخ نمی گفتی و آواز کسی شنیدن نتوانستی؛ سپس، تو را از قرارگاهت بیرون راندند. به سرایی آمدی که هرگز آن را ندیده بودی و راه رسیدن به منافع آن را نمی شناختی. پس چه کسی تو را به کشیدن غذا از پستان مادر راه نمود و به تو آموخت که نیازها و خواسته هایت را از کجا طلب کنی؟ هیهات! آن که در شناخت صفات کسی که اندام و اعضا دارد، ناتوان است، از شناخت صفات آفریدگارش ناتوان تر است و هر چه او را به صفات مخلوقاتش محدود کند، از شناخت او دورتر گردیده است.^(۱۸)

هدایت تشریعی انسان، به معنای نشان دادن راه کمال و سعادت او است. چنان که گذشت، مکتب دئیسم که زیربنای فلسفی تفکّر لیبرالیسم اقتصادی است، انسان را از هدایت تشریعی بی نیاز می داند، و اعلام می کند که عقل انسان به تنهایی قادر است هم سعادت و کمال خود را بشناسد، و هم توانایی کافی را در تشخیص راه وصول به آن دارد؛ امّا آموزه های امام علی علیه السلام در بسیاری از خطبه های نهج البلاغه و دیگر منابع روایی، غیر از آن است.^(۱۹) حضرت نیاز انسان به هدایت تشریعی جهت شناسایی کمال و سعادت انسان و همچنین راه وصول آن را به صراحت بیان می کند:

خداوند، انبیای خود را فرستاد تا بیان کننده حق و سفیرانی بین خالق و مخلوق باشند.^(۲۰)

دو. رابطه رزاقیّت

علی علیه السلام درباره رازقیّتِ خداوند مطالب فراوانی فرموده، و ابعاد گوناگون آن را بیان کرده است. در یک نگاه شاید بتوان چنین گزارشی ارائه کرد:

روزی انسان ها دو نوع است: روزی ای که انسان به دنبال آن می دود و روزی ای که به سراغ انسان می آید؛ حتّی اگر انسان در پی آن نباشد.^(۲۱) چون انسان ها مخلوق خداوند متعال هستند، خدا آن ها را دوست دارد و به آن ها روزی می دهد؛^(۲۲) بلکه بر خود لازم کرده است که روزیشان را عطا کند^(۲۳) و توسعه در رزق و روزی مردم را مورد نظر خود قرار بدهد.^(۲۴) همو به نحو عادلانه روزی آن ها را تقسیم می نماید.^(۲۵)

در نگاه حضرت، خداوند بزرگ روزی بندگانش را تقدیر و اندازه گیری می کند^(۲۶) و با توسعه و تضییق آن، انسان ها را در معرض آزمایش قرار می دهد؛^(۲۷) امّا خداوند برای بندگان مؤمن خود امتیاز دیگری قرار داده است و روزی آن ها را از مجراهایی که هیچ گاه گمانش را نمی برند (من حیث لایحتسب) می دهد.^(۲۸)

تقدیر روزی و تعیین و تقسیم آن به وسیله خداوند نه تنها با کار و تلاش منافاتی ندارد، بلکه از دیدگاه حضرت، کار و تلاش یکی از اسباب و علل تعیین روزی است: «لِکُلِّ شی ءٍ سبب»؛^(۲۹) یعنی هر چیزی سبب دارد. حضرت، ضمانت رزق، و لزوم کار و تلاش را نیز بیان می دارد:

خداوند روزی شما را بر عهده گرفته و شما را به تلاش فرمان داده است (قد تکفّل لکم بالرّزق و اَتم بالعمل) مبادا طلب چیزی را که برای شما بر عهده گرفته، از چیزی که بر شما فریضه کرده اند، سزاوارتر جلوه کند،^(۳۰)

و سیره عملی امیر مؤمنان علیه السلام نیز به طور کامل مؤیّد این نظریّه است.^(۳۱)

در یک نگاه

رابطه ای که امام علی علیه السلام بین خدای متعالی و جهان هستی و انسان ترسیم می کند، در مقایسه با رابطه ای که نظام اقتصادی لیبرال به تصویر می کشد، تفاوت های اساسی دارد. از گفتار حضرت پیدا است که فیض الاهی پیوسته در جهان هستی جریان دارد و جهان هستی و حلقه های خلقت آن جریان آفرینش، مستمر بوده، همچنان ادامه دارد. آفریدگار این آفریده ها، خداوند حکیم و مدبّر است که به اقتضای حکمت الاهی، جهان هستی و حلقه های خلقت آن، با تدبیر پروردگار عالم در جریان، و هدایت تکوینی خداوند در برگیرنده همه موجودات هستی از جمله انسان است که این هدایت، هم در صحنه های اقتصادی و هم غیراقتصادی جریان دارد. همچنین هدایت تشریعی، امری مسلّم و ضرور در جمیع رفتارهای انسان است و خدای بزرگ با ارسال پیامبران و کتاب های آسمانی، راه وصول به سعادت دنیا و آخرت را به انسان نشان داده و جایگاه وحی را که یکی از راه های دستیابی به سعادت است، در کنار حسّ و عقل، امری غیرقابل انکار می شمارد.

