خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل اهمیت هنر نقاشی مینیاتور (۳)

اکثر کتب خطیِ هنریِ عهد تیموریان (Timurid)به مکتب خراسان منسوب می شده است؛ اما اکنون برخی از آنها را به مکتب شیراز منسوب می دانیم حتی بعد از حذف آن کتبی که بطوری انتساب آنها به مکتب هرات محل تردید است از نسخ باقیمانده آن دوره، هنوز امکان آن نیست که برداشتی کاملاً روشن از مکتب هرات بدست آوریم. به نظر می رسد که بایسنقر در تأسیس آکادمی هنر کتاب باید خطاطان و تذهیب کاران و نقاشانی را از اکناف گرد آورده باشد که بتدریج در مکتب واحد قرار گرفته اند.
سبک شیراز بیش از بقیه سبکها مورد توجه بوده است، زیرا قبل از بقیه سبکها مورد مطالعه قرار گرفته و تا اندازه ای کهن بوده است. سنتهای قدیمی تر به روشنی در سبک شیراز ادامه یافت و در دوران رشد خود اساسا در محدوده ثابت گرایشات اصلی خود باقی ماند که این یقینا بعضی هنرمندان دارای استعداد قابل توجه را نیز شامل می شد، امّا هرگز یکبار هم نبوغشان را در جهت تغییر مسیر به کار نبردند. برعکس مکتب شیراز، مکتب هرات هرگز به اجرای شایسته هنرمندِ خوب، راضی نمی شد. و همواره خواستار تداوم ویژگیهای هنر شخصی هنرمند بود. بنابراین کاملاً منطقی و طبیعی است که استاد فرزانه ای چون بهزاد در آنجا شایستگی پیشتازی را بدست آورد.
در واقع هنرمند توانایی، در شروع عصر مورد بحث در مکتب هرات مشغول به کار بوده، این استاد که در نمایشگاه لندن بازشناسی شده است، یک کتاب خطی را از افسانه های کلیله و دمنه به تصویر کشیده است که در کتابخانه کاخ گلستان تهران موجود است. او افسانه ها را بعنوان وسیله ای برای طرح اسرار و زیباییهای طبیعت که به شدّت جذب آن شده، مورد استفاده قرار داده است و نقاشیهایش، شکوه کمالی که بندرت بدست می آید از مشاهده ای دقیق از واقعیت و احساس عمیق شاعرانه ترکیب یافته است. دورنماهایش، که جذابیت افسونگرانه شان را تنها از بازآفرینی رنگها می توان درک کرد، تأثیر بسیار قابل قبولی دارند. جزئیات بقدری صحیح و درست ارائه شده که دسته بندی، که با اهداف منظره روستایی و تزیینی طراحی شده، هرگز (انسان را) دچار آشفتگی نمی کند، بلکه فقط هارمونی و هماهنگی کاملاً متوازنی را ارائه می کند. درونمایه ها (motifs) از طریق رنگ با هم هماهنگ شده اند و به صورت ترکیباتی نظم یافته اند که دارای ظرافت موسیقی گونه به نظر می رسند. در صحنه ها عناصر معینی بطور مکرر اما بصورت ترکیبات تازه به کار رفته اند: تپه هایی با شیب ملایم که به طور پراکنده از گیاه و بوته پوشیده شده است؛ گلهای رنگارنگ و سنگهای ناهموار در کنار جوی هایی که آب در آنها جریان دارد؛ بوته های نازک و تنه پر گره درختان که شاخه های پر برگ و آذین شده، شکوفه هایشان را گسترده اند؛ و حکایات مختلفی به شکل بسیار اتفاقی (و طبیعی) در این صحنه اجرا شده است. متن هرگز وارد محدوده نقاشیهایی که محصور در خود و مستقل هستند، نمی شود. این نوع مینیاتورها هیچ گونه دانش عمیقی را که در لفافه و یا زیر تصویر پنهان باشد ارائه نمی دهند، ولی دنیای خیال انگیز زیبا و حیرت آوری را جلوه گر می سازند. حتی آسمان زرد رنگی که این نقاش اغلب به کار می برد در مجموعه رنگها و شکلهای متوازن غیر محتمل به نظر نمی رسد.
تنها نمونه های قابل مقایسه طبیعت که به ذهن خطور می کند، دورنماهای گلچین ادبی استامبول (Istanbul Anthology)متعلق به ۱۳۹۸ م است، که در مکتب شیراز به تصویر درآمده اما تفاوتهای آنها کاملاً مشهود است.
