خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل سیر تجددزدگی نظام آموزشی دختران در ایران معاصر

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل سیر تجددزدگی نظام آموزشی دختران در ایران معاصر :

مقدّمه

وقتی صحبت از مدارس دخترانه می شود، معمولاً مدارس جدید امروزی به ذهن می رسد. ولی هیچ گاه از خود نپرسیده ایم که پیش از تأسیس مدارس جدید وضع تحصیلی دختران چگونه بوده است و اینکه مدارس جدید دخترانه اولین بار چگونه و توسط چه کسی یا کسانی و با چه اهدافی تأسیس شدند؟

معمولاً چنین گفته می شود که پیش از تأسیس مدارس جدید دختران، دختران ایرانی بی سواد بودند و این مدارس با هدف باسواد کردن دختران و زنان ایرانی تأسیس شدند.

از مسلمات تاریخ این است که در عموم ولایات مکتب خانه هایی برای آموزش دختران به سبک سنّتی دایر بود، به گونه ای که روزنامه حبل المتین در ضمن نامه یکی از خواتین می آورد: «در اغلب کوچه های طهران و بلاد دیگر یک ملا باجی^(۱) یا میرزا باجی یک منزل دارند و با کمال آزادی دوشیزگان را درس می دهند.»^(۲) همچنین می دانیم که اقشار مذهبی به شدت با رواج مدارس دخترانه مخالفت می کردند، و تشکیل این کلاس ها را سرآغاز فتنه و فساد در جامعه می دانستند و برای مقابله با آن به علما متوسل می شدند.^(۳) حتی کار به جایی کشید که بعضی از مجتهدان عالی مقام به مخالفت صریح با این مدارس برمی خاستند.

برای روشن شدن مطلب لازم است اولاً، وضع تحصیل دختران را پیش از تأسیس این نوع مدارس ملاحظه نماییم و سپس، نیم نگاهی به سابقه و اهداف اولیه تأسیس و عملکرد مدارس جدید بیفکنیم.

تعلیم و تربیت دختران پیش از مدارس جدید

تعلیم و تربیت رسمی دختران قبل از مشروطه عموما در سه شکل صورت می گرفت: مکتب خانه ها، تدریس خصوصی در منازل و حوزه های علمیه.

مکتب خانه ها

در مکتب خانه ها معمولاً از آموزش خواندن قرآن و احکام مذهبی شروع می کردند و بیشتر به یادگیری صرف و نحو عربی، ادبیات قدیم هم چون غزلیات حافظ، گلستان سعدی، مثنوی معنوی مولوی، خمسه نظامی، دیوان سنایی و خلاصه الحساب شیخ بهایی می پرداختند. این مدارس در منازل معلمان و مساجد تشکیل می شد.^(۴) بیشترین اهتمام به خواندن کتاب هایی مانند مثنوی و گلستان سعدی صرف می شد.^(۵) مونس الدوله این مکتب خانه ها را چنین توصیف می کند: «در هر شهری بخصوص در تهران، مکتبخانه های زنانه بود. معلمه و مدیره این مکتب خانه ها پیرزنی بود که او را “میرزا باجی خانم” می گفتند. دخترها هر روز صبح کتاب قرآن و چاشته بندی، یعنی دستمال بسته ناهار، خود را برمی داشتند و چادر و چاقچور می کردند و روبنده می زدند و همراه پدر یا برادرشان تا در مکتب خانه زنانه می آمدند. (در مکتب خانه زنانه همیشه بسته بود که مبادا مردی سرزده وارد شود.)… [دختر به محض ورود [چادر و چاقچور و روبنده خودش را برمی داشت، چادر نماز سر می کرد و توی اتاق مکتب خانه می رفت. هردختر یک تکه گونی یا پلاس داشت که روی آن می نشست و پیش خلیفه، یعنی دختر بزرگ تر درس خودش را روان می کرد. بعد، پای تشکچه ملاباجی می رفت و درس خودش را پس می داد. کتاب درسی دخترها اول از همه قرآن مجید بود …»^(۶)

در مکتب خانه ها معلم بر روی تشک جای گرفته و کودکان پیش روی او بر زمین می نشستند. گاهی دخترهای خردسال قبل از اینکه به حدود شش سالگی برسند در کنار پسرها دیده می شدند.^(۷)