این گونه آموزه ها با دیدگاه دئیسم که آفرینش جهان را «آنی و لحظه ای» می پندارد و آفریدگار جهان را همانند معمار بازنشسته، دست بسته می داند که جهان و انسان را به حال خود رها ساخته تا بشر فقط با تجربه و عقل خود، راه سعادت را شناسایی کند و بپیماید، به طور کامل متفاوت است و این، تفاوت های فراوانی را در ساحت اقتصادی نمایان می سازد.

جهان شناسی

بر اساس دیدگاه فلسفی اقتصاد سرمایه داری لیبرال، خداوند، نظامی را در جهان طبیعت قرار داده است که طبق قاعده علّی و معلولی عمل می کند. خدا علّت محدثه آن است؛ امّا علّت مبقیه آن نیست و به صورت خودکار عمل می کند و همیشه کارآمدترین نظام، در عالم تکوین وجود دارد و پیروی و هماهنگی با نظام طبیعی، سعادت بشر را در همه ابعاد تضمین می کند. یگانه وظیفه ای که فیلسوفان و عالمان دارند، شناسایی و کشف آن نظام، آن گاه پیروی و هماهنگی با آن است.

تأثیر جهان شناسی لیبرالیسم بر اقتصاد

نگرش پیشین در عرصه جهان شناسی، آثار متعدّدی در حوزه اقتصاد دارد که برخی از آن ها بدین قرار است.

۱. اقتصاد و رفتارهای اقتصادی بشر نیز جزو طبیعت بوده؛ بنابراین، قوانین نظام طبیعی در این حوزه نیز جاری می باشد و تنها روش دستیابی به این نظام در عرصه اقتصاد، آزادی همگانی و رقابت کامل فعّالیّت های اقتصادی می باشد؛ یعنی رقابت برای وصول به حدّاکثر سود و منافع شخصی، منافع جامعه را نیز به حدّاکثر می رساند.

۲. خداوند متعال در روند و تنظیم اوضاع اقتصادی، هیچ گونه نقش و دستوری ندارد.

۳. در تنظیم وضعیّت اقتصادی، هیچ نهادی، حتّی دولت، مجاز به دخالت نیست.^(۳۲)

گرچه مکانیزم بازار در مواجهه با بحران هایی اجتماعی و اقتصادی همانند جنگ جهانی، عدم توانایی خود را نشان داده و سبب شده تا نظام سرمایه داری لیبرال تعدیل، و به نظام ارشادی همراه با دخالت دولت تبدیل شود، این دخالت همواره به صورت یک استثنا و در حدّی که اصول اساسی اقتصاد لیبرالیسم، همانند آزادی های فردی و مالکیّت خصوصی، کم ترین تغییر را متحمّل شود، پذیرفته شده است؛ چنان که هنوز هم کلاسیک ها، نئوکلاسیک ها و طرفداران مکتب پولی بر کارآمدتر بودن نظام لیبرال اصرار می ورزند.

جهان شناسی از دیدگاه امام علی علیه السلام

در بحث پیشین، رابطه خدای متعالی با جهان، تبیین و مشخّص شد که جهان با عنایت و تدبیر الاهی اداره می شود و قوام آن لحظه به لحظه به اراده و مشیّت او وابسته است و این، جهان شناسی خاصّی را به ما ارائه می دهد که در عرصه اقتصاد، رفتارهای ویژه ای را معرّفی می کند که متفاوت از رفتارهایی است که نظام اقتصادی لیبرال ارائه می دهد؛ امّا به برخی مشخّصه های دیگر جهان از دیدگاه حضرت علی علیه السلام که در رفتارهای اقتصادی انسان تأثیر دارد، اشاره می شود:^(۳۳)

۱. هم جهان مادّی و محسوس، و هم جهان غیب با عنایت و تدبیر الاهی اداره، و دوام و قوام آن، لحظه به لحظه به اراده خدای متعالی وابسته است.

۲. جهان، هدفدار خلق و اداره می شود و همه موجودات جهت تقرّب به خداوند، او را تسبیح می گویند.

۳. بازگشت جهان آفرینش و همه اشیای آن، به سوی خداوند است.

۴. دنیا محلّ آزمایش، کشت، تمرین، مسابقه آمادگی، و جهان آخرت، جهان کیفر، پاداش، درو، و بهشت و جهنّم، پاداش کیفر انسان ها است.