طرح طبیعت در آنجا که کاملاً غیرواقعی و مصنوعی به کار رفته، گرچه با ذوق بسیار ماهرانه سازمان دهی و ارائه می دهد، ساختاری سمبولیک را ارائه شده است، حال آنکه طبیعت در اینجا با وضوح خیره کننده ای تفسیر شده است. علاوه بر این دو نسخه خطی استامبول تأثیر چین به چشم نمی خورد، اما در گلستان بیدپای (Gulistan Bidpai) انعکاسهای غیرقابل انکاری از خاور دور به چشم می خورد، گرچه بتدریج به درون مفاهیم ایرانی رسوخ کرده است. آنها در شکل درختان و صخره ها و سایر جزئیات کاملاً مشهودند، گرچه خیلی کمتر از بیدپایِ کتابخانه استامبول که در بیش از یک جهت به نظر می رسد مقدم بر نسخه کتابخانه گلستان باشد، قابل رویت است. در نسخه خطی قدیمی تر بی شک همه طرز کار دراماتیک است، در حالی که تصاویر موجود در تهران در مفهوم و برداشت، نسبتا تغزلی است، اما گیاهان و حیوانات با همان جدیت و آگاهی مورد مطالعه قرار گرفته اند، و حتی با همان شیوه داخل سبک قرار گرفته اند. یقینا در ساخت ترکیبات بطریقی کاملاً متفاوت به کار رفته اند، اما به این دلیل که نماینده دو نسل کاملاً جدا از یکدیگر هستند، این گوناگونی اهمیت زیادی ندارد. به هر حال به احتمال زیاد هر دو کتاب خطی بیدپای محصول مکتب هرات بوده، همچنانکه اخیرا در مورد نسخه قدیمی تر هم این نظر داده شده است. به هر حال در یک مورد اختلاف مشخص است: چهره انسان دیگر در نسخه خطی کتابخانه گلستان با طبیعت گرایی با طراوتی که خصوصیت نقاشیهای قدیمی تر می باشد، ارائه نشده است. مقایسه تصاویری که وقایع مشابهی را تصویر می کردند، مثل دزدی که در اطاق خواب زوجی جوان دستگیر می شود، بطور خاص و مشخصّی تفاوت طبایع دو نقاش را آشکار می کند. مع هذا در زمان واحد ریشه مستقیم مینیاتور تهران را از مینیاتور موجود در نسخه استانبول نشان می دهد و این مطلب مهم است.
همه عناصر اصلی مشابه است، تنها ترکیب آن جابجا شده و چارچوب ساختمانی اش تغییر پیدا کرده است. موقعیت چهره ها یکی است و حتی شرح جزئیات لباسها تقریبا مثل هم است، بنابراین دلیل کافی برای نشان دادن این که اصل هر دو نسخه از یک ناحیه است، موجود می باشد.
اینکه فقط می توانسته مکتب خراسان باشد را می توان از اهمیت سبکی که برای تکامل بیشتر مکتب هرات در این مینیاتورها تأسیس شد، استنتاج کرد.
مجله کتابخانه ای گلستان هیچ نشانی از تاریخ یا محل ندارد، امّا اوراق ابتدای کتاب، تقدیم نسخه را به یک شاهزاده جوان نشان می دهد که ثابت می کند این کتاب برای کتابخانه سلطنتی سفارش داده شده است. به نظر نمی رسد که شخص مذکور شاهزاده بایسنقر باشد که از طرف پدرش شاهرخ که از ۱۴۱۴ ۱۴۳۲م در هرات حکومت می کرده، به هر حال احتمال دارد نسخه مربوط به دومین دهه قرن ۱۵م باشد. گفته شده است که نقاش (کاتب) احتمالاً شخصی است به نام خلیل (Khalil)که تحت عنوان استاد اعظم در دربار شاهرخ کار می کرده، اما دلیل محکمی برای تأیید آن وجود ندارد. نسخه ای از گلستان سعدی به تاریخ ۱۴۲۶م در مجموعه چستربتی (Chester Beatty) دارای اهمیت بسزایی است چون اولاً (مشخصات بایسنقر بعنوان صاحب کتاب در آن است) و ثانیا به وسیله جعفر بایسنقری نوشته شده، خطاطی که شاهزاده از تبریز آورده بود تا در آکادمی (انجمن دانش) او در هرات نقش استادی داشته باشد.
هشت مینیاتوری که بطور بسیار دقیق اجرا شده، اکنون بسیاری از کیفیاتی را که مشخصه کار مکتب هرات