تدریس خصوصی در منازل

برخی از خانواده های اشرافی دختران را نزد معلمان خصوصی قابل اعتماد در خانه به تحصیل وامی داشتند… داشتن خط خوب، هنر دختران در خانواده های بزرگ به شمار می رفت و احیانا شعر می گفتند و تعلیمات آن ها بیشتر جنبه تفنن و تجمل داشت تا احتیاج زندگی.^(۸)

مونس الدوله در توصیف برنامه های درسی این ها چنین می گوید: «برنامه درس دخترهای اندرون هم مثل مکتب خانه های زنانه یاد دادن قرآن مجید بود. بعضی ملاباجی های با سلیقه دوخت و دوز هم یاد می دادند. یک عده از ملاباجی ها نیز برای همیشه توی اندرون ها می ماندند و به خانم های [خانه [مسائل دین یاد می دادند و در واقع، یک جور کلاس اکابر زنانه توی حرم برپا می کردند. آن ها شرح حال دوازده امام و چهارده معصوم و شکیات و سهویات را برای خانم ها می گفتند و خانم ها بدون اینکه بنویسند یا بخوانند، گفته های ملاباجی را از بر می کردند… در خانه های اشراف بزرگ، مثلاً خانواده سلطنتی … شاهزاده خانم هایی نیز پیدا می شدند که خط بسیار خوبی داشتند، شعر می گفتند، ادیب و نویسنده هم بودند؛ مثلاً، یکی از این شاهزاده خانم ها ضیاء السلطنه دختر فتحعلی شاه، است که کتابدار فتحعلی شاه بود. خانم دیگر، تاج الدوله زن سوگلی فتحعلی شاه… و دیگر، فاطمه خانم انیس الدوله زن ناصرالدین شاه است که خط خوبی داشت.»^(۹)

فراگیری دروس حوزوی

حوزه های علمیه مرحله بعد از مکتب خانه بود. کسانی که مرحله مکتب خانه را با موفقیت به پایان می رساندند می توانستند به آن راه یابند و ظاهرا برای دختران عمومیت نداشت. تنها دخترانی که به لحاظ مالی امکان استخدام معلم سرخانه داشتند یا دخترانی که یکی از بستگان نزدیک آن ها تحصیلات حوزوی داشتند، می توانستند مدارج بالای علمی را طی کنند.

در این زمینه، از بانو مجتهده نصرت بیگم امین اصفهانی به عنوان کسی که توانست بعد از مکتب خانه نزد بستگان خود مدارج بالای علمی را طی کند می توان نام برد.

آموزش غیر رسمی

علاوه بر این ها، آموزش های دیگری هم به دختران داده می شد که صورت رسمی نداشت. این آموزش ها عبارت بودند از: تعلیم خانگی و مجالس روضه.

تعلیم خانگی

تعلیمات دختران در خانه عبارت بودند از: آموختن آداب معاشرت. برای مثال، اگر زنی جلوی خانم های مسن می خندید، می گفتند. زنی بی تربیت و جاهل است. زنی را با تربیت می دانستند که پیش پای بزرگ ترها تمام قد بلند شود، با تعظیم سلام کند، تا از او سؤالی نکرده اند حرفی نزند. نوزادش را جلوی چشم بزرگترها شیر ندهد و… . فراگیری هنرهایی مثل گل دوزی و گل سازی و بافندگی، نخ ریسی و مانند این ها، برای زن ایرانی بیشتر از سواد اهمیت داشت^(۱۰) و نیز بسیاری از خانواده هایی که یکی از اعضای آنان باسواد بودند به دختران خود خواندن و نوشتن می آموختند.

تعلیم و تربیت دختران پس از مدارس جدید

اولین مدارس آموزش جدید در کشور توسط مسیونرهای خارجی تأسیس شد. این گروه به همراه هیأت های اعزامی از کشورهای اروپایی به ایران می آمدند. اجازه رسمی فعالیت این مدارس را محمدشاه قاجار صادر کرد. مدارس به سبک جدید دارای کلاس های دخترانه و پسرانه بود. به تدریج اجازه تأسیس یک باب مدرسه دخترانه [مخصوص ارامنه و اتباع کشورهای اروپایی [در تهران گرفته شد، به شرط آنکه دختران مسلمان در آن راه نداشته باشند.^(۱۱) به عنوان نمونه، مونس الدوله نقل می کند که در زمان ایشان چند زن آمریکایی به تهران آمدند و از ناصرالدین شاه اجازه گرفتند که یک مدرسه دخترانه در تهران دایر کنند. این زن های آمریکایی مبلغه بودند. شاه یک تکه زمین به آن ها داد و آن ها در محلی که امروز مدرسه جردن است، یک مدرسه دخترانه ساختند. تا چند سال شاگردان این مدرسه همه از خانواده های نامسلمان بودند و دختر ایرانی مسلمان به این مدرسه نمی آمد. عاقبت، پس از چند سال، یک دختر ایرانی مسلمان با چادر به این مدرسه آمد و با دختران نامسلمان مشغول درس خواندن شد.^(۱۲)

دختران مسلمان در مدارس آمریکایی

سرانجام در دوران ناصرالدین شاه، به خواهش بنجامین وزیر مختار آمریکا، اجازه ورود دختران مسلمان به مدرسه آمریکایی ها صادر شد.^(۱۳) از مهم ترین مدارس دخترانه آمریکایی در ایران باید از مدرسه متوسطه «فرانکوپرسان» نام برد.^(۱۴)

شمار مدارس خارجی در سراسر کشور با تأسیس تدریجی آن ها رو به افزایش گذارد و در سال ۱۲۱۷ ش نخستین مدرسه دخترانه آمریکایی در ارومیه تأسیس شد. در سال ۱۲۴۰ ش فرقه «لازاریست ها» در تهران مدرسه ای به نام «سن لویی» دایر کردند و در سال ۱۲۴۵ ش مدارس دخترانه ای در تبریز، ارومیه، سلماس و اصفهان از طرف جمعیت خواهران سن ونسان دو پل تأسیس شد.^(۱۵) این جمعیت در سال ۱۲۵۴ ش مدرسه دخترانه سن ژوزف را در تهران ایجاد کرد و در سال ۱۳۱۶ ق یک جمعیت مسیحی فرانسوی مدرسه الیانس را در تهران تأسیس کرد.^(۱۶)

در اصفهان مدرسه بهشت آیین توسط مبلغان پروتستان انگلیسی تأسیس شد. در یزدوشیراز و کرمان نیز مدارس دخترانه مهر آیین [توسط مبلّغان مذهبی مسیحی ]ایجاد شد.^(۱۷)

گروهی دیگر از کشیشان کاتولیک مدرسه خواهران سنت زیتا (شیل) و مدرسه خواهران نیکوکار ژاندارک را ایجاد کردند. در این مدارس [علاوه بر تعلیمات مسیحی [زبان های انگلیسی و فرانسه تدریس می شد. خانم جین دولیتل در سال ۱۳۱۲ ق در تهران یک مدرسه آمریکایی تأسیس کرد که با عنوان دبیرستان نوربخش فعالیت می کرد. در سال ۱۳۰۱ ش مدرسه دخترانه خواهران ارمنی به نام مریم تأسیس شد.^(۱۸)

اهداف پنهان تأسیس مدارس دخترانه خارجی در ایران

نکته ای که در اینجا حایز اهمیت است اینکه چرا کشورهای غربی همانند انگلستان و فرانسه و آمریکا در ایران مدارس دخترانه تأسیس می کردند؟

یکی از علت های اصلی تأسیس این مدارس، تبلیغ آیین مسیحیت بود که این تبلیغات به وسیله مبلغه های مسیحی در ابتدا برای دختران غیر مسلمان و بعدها حتی برای دختران مسلمان انجام می گرفت. حتی بعضی از این مبلغه ها برای اینکه اعتماد مسلمانان را جلب کنند با چادر و نقاب در سر کلاس حاضر می شدند.^(۱۹)

دلیل دیگر این امر، گسترش فرهنگ غرب برای سیطره بر کشورهای مسلمان بود؛ چرا که زنانِ هر عصری پرورش دهنده نسل آینده هستند و اگر بتوان فرهنگ زنان یک جامعه را تغییر داد قطعا هنجارها و ارزش های نسل آینده نیز تغییر خواهد کرد. شاهد این امر آن است که در عصری که تعلیم در مکتب خانه ها و مراکز آموزشی مستلزم پرداخت هزینه بود، بیشتر این مدارس خارجی معمولاً به صورت مجانی به دختران آموزش می دادند، چنانکه در مدرسه ای که ریاست آن را همسر ماطاوس خان ملکیانس ارمنی به عهده داشت یک صد دختر به صورت رایگان درس می خواندند. با توجه به اینکه کشورهای استعمارگر معمولاً اهداف خاصی را از این گونه سرمایه گذاری ها دارند، روشن بود که هدف اصلی آنان صرفا باسواد کردن دختران ایرانی نبوده است. چنان که در سال های بعد، بخصوص در برنامه کشف حجاب رضا شاه، همین تحصیل کردگان مدارس آمریکایی بودند که نقش اول را ایفا می کردند. به عنوان مثال، فارغ التحصیلان مدرسه آمریکایی، مجله عالم نسوان به سرپرستی میسز پویس را تأسیس کردند که تجددطلبی و غرب دوستی را ترویج می کرد و یکی از نویسندگان مشهور آن هما محمودی بود.^(۲۰) یا می توان از شمس الملوک، که بازرس و مأمور کشف حجاب در مدارس دولتی کشور بود، نام برد.^(۲۱) حتی برای اینکه بتوانند به نتایج زود هنگامی برسند، مدرسه اکابر زیر نظر میس دولیتل را تأسیس کردند.^(۲۲) شاهد دیگر اینکه، بسیاری از این مدارس اختصاصا به آموزش زبان انگلیسی با فرانسوی اشتغال داشتند. به عنوان نمونه، می توان از مدرسه آمریکایی بیت ئیل، مدرسه دخترانه خواهران سنت زیتا (شیل) و مدرسه خواهران نیکوکار ژاندارک، نام برد.^(۲۳)

از آنجایی که بین فرهنگ و زبان ارتباط تنگاتنگی وجود دارد، فراگیری زبان بدون تأثیر پذیری فرهنگی معمولاً امکان پذیر نیست. از این رو، در بیشتر این مدارس فراگیری زبان اروپایی در رأس برنامه های درسی آنان قرار داشت. چنان که در مدارس اسلامی (مکتب خانه ها) نیز برای فراگیری فرهنگ اسلامی ابتدا قرآن، یعنی زبان عربی، آموزش داده می شد.

از سوی دیگر، در بسیاری از مدارسی، که به سبک جدید تأسیس شده بود، کاری به غیر از درس دادن انجام می شد. چنان که در ماه صفر ۱۳۳۸ ق خانم مهرتاج درخشان درباره مدارس دخترانه تهران چنین گزارش داد: «اگر حقیقت امر را بخواهید ما بیشتر از چهار یا پنج مدرسه دخترانه با معنی در طهران نداریم، مابقی مرکب اند از چند باب تجارتخانه، دلال خانه، تقلّب خانه و هر کدام مرکز انواع مفاسد اخلاقی. از روز اولی که دختر داخل آن تقلّب خانه ها می شود، تخم رشوت گیری و رشوت دهی در کله ساده او کاشته می شود.»^(۲۴)

موضع مجلس و مشروطه خواهان در قبال مدارس جدید

پس از انقلاب مشروطه در ایران، در خصوص تأسیس مدارس جدید یا عدم تأسیس آن در مجلس اختلاف نظر وجود داشت. مشروطه خواهان و نمایندگان مجلس اول در خصوص مدارس جدید به سه دسته تقسیم می شدند:

دسته اول، بر این عقیده بودند که با توجه به گستردگی علوم جدید، دختران باید صرفا علومی را فرا بگیرند که مستقیما به کارشان آید. اینان معتقد بودند که دختران علاوه بر یادگیری خواندن و نوشتن بایستی مطالبی همچون تربیت اطفال و خانه داری و حفظ مراتب ناموس و شرف و بعضی از علوم مقدماتی، که به اخلاق معاش و معاشرت با خانوده مربوط می باشد، یاد بگیرند. این دسته، در امور خاصه رجال از قبیل علوم پلیتیکی و امور سیاسی فعلاً مداخله شان اقتضا ندارد.»^(۲۵)

دسته دوم، از مشروطه خواهان، که بیشتر آن ها از منوّرالفکرانِ حزب دموکرات «فرقه اجتماعیون عامیون» بودند، معتقد بودند که نه تنها نباید برای آموزش دختران محدودیتی قایل شد، بلکه باید تمهیدی اندیشید تا تعلیم آن ها اجباری باشد و در شهرها و دهکده ها باید مدارس جدید تأسیس شود^(۲۶) و مکتب خانه های قدیم بسته شود.^(۲۷)

دسته سوم، از مشروطه خواهان با تأسیس مدارس دخترانه به سبک جدید مخالف بودند و همان مکتب خانه ها را برای آموزش دختران کافی می دانستند.^(۲۸)

برخی از زنان تجددطلب برای متقاعد کردن دسته اول و سوم مشروطه خواهان با نوشتن مقالات متعدد و نگاشتن نامه